Ελαιόλαδο: Αδυναμίες στα συστήματα ελέγχου της ΕΕ – Η εικόνα στην Ελλάδα

Η εικόνα που περιγράφει το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο για το ελαιόλαδο στην Ευρωπαϊκή Ένωση είναι λιγότερο καθησυχαστική από όσο θα περίμενε κανείς για ένα από τα πιο προβεβλημένα αγροδιατροφικά προϊόντα της ηπείρου. Παρά το γεγονός ότι υπάρχει ένα εκτεταμένο ρυθμιστικό πλαίσιο για κατηγορίες ποιότητας, επισήμανση και ιχνηλασιμότητα, η εφαρμογή του δεν είναι ομοιόμορφη. 

«Οι καταναλωτές πρέπει να μπορούν να εμπιστεύονται την ποιότητα και τη γνησιότητα του ελαιολάδου που αγοράζουν», δήλωσε η Joëlle Elvinger, Μέλος του ΕΕΣ και αρμόδια για τον έλεγχο. «Οι κανόνες της ΕΕ, μολονότι αυστηροί, δεν εφαρμόζονται πάντοτε πλήρως. Η βελτίωση των ελέγχων και της ιχνηλασιμότητας, και η μεγαλύτερη σαφήνεια των κανόνων, είναι ουσιαστικής σημασίας για την προστασία όχι μόνο των καταναλωτών αλλά και της φήμης του ευρωπαϊκού ελαιολάδου».

Όπως επισημαίνει το ΕΕΣ οι ελεγκτικοί μηχανισμοί διαφέρουν από χώρα σε χώρα, οι έλεγχοι δεν πραγματοποιούνται πάντα με την ένταση που απαιτείται, ενώ οι διαδικασίες επιβολής κυρώσεων συχνά δεν λειτουργούν με τρόπο που να αποτρέπει αποτελεσματικά τις παραβάσεις. Το αποτέλεσμα είναι ότι δημιουργούνται «γκρίζες ζώνες» στην αγορά: από το πώς επιβεβαιώνεται η προέλευση και η κατηγορία ενός ελαιολάδου, μέχρι το πόσο γρήγορα και με τι κόστος για τον παραβάτη μπορεί να αποσυρθεί ένα μη συμμορφούμενο προϊόν συμφωνα με το Moneyreview.gr

.Στις χώρες που επισκέφθηκαν οι Ευρωπαίοι Ελεγκτές, η εικόνα δεν ήταν ενιαία και οι αποκλίσεις ήταν εμφανείς. Από τη μία, σε αγορές όπως η Ιταλία και η Ισπανία οι έλεγχοι περιγράφονται ως πιο «ολιστικοί», καθώς καλύπτουν όλη την αλυσίδα εφοδιασμού – από τη μεταποίηση έως τη λιανική – και επεκτείνονται και σε εισαγωγές, εξαγωγές και διαδικτυακές πωλήσεις, ενώ χρησιμοποιούνται και πιο απαιτητικά εργαλεία διασταύρωσης, όπως ο υπολογισμός ισοζυγίου μάζας (αντιστοίχιση εισροών-εκροών και αποθεμάτων) για τον εντοπισμό ασυνεπειών. Από την άλλη, σε άλλες χώρες όπου έγιναν επιτόπιοι έλεγχοι, οι διαδικασίες εμφανίζονται πιο αργές και λιγότερο αποτρεπτικές: η επιβολή κυρώσεων μπορεί να καθυστερεί πολλούς μήνες, σε αντίθεση με την Ιταλία όπου αναφέρεται ότι οι αποφάσεις εκδίδονται πολύ ταχύτερα, γεγονός που επηρεάζει άμεσα το πόσο γρήγορα μπορούν να αποσυρθούν μη συμμορφούμενα προϊόντα από την αγορά.

Η κατάσταση στην Ελλάδα

Μέσα σε αυτό το ευρωπαϊκό τοπίο των ασυμμετριών, η Ελλάδα δεν εμφανίζεται απλώς ως μία ακόμη χώρα με προκλήσεις, αλλά ως περίπτωση όπου συγκεκριμένες αδυναμίες επαναλαμβάνονται. Σύμφωνα με τα ευρήματα, οι ελληνικές αρχές πραγματοποιούν συστηματικά λιγότερους ελέγχους συμμόρφωσης από τον απαιτούμενο ελάχιστο αριθμό. Ακόμη πιο χαρακτηριστικό είναι ότι το πεδίο των ελέγχων, όπως περιγράφεται, μοιάζει περιορισμένο: εστιάζει στο ελαιόλαδο που παράγεται στην Ελλάδα και προορίζεται για την εγχώρια αγορά, αφήνοντας εκτός την εισαγόμενη ποσότητα αλλά και εκείνη που προορίζεται για εξαγωγή. Σε μια αγορά που είναι πλέον έντονα διασυνδεδεμένη και όπου οι ροές προϊόντων δεν σταματούν στα σύνορα, αυτή η προσέγγιση δημιουργεί εύλογα ερωτήματα για το κατά πόσο η εποπτεία «βλέπει» το σύνολο της πραγματικότητας.

Τα ευρήματα αγγίζουν και την ιχνηλασιμότητα, δηλαδή την ικανότητα να παρακολουθείται το προϊόν και να επιβεβαιώνεται η διαδρομή του. Η ελληνική πρακτική, όπως αποτυπώνεται, βασίζεται στην αρχή «ένα βήμα πίσω», ενώ στους ελέγχους στη λιανική δεν περιλαμβάνεται επαλήθευση της ακρίβειας του τόπου προέλευσης. Αυτό δεν σημαίνει αυτομάτως ότι η αγορά είναι «ανεξέλεγκτη», όμως δείχνει ότι οι δικλίδες που θα μπορούσαν να κλείνουν παράθυρα παραπλάνησης δεν είναι τόσο ισχυρές όσο θα έπρεπε.

Τέλος, το κρίσιμο στοιχείο που καθορίζει αν ένα σύστημα ελέγχων λειτουργεί πραγματικά είναι το τι συμβαίνει όταν εντοπίζεται παραβίαση. Εδώ, η εικόνα που σκιαγραφείται είναι προβληματική: οι κυρώσεις δεν φαίνεται να συνδέονται με το οικονομικό όφελος που μπορεί να αποκομίσει κάποιος, ενώ η διαδικασία επιβολής τους μπορεί να καθυστερεί για πολλούς μήνες, αφήνοντας χρόνο σε μη συμμορφούμενα προϊόντα να συνεχίσουν να κυκλοφορούν.

Σύμφωνα με το ΕΕΣ, στην Ελλάδα η διαδικασία επιβολής κυρώσεων μπορεί να φτάσει έως και τους 14 μήνες, καθυστερώντας την απόσυρση μη συμμορφούμενων προϊόντων από την αγορά. Αντίθετα, σε άλλες χώρες η διαδικασία είναι σαφώς ταχύτερη – χαρακτηριστικά στην Ιταλία αναφέρεται ότι οι αποφάσεις εκδίδονται σε περίπου 36 ημέρες.

Για μια χώρα που στηρίζει μεγάλο μέρος της παραγωγικής της ταυτότητας στο ελαιόλαδο, τέτοιες καθυστερήσεις και σχεδιαστικές «τρύπες» δεν είναι απλώς διοικητικό ζήτημα. Είναι θέμα αξιοπιστίας – και, τελικά, θέμα προστασίας τόσο του καταναλωτή όσο και των παραγωγών που παίζουν καθαρά.