Ερωτόκριτος και κρητική μαντινάδα ως «βαριά» πολιτιστική κληρονομιά

Ποτέ άλλοτε οι προγραμματισμοί για διασκέψεις Παγκόσμιων Οργανισμών, με θέματα εξαιτίας της πανδημίας, της κλιματικής αλλαγής, της έγνοιας για επανεκκίνηση οικονομιών και άλλων σημαντικών εκ των επί της γης, δεν κρίνονται περισσότερο και καθοριστικά αναγκαίοι και μάλιστα για στόχους κοινών προσπαθειών, δεσμεύσεων και ισχυρότερης κοινής δράσης προς όφελος όλων των λαών. Ωστόσο, σημαντικός και κρίσιμος για προβληματισμό και θεματικές, συζητήσεις-αποφάσεις, είναι επίσης και ο χώρος του Πολιτισμού. Χώρος που συνήθως «δένει» τους λαούς. Αλλά, ας εστιάσομε κοντά μας στον πολιτισμό της Κρήτης, από τον οποίο τι να πρωτοξεχωρίσουμε όσον αφορά τα τόσα που προσέφερε στην σύγχρονη Ευρώπη και όχι μόνον.

Η  πολιτιστική κληρονομιά της Κρήτης και οι καταβολές της, οι οποίες παραπέμπουν στην αυγή των αρχαιότερων πολιτισμών είναι ζωντανή και μάλιστα ενσωματωμένη στο μέγιστο βαθμό της, ακριβώς στο εμβληματικό ποίημα, τον Ερωτόκριτο του Βιτσέντζου Κορνάρου, όπως και στο κρητικό δίστιχο, την μαντινάδα της Κρήτης. Καθώς, είναι ώρα για δεσμεύσεις που να συμβάλλουν στη διάσωση της πολιτιστικής κληρονομιάς κάθε τόπου, στις ρίζες και την ταυτότητα κάθε λαού ευρύτερα, αξίζει να γίνουν έντονες προσπάθειες, ώστε ο Ερωτόκριτος και το κρητικό δίστιχο -ως κύριος φορέας αξιών, νοημάτων και της ταυτότητας των Κρητών- να ενταχθούν στην Παγκόσμια πολιτιστική κληρονομιά. Αναγνωρίζεται  η ανάγκη για μια Ευρωπαϊκή δεξαμενή πολιτισμού και σχετικής γνώσης, που θα υποστηρίξουν τη διαφύλαξη τής πιθανά, λόγω των κλυδωνισμών των καιρών, απειλούμενης, σημαντικής ανθρωπιστικής, προγονικής, κληρονομιάς, στην οποία βρίσκονται θεμελιωμένα πολλά ιστορικά και πολιτισμικά στοιχεία τής Ευρώπης και όχι μόνον. Υπάρχει αδιαμφισβήτητα η επιστημονική τεκμηρίωση, για την αξία της διατήρησης και της προστασίας αυτής  της κληρονομιάς της Κρήτης, του Ερωτόκριτου και της μαντινάδα της, μέσα από ενδελεχείς μελέτες, συνέδρια και συνεχείς έρευνες. Κρατικοί φορείς με την συνεργασία της  UNESCO και το Συμβούλιο της Ευρώπης, αξίζει να θεσπίσουν μια «πολιτιστική τράπεζα» ή αποθετήριο απειλούμενης πολιτιστικής κληρονομιάς, όπου κάθε κράτος να ενσωματώνει μνημεία λόγου, τεχνών και ουσιαστικά, στοιχεία της ιδιαίτερης φυσιογνωμίας του, που την καθιστούν παγκόσμια ξεχωριστή. Έτσι, θα ανοίξει ένας δρόμος για σημαντική αλληλεπίδραση και συνεργασία με  σημαντικά διεθνή οφέλη, όπως και για σεβασμό στην ιδιαίτερη οντότητα κάθε λαού-κράτους με κριτήρια από στοιχεία της «βαριάς» πολιτιστικής κληρονομιάς του. Η αμοιβαία συνδρομή των κρατών θα είναι συνάμα και ένας νοητός ειρηνικός, ισχυρός κρίκος πολιτισμικών φορτίων, που θα συγκρατεί ακλόνητη την παγκόσμια αλυσίδα της ειρήνης. Αυτή η κοιτίδα πολιτισμικής κληρονομιάς θα παρέχει ευκαιρίες και σε νέους, προκειμένου να γνωρίσουν πιο συγκεντρωμένα την ιστορία και τον πολιτισμό επιμέρους ευρωπαϊκών ταυτοτήτων.

Η προστασία και η μετάδοση αυτής της κληρονομιάς θεμελιώνει σπουδαίο ρόλο στο ευρωπαϊκό συλλογικό πνεύμα, τη μνήμη και τις κοινές καταβολές, του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Ωστόσο, ας έρθουμε πιο κοντά στον Ερωτόκριτο και στην κρητική μαντινάδα, η οποία ανά τους αιώνες δεν έχει αφήσει θεματολογικό πεδίο, ιστορικό, πολιτισμικό, κοινωνικό, καθημερινότητας, ανθρώπινων συναισθημάτων και αξιών, που να μην το έχει ενσωματώσει στους αυθόρμητους και λογοτυπικούς στίχους της, σε εύρος και βάθος χρόνου, αιώνων, που εκτείνονται ως τα αρχαία επιγράμματα και τις πανάρχαιες κοινωνίες, του προφορικού λόγου.

Η Κρήτη είναι ταυτισμένη με τον Ερωτόκριτο και ο Ερωτόκριτος με την Κρήτη. Είναι η  πιο πολύτιμη κληρονομιά μας, η οποία μπορεί να «ορθωθεί» στις ποικίλες προκλήσεις των καιρών. Το εμβληματικό αυτό λογοτεχνικό έργο, η κορυφαία στιγμή της κρητικής λογοτεχνίας, από την πένα του ποιητή Βιτσέντζου Κορνάρου, ανέκαθεν συγκινεί, εμπνέει και δίνει «ξόμπλι κι [α]ρμηνειά». Ωστόσο, με τα τόσα ποικίλα φορτία που «λάμνουν» στους στίχους του, προσφέρεται ως ανεξάντλητη πηγή, για συνεχή, σφαιρική, βαθύτερη, μελέτη και διεξοδική διερεύνηση. Το λογοτεχνικό και το εννοιολογικό υπόβαθρο τού Ερωτόκριτου παραπέμπει στην αυθεντική μας κρητική ταυτότητα, στον κρητικό πολιτισμό, στην ιστορία και την παράδοσή μας, με ό,τι αυτό συνεπάγεται, από την Γλώσσα, την προφορικότητα, τον εθιμικό βίο, τις διαχρονικές αξίες, τις αρετές, την αισθητική, το ιδιαίτερο κρητικό ποιητικό είδος έκφρασης, ως την ομορφιά των ανθρώπινων σχέσεων, της ανθρώπινης επικοινωνίας και της καλώς εννοούμενης  λεβεντιάς των Κρητών. Ο Ερωτόκριτος  συνιστά βασικό ταμιευτήρα του κρητικού δίστιχου, της κρητικής μαντινάδας και συνάμα αποτελεί αφετηρία και σταθμό της.

Τα κρητικά δίστιχα και οι αυτοτελείς μαντινάδες είναι ο κύριος πυλώνας της ποιητικής του δομής, τα οποία και συνθέτουν το περιεχόμενο, την νοηματική και την μετρική οντότητά του. Έτσι, Ερωτόκριτος και  κρητική μαντινάδα, αξίζει να συμπεριληφθούν στην παγκόσμια άυλη πολιτιστική κληρονομιά και κάθε σχετική δράση να στηριχθεί από κάθε φορέα και κύρια από την πολιτεία.  Είναι αναγκαίο, να συμβεί και αξίζει να συμπεριληφθούν μαζί Ερωτόκριτος και κρητικό δίστιχο- μαντινάδα. Όχι μόνον δεν πρέπει να απομακρυνόμαστε από  τα «ακριβά λόγια» και την ποίηση του Ερωτόκριτου, αλλά αποτελεί επιταγή της λαίλαπας των εξελίξεων, να εμπλουτίζουμε την εμπειρία μας με νέες οπτικές προσέγγισης και διαλόγους, αντλώντας από το ποικίλο υλικό, από το φάσμα της ζωής, που ο Κορνάρος εναπόθεσε στα δίστιχά του. Και μπορούμε να πάρουμε ώθηση για κάτι «καινούριο» από τον Ερωτόκριτο και μόνον αναλογιζόμενοι τον ανατρεπτικό για την εποχή του, χαρακτήρα της Αρετούσας, που αγωνίστηκε για να νικήσουν, το ανθρώπινα δίκαιο και η αγάπη, δίνοντας ελπίδα και προοπτική σε αντιλήψεις με μεγαλύτερο σεβασμό στα ανθρώπινα δικαιώματα. Ο Κορνάρος στο ιδεολογικό του υπόστρωμα επιζήτησε να μας φέρει στο μέλλον, δίχως να αποστρέφεται ήθος και σταθερές αξίες. Κι όπως αναφέρει ο  Holton οι χαρακτήρες του Ερωτόκριτου «…αγωνιούν διχασμένοι ανάμεσα στις ασυμβίβαστες δυνάμεις των αισθημάτων, και της λογικής του πρέπει, της καρδιάς και του μυαλού.» Δεν προβάλλει τίποτα στατικό.Σε μια εποχή όπως αυτήν που διανύουμε, όπου καλούμαστε σε ένα επαναπροσδιορισμό των όρων συνύπαρξης, η κάθε νέα επιστημονική, καλλιτεχνική, κοινωνιολογική και πολιτισμική προσέγγιση του Ερωτόκριτου θα συνιστά μια νέα πρόκληση που θα αναδεικνύει και πώς αλληλεπιδρά σε διαφορετικές συλλογικές ταυτότητες. Η  προσέγγιση του έργου του Ερωτόκριτου, από ταλαντούχους δημιουργούς Τέχνης και επιστήμονες, μελετητές, εμπλουτίζει τον κοινωνικό διάλογο, σε όλο το φάσμα της πρόσληψης και της διάδοσης του έργου. Μπορεί οι παλαιότεροι κρητικοί να γνώριζαν όλο τον Ερωτόκριτο ή αποσπάσματά του απέξω -ενώ σήμερα πολύ λίγοι- όμως ο κύριος νοηματικός φορέας του Ερωτόκριτου, το κρητικό δίστιχο, η κρητική μαντινάδα, συνεχίζει την πορεία της και μάλιστα συχνά το θεματολόγιό της  πηγάζει από σύγχρονα ή και καθημερινά γεγονότα, κρατώντας μεν σταθερά στοιχεία, αλλά και με κάποια προσαρμογή στους καιρούς, στα τρέχοντα.

Αξίζει η προβολή του Ερωτόκριτου, η υποστήριξη της ακαδημαϊκής κοινότητας και των φορέων της πολιτείας και του πολιτισμού. Όσο βρίσκεται κοντά μας ο  Ερωτόκριτος, ως κείμενο για μελέτη και ποιητική απόλαυση, ειδικά στα σχολεία, στα Πανεπιστήμια, ως αντικείμενο μελέτης σε διεθνή συνέδρια, σε χώρους έρευνας, σε μουσικά ακούσματα με αισθητική, στην θεατρική και στην εικαστική έκφραση με ευαισθησία και σεβασμό, η ταυτότητά μας θα αντέχει στους  όποιους δύσκολους καιρούς και θα παίρνομε από την πνοή των στίχων του. Η λήθη της πολιτισμικής κληρονομιάς ενός λαού και η απομάκρυνση εγκυμονεί κινδύνους και τη ανάλογη λήθη του παρελθόντος του αφού:

 Tου Κύκλου τα γυρίσματα, που ανεβοκατεβαίνουν,

και του Τροχού, που ώρες ψηλά κι ώρες στα βάθη πηαίνουν·

και του Καιρού τα πράματα, που αναπαημό δεν έχουν,

 μα στο Kαλό κ' εις το Kακό περιπατούν και τρέχουν·Α1-4

Ο Ερωτόκριτος και για το παρόν και για το μέλλον του τόπου μας και όχι μόνον θα συνιστά πάντα σεντούκι θησαυρών. Έχει δε τη δύναμη να εμπνέει, να δίνει ώθηση για να οδηγούμε το άρμα μας σε νέα μονοπάτια, όπως θα μας συμβούλευε να πράττομε και ο αρχαίος επιγραμματοποιός Καλλίμαχος.

* Η Αταλάντη Μιχελογιαννάκη Καραβελάκη είναι εκπαιδευτικός-δρ Ελληνικής Φιλολογίας