Η αυτοψία μιας Κατάρρευσης και η Επόμενη Μέρα του ΣΥΡΙΖΑ

Η ελληνική πολιτική σκηνή βιώνει μια από τις πιο παράδοξες, επώδυνες και ταυτόχρονα διδακτικές περιόδους της μεταπολιτευτικής της ιστορίας. Η θεαματική κατάρρευση και ο απόλυτος πολιτικός αυτοεξευτελισμός του ΣΥΡΙΖΑ δεν αποτελούν απλώς ένα εσωκομματικό δράμα ή μια ακόμη αλλαγή των κομματικών συσχετισμών. Πρόκειται για μια βαθιά συστημική μετατόπιση, μια ιστορική αυτοχειρία, η οποία άφησε τη συντηρητική παράταξη και τη δεξιά πολιτική ηγεμονία χωρίς κανένα σοβαρό θεσμικό αντίβαρο.
Οι πολίτες που τοποθετούμαστε στον προοδευτικό, αντιδεξιό χώρο, οφείλουμε να κοιτάξουμε αυτή την αλήθεια κατάματα, χωρίς συναισθηματισμούς ή ωραιοποιήσεις. Η αποσύνθεση αυτού του οικοδομήματος δεν ήταν ένα τυχαίο «ιστορικό ατύχημα», αλλά το νομοτελειακό αποτέλεσμα συγκεκριμένων δομικών, ιδεολογικών και ηθικών συμβιβασμών.

Η Χαμένη Κοινωνική Γείωση
Η άνοδος του ΣΥΡΙΖΑ στην εξουσία το 2015 συχνά αναλύεται με όρους «πολιτικού ΛΟΤΟ» ή μιας τυχερής ζαριάς μέσα στην καταιγίδα της χρεοκοπίας. Αυτή η προσέγγιση είναι μονοδιάστατη. Η αλήθεια είναι ότι το κόμμα αυτό κατάφερε να γίνει ο υποδοχέας και ο πολιτικός εκφραστής ενός γιγαντιαίου, οργισμένου και αυθεντικού λαϊκού αντιμνημονιακού κινήματος. Το λάθος, ωστόσο, ξεκινά από τον τρόπο που η ηγεσία του διαχειρίστηκε αυτή την εκτίναξη.
Η παρομοίωση του ΣΥΡΙΖΑ ως ενός «μικρού ψιλικατζίδικου που ξαφνικά μετατράπηκε σε πολυκατάστημα, αλλά διατήρησε τη δομή και τη νοοτροπία του ψιλικατζίδικου» είναι εξαιρετικά εύστοχη. Το κόμμα μεγάλωσε βίαια και εκλογικά, αλλά ποτέ δεν μαζικοποιήθηκε οργανικά. Δεν απέκτησε ποτέ βαθιές ρίζες στην τοπική αυτοδιοίκηση, στα συνδικάτα, στους κοινωνικούς χώρους και στην κοινωνία των πολιτών.
Αντί για μια μακρά πορεία οργανωτικής ανάπτυξης και πολιτικής ωρίμανσης, η ηγετική του ομάδα εγκλωβίστηκε στην κουλτούρα του «εύκολα και γρήγορα». Μπέρδεψαν την ευνοϊκή ιστορική συγκυρία με το δικό τους πολιτικό ανάστημα, πιστεύοντας ότι η ιστορία τους χρωστούσε την εξουσία λόγω των «μοναδικών» ικανοτήτων τους.

Η «Κουστουμαρισμένη» Μετάλλαξη και η Μεσοαστική Φοβία
Όταν η προοπτική της εξουσίας έγινε πραγματικότητα, η ριζοσπαστική ρητορική έδωσε τη θέση της σε αυτό που ονομάζουμε στενό κυβερνητισμό. Αυτή η μετάλλαξη αποτυπώθηκε ανάγλυφα στην κοινωνική και αισθητική ταυτότητα του κόμματος. Ο ΣΥΡΙΖΑ έπαψε να αντιπροσωπεύει την μεγάλη Αριστερά, τις ρίζες, τους αγώνες και τις αξίες της. Αντιπροσώπευσε, αντίθετα, την «κουστουμαρισμένη», αστική και μεσοαστική πλευρά της.
Τα κουστούμια και τα επώνυμα σακάκια στα σαλόνια των Βρυξελλών δεν ήταν μια απλή ενδυματολογική προσαρμογή• ήταν το σύμπτωμα μιας βαθιάς ιδεολογικής αποψίλωσης. Η πολιτική έπαψε να παράγεται στον δρόμο και στα πεδία των κοινωνικών διεκδικήσεων και μεταφέρθηκε σε κλειστά γραφεία τεχνοκρατών, managers και επικοινωνιολόγων.
Η κοινωνική βάση του κόμματος μετατοπίστηκε. Από τους μη προνομιούχους, τους εργαζόμενους του μεροκάματου και τη νεολαία, ο ΣΥΡΙΖΑ έγινε ο εκφραστής ενός φοβικού μεσοαστικού στρώματος που αναζητούσε απλώς έναν πολιτικό προστάτη για τη διατήρηση των κεκτημένων του, χωρίς καμία διάθεση για πραγματική, ριζοσπαστική κοινωνική αλλαγή. Τα στελέχη του έχασαν την επαφή με την υλική πραγματικότητα του ιδιωτικού τομέα, της ελαστικής εργασίας και της καθημερινής επιβίωσης, εγκλωβισμένα σε μια ελιτίστικη αυταρέσκεια.

Το Προπατορικό Αμάρτημα: Η Διαχείριση ως Αυτοσκοπός
Αν θέλουμε να εντοπίσουμε το βαθύτερο, το πιο καθοριστικό σφάλμα αυτής της πορείας, αυτό δεν βρίσκεται στις εσωκομματικές ραδιουργίες ή στην έλευση κάποιου επικοινωνιακού «τουρίστα» αρχηγού. Αυτά είναι απλώς τα επιφαινόμενα. Το προπατορικό αμάρτημα ήταν η απόφαση του ΣΥΡΙΖΑ το καλοκαίρι του 2015 να εφαρμόσει πολιτικές τις οποίες ο ίδιος δεν υιοθετούσε, δεν πίστευε και είχε εκλεγεί για να πολεμήσει.
Μετά το αδιέξοδο της πρώτης σκληρής διαπραγμάτευσης και το Δημοψήφισμα, η ηγεσία κατέφυγε στον οπορτουνισμό της «αριστερής διαχείρισης» της λιτότητας, προβάλλοντας το επιχείρημα ότι «αν δεν το κάνουμε εμείς, θα έρθει η Δεξιά να το κάνει χειρότερα».
Η έντιμη πολιτική, ηθική και ιστορική στάση θα ήταν η παράδοση της κυβερνητικής και πολιτικής σκυτάλης.
Όταν διαπιστώνεις ότι ο συσχετισμός δυνάμεων είναι εκβιαστικός και σε αναγκάζει να υπογράψεις ένα πρόγραμμα που έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τον ιδεολογικό σου πυρήνα, παραιτείσαι. Λες στον ελληνικό λαό την αλήθεια και αφήνεις αυτούς που συνέγραψαν και πίστευαν στα Μνημόνια να τα εφαρμόσουν.
Επιλέγοντας, όμως, την παραμονή στην καρέκλα της εξουσίας πάση θυσία, ο ΣΥΡΙΖΑ μετατράπηκε από φορέα αλλαγής σε υπάλληλο του συστήματος. Η εξουσία έγινε αυτοσκοπός, το «ηθικό πλεονέκτημα» κονιορτοποιήθηκε και η έννοια της Αριστεράς ταυτίστηκε στα μάτια των πολιτών με την υποκρισία και την ανακολουθία.

Το Μεγάλο Δώρο στη Δεξιά Ηγεμονία και το Δόγμα TINA
Η ζημιά που προκάλεσε αυτή η επιλογή ξεπερνά κατά πολύ τα όρια των ποσοστών ενός κόμματος. Το μεγαλύτερο ιστορικό σφάλμα του ΣΥΡΙΖΑ είναι ότι νομιμοποίησε το δόγμα TINA (There Is No Alternative - Δεν υπάρχει εναλλακτική λύση).
Όταν ένα κόμμα της Ριζοσπαστικής Αριστεράς εφαρμόζει μειώσεις συντάξεων, ιδιωτικοποιήσεις και πλειστηριασμούς, στέλνει ένα καταστροφικό μήνυμα στην κοινωνία: ότι ο νεοφιλελευθερισμός είναι ο μοναδικός μονόδρομος και ότι κάθε προσπάθεια αντίστασης είναι μάταιη, ερασιτεχνική και καταδικασμένη να καταλήξει σε γελοιότητα.
Αυτό είναι το μεγαλύτερο όπλο της σημερινής Δεξιάς. Δεν χρειάζεται καν να επιχειρηματολογήσει για την ορθότητα των πολιτικών της• της αρκεί να δείχνει το τσίρκο της αξιωματικής αντιπολίτευσης και να θυμίζει το 2015 για να παραλύει κάθε κοινωνική διεκδίκηση. Η απώλεια της σοβαρότητας είναι ένα πολιτικό έδαφος από το οποίο δεν υπάρχει επιστροφή. Όταν ο πολίτης παύει να σε ακούει επειδή σε θεωρεί αναξιόπιστο, μπορεί να έχεις χίλια δίκια, αλλά η απάντηση θα είναι πάντα μία: «Ποιος το λέει αυτό; Α, εσύ... Ε τότε δεν έχει σημασία».

Η Αρχιτεκτονική της Επόμενης Μέρας: Από τα Κάτω
Μέσα σε αυτό το τοπίο της απόλυτης απομάγευσης, η παραδοσιακή Αριστερά των κινημάτων, της κοινωνικής δικαιοσύνης και της ιδεολογικής συνέπειας παραμένει σε μεγάλο βαθμό πολιτικά άστεγη, απογοητευμένη αλλά υπαρκτή. Και εδώ βρίσκεται η μοναδική ελπίδα για το μέλλον.
Το πολιτικό οικοδόμημα της επόμενης μέρας δεν πρόκειται να χτιστεί στα τηλεοπτικά στούντιο, ούτε μέσα από τεχνητές συγκολλήσεις φθαρμένων ηγετικών ομάδων που ψάχνουν μια θέση σε κάποιο άλλο πολιτικό πλεούμενο.
Θα το χτίσει η ίδια η κοινωνία και οι ανάγκες της.
Οι ανάγκες αυτές δεν είναι θεωρητικές ασκήσεις επί χάρτου• είναι απολύτως υλικές, καθημερινές και πιεστικές:
●    Είναι η μάχη ενάντια στην ακρίβεια και την αισχροκέρδεια.
●    Είναι η υπεράσπιση των δημόσιων αγαθών, της δικαιοσύνης, της υγείας, της παιδείας και των κοινών πόρων, όπως το νερό και το περιβάλλον.
●    Είναι η διεκδίκηση αξιοπρεπών μισθών και εργασιακών δικαιωμάτων σε μια εποχή πλήρους απορρύθμισης.
Η ιστορία δεν κινείται από τις φιλοδοξίες των επίδοξων αρχηγών, αλλά από τις υπόγειες διεργασίες και τα αδιέξοδα των ίδιων των κοινωνικών στρωμάτων. Η «πρώτη ύλη» για την ανασυγκρότηση του προοδευτικού χώρου βρίσκεται ήδη εδώ, στις βουβές αντιστάσεις μιας κοινωνίας που πιέζεται.
Το μεγάλο στοίχημα για την επόμενη μέρα είναι να βρεθούν εκείνες οι δυνάμεις που θα αρνηθούν τα κοστούμια της εύκολης εξουσίας, θα επιστρέψουν στην κοινωνική γείωση και θα μεταφράσουν αυτές τις ανάγκες σε ένα σοβαρό, ρεαλιστικό και συγκρουσιακό πολιτικό πρόγραμμα. Μόνο τότε, με την πολιτική ξανά ριζωμένη στις ανάγκες των πολλών, η προοδευτική παράταξη θα μπορέσει να κλείσει τον κύκλο του μεταμοντέρνου κλαυσίγελου και να ανοίξει έναν νέο κύκλο ελπίδας και αξιοπιστίας.

*ο Χαραλαμπος Κουτρούλης ειναι πρ. Πρόεδρος Αντ. ΤΕΕ Αν. Κρήτης & Συλλόγου Μηχανολογων Ηλ/γων Αν. Κρήτης