Η αποχή τούς δυναμώνει, η συμμετοχή τούς ανατρέπει

Βιώνουμε μια εποχή ραγδαίων αλλαγών που επανακαθορίζουν τη σχέση πολιτικής, κοινωνίας και οικονομίας. Ο ρόλος της πολιτικής, ως εργαλείου επίλυσης κοινωνικών και παραγωγικών αναγκών μέσα από δημοκρατικές διαδικασίες, φαίνεται να μεταλλάσσεται, καθώς οι επιστημονικές και τεχνολογικές εξελίξεις, αντί να είναι προσβάσιμες σε όλους, συγκεντρώνονται σε λίγους και ισχυρούς. Αυτό επιτρέπει στις οικονομικές ελίτ να επηρεάζουν και να χειραγωγούν την πολιτική, ενισχύοντας τον έλεγχο πάνω σε κοινωνικές ομάδες, ενώ ένα μέρος των μέσων ενημέρωσης λειτουργεί ελεγχόμενα, υποκαθιστώντας ουσιαστικά τη δημοκρατική συμμετοχή.

Ταυτόχρονα, οι κανόνες της αγοράς και της παραγωγής δεν καθορίζονται πλέον με όρους υγιούς ανταγωνισμού και κοινωνικών κριτηρίων, αλλά από την κυριαρχία των κερδοσκοπικών ελίτ. Το αποτέλεσμα είναι η διεύρυνση των ανισοτήτων, η περιορισμένη πρόσβαση της νέας γενιάς και των παραγωγικών δυνάμεων σε ευκαιρίες ανάπτυξης και χρηματοδοτικά εργαλεία, καθώς και η εμπορευματοποίηση βασικών αγαθών, όπως η υγεία, η παιδεία και η ασφάλιση, που αποκλείει κοινωνικές ομάδες ακόμη και από θεμελιώδη δικαιώματα.

Στην Ελλάδα, η κατάσταση εκδηλώνεται με ακόμη μεγαλύτερη ένταση. Οι ανισότητες διευρύνονται, η εγχώρια παραγωγή παραμένει χωρίς επαρκή πρόσβαση σε χρηματοδότηση, η περιφέρεια ερημώνει και ο πληθυσμός γηράσκει, ενώ η χώρα αδυνατεί να αξιοποιήσει την τεχνολογία και την καινοτομία για να καταστεί πραγματικά ανταγωνιστική. Το πιο κρίσιμο πρόβλημα είναι ότι δεν αξιοποιούνται τα συγκριτικά πλεονεκτήματα της χώρας και απουσιάζει ένα συνεκτικό παραγωγικό μοντέλο. Η υπέρβαση αυτής της κατάστασης προϋποθέτει σύγκρουση με τον ακραίο νεοφιλελευθερισμό που έχει παραδώσει την πολιτική στις δυνάμεις της κερδοσκοπικής αγοράς. Η χώρα βρίσκεται σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι, με έντονη κοινωνική ρευστότητα και ανοιχτό το ερώτημα για την κατεύθυνση που θα ακολουθήσει.

Το πολιτικό τοπίο αντανακλά αυτή τη ρευστότητα. Από τη μία πλευρά εκφράζεται μια κοινωνική αντίδραση, κυρίως με τη μορφή αντικυβερνητισμού, που όμως παραμένει διαμαρτυρία χωρίς να μετατρέπεται σε ολοκληρωμένη πολιτική πρόταση. Από την άλλη, στα περισσότερα κόμματα κυριαρχούν εσωτερικές διεργασίες που αφορούν ισορροπίες και ρόλους, χωρίς να παράγεται ένα πειστικό εναλλακτικό σχέδιο διακυβέρνησης. Το κρίσιμο δεδομένο είναι ότι κανένα κόμμα δεν μπορεί πλέον να κυβερνήσει μόνο του. Οι σύγχρονες συνθήκες απαιτούν νέες πολιτικές προτάσεις, ευρύτερες κοινωνικές και πολιτικές πλειοψηφίες και ουσιαστική αλλαγή πολιτικής, όχι απλή διαχείριση.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η στάση της κοινωνίας αποκτά καθοριστική σημασία. Ενα μεγάλο μέρος των πολιτών δεν ικανοποιείται από τον απλό αντικυβερνητισμό και αμφιβάλλει για τη συμμετοχή του στις εκλογές. Διαμορφώνονται έτσι δύο βασικές τάσεις: μια περιορισμένη τιμωρητική ψήφος, που εκτονώνει τη δυσαρέσκεια αλλά χωρίς να αλλάζει τους συσχετισμούς, και μια εκτεταμένη αποχή, που βασίζεται στην αντίληψη ότι «όλοι ίδιοι είναι». Ομως, η αποχή ευνοεί την κυβέρνηση, καθώς η χαμηλή συμμετοχή αυξάνει αναλογικά τη δύναμη των πιο ενεργών εκλογικών στρωμάτων, τα οποία συχνά ωφελούνται από την υπάρχουσα πολιτική. Σε συνθήκες χαμηλής συμμετοχής, η κυβερνητική παράταξη μπορεί να ενισχυθεί και να διαμορφώσει ευνοϊκότερους όρους για την επόμενη εκλογική αναμέτρηση.

Ακριβώς εδώ αναδεικνύεται η ανάγκη για μια σαφή και πειστική προοδευτική απάντηση. Η ανασυγκρότηση του προοδευτικού χώρου δεν αποτελεί απλώς μια πολιτική επιλογή, αλλά αναγκαία προϋπόθεση για να αποκτήσει νόημα η συμμετοχή των πολιτών. Απαιτείται καθαρό πολιτικό μήνυμα και ρητή δέσμευση για προοδευτική διακυβέρνηση από την πρώτη εκλογική αναμέτρηση, με ένα πρόγραμμα που να περιλαμβάνει την παραγωγική ανασυγκρότηση της χώρας, την ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής, την αναβάθμιση του ρόλου του κράτους, την ανάπτυξη των περιφερειών, την ισότιμη πρόσβαση στα δημόσια αγαθά και την αξιοποίηση των τεχνολογικών και χρηματοδοτικών εργαλείων, καθώς και μια πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική.

Η κοινωνία ζητά από τα προοδευτικά κόμματα κάτι περισσότερο από επιμέρους τοποθετήσεις. Απαιτεί σαφείς δεσμεύσεις. Ζητά να αποκλειστεί κάθε ενδεχόμενο συνεργασίας με τη Νέα Δημοκρατία, να απορριφθούν σενάρια «κυβερνήσεων ειδικού σκοπού» ή μεταβατικών λύσεων και να υπάρξει πραγματική βούληση αξιοποίησης της εκλογικής δύναμης προς την κατεύθυνση της διαμόρφωσης και διεύρυνσης μιας ισχυρής κοινωνικοπολιτικής συμμαχίας για την αλλαγή. Κάθε κόμμα είναι θεμιτό να επιδιώκει την ενίσχυση της εκλογικής του επιρροής, αλλά οφείλει να καταστήσει σαφές ότι αυτή θα αξιοποιηθεί την επόμενη μέρα για τη συγκρότηση μιας ευρύτερης προοδευτικής πλειοψηφίας και τη διαμόρφωση σύγχρονων, εφαρμόσιμων λύσεων.

Μια τέτοια στρατηγική μπορεί να λειτουργήσει καταλυτικά. Μπορεί να δώσει κίνητρο στους πολίτες να συμμετάσχουν, να ανατρέψει τη λογική της αποχής και να δημιουργήσει την αναγκαία εμπιστοσύνη ότι η ψήφος τους έχει ουσιαστικό αντίκτυπο. Σε τελική ανάλυση, η αποχή ενισχύει τη στασιμότητα, ενώ η συμμετοχή μπορεί να ανοίξει τον δρόμο για πραγματική πολιτική αλλαγή.

*Πρώην βουλευτής, πολιτικό στέλεχος