Η «Εισαγωγή στη Μεταφυσική» του Χάιντεγκερ: Είναι (Dasein) ή Δεν Είναι (Nicht-Dasein) Ναζιστής ο Φιλόσοφος του Είναι;

Το πώς έρχεται κανείς σε επαφή με την πραγματικότητα είναι θέμα επιλογής.

- Μάρτιν Χάιντεγκερ 

Επειδή πέρασαν 49 χρόνια από τον θάνατο του Μάρτιν Χάιντεγκερ και αφού χρόνια προσπαθούμε να εντρυφήσουμε στη σκέψη του κάναμε ένα ερώτημα που προσπαθούμε να το απαντήσουμε.

 Δηλαδή είναι δυνατόν ένας φιλόσοφος να ασχολείται με την αλήθεια του Είναι, αλλά να σιωπά μπροστά στην Ιστορία; Να φιλοσοφεί περί οντολογίας, αλλά να συντάσσεται με ένα καθεστώς που θεμελιώνεται πάνω στη μαζική βία και την ακύρωση της ανθρώπινης ετερότητας; 

Γιατί ο  Χάιντεγκερ δεν είναι μόνο ένας στοχαστής του Είναι, αλλά και ένα Dasein: ένα ον που υπάρχει μέσα στον κόσμο, στην Ιστορία, στον χρόνο του.

Και αν η φιλοσοφία του είναι αληθινή, τότε οφείλει να λογοδοτήσει μέσα από αυτήν την ίδια τη φιλοσοφία — όχι μόνο για το Είναι, αλλά και για την πολιτική του πράξη.

Στην "Εισαγωγή στη Μεταφυσική", ο Χάιντεγκερ ανακινεί την "ξεχασμένη ερώτηση": «Γιατί υπάρχει το Ον και όχι μάλλον το Τίποτα;» Το Dasein, η ανθρώπινη ύπαρξη, είναι το ον που θέτει αυτή την ερώτηση. Ο στοχασμός για το Είναι δεν είναι θεωρητική περιέργεια· είναι υπαρξιακή πράξη. Το Dasein είναι έκθεση στον κόσμο, στο μέλλον, στον θάνατο.

Και όμως — τι σημαίνει να θέτει το Dasein το ερώτημα του Είναι σε μια εποχή εκμηδένισης του Ανθρώπου; Είναι αυθεντική η ερώτηση για το Είναι αν σιωπά απέναντι στο Άουσβιτς;

Το έργο Einführung in die Metaphysik το έγραψε το 1935, δύο χρόνια αφότου ο Χάιντεγκερ είχε γίνει πρύτανης στο Φράιμπουργκ υπό το καθεστώς των Ναζί. Στο ίδιο το κείμενο, ο φιλόσοφος μιλά για:

Το «πεπρωμένο του γερμανικού λαού» Την ανάγκη ενός «ιστορικού θεμελίου» Τον «αγώνα» μεταξύ πολιτισμών (και την αντίθεση σε φιλελευθερισμό, κομμουνισμό, αμερικανισμό) 

Αναδύεται έτσι μια ρητορική ριζικής αποφασιστικότητας που ταυτίζει τη φιλοσοφία με τον πολιτικό αγώνα. Δεν είναι ουδέτερη σκέψη: ο Χάιντεγκερ χρησιμοποιεί τη γλώσσα της φιλοσοφίας για να επενδύσει μεταφυσικά τον γερμανικό εθνικισμό.

Αν όμως το Dasein είναι το άνοιγμα στο Είναι, πώς μπορεί να κλείνεται στη φυλετική ταυτότητα, στη γη, στο αίμα, στο Volk; Μήπως τότε το Dasein δεν είναι πλέον άνοιγμα, αλλά φυλάκιση στην Ιστορία;

Η διάκριση του Dasein από το Nicht-Dasein φαίνεται αθώα, οντολογική. Όμως στον πολιτικό λόγο της εποχής, και ίσως στην υπόγεια δομή της Εισαγωγής, το Nicht-Dasein μπορεί να λειτουργήσει ως αποανθρωποποίηση.

Το Nicht-Dasein δεν έχει δυνατότητα αυθεντικής ύπαρξης. Δεν είναι "φορέας του ερωτήματος". Είναι αντικείμενο, όχι υποκείμενο. 

Και έτσι, πολιτικά, μπορεί να εκφραστεί ως εκείνος που δεν είναι "λαός", δεν είναι "ρίζα", δεν είναι "ιστορία" — άρα δεν είναι Dasein με αξία, δεν ανήκει στο "κλήρο του Είναι".

Αν λοιπόν το Dasein του Χάιντεγκερ αποκτά ιστορική, εθνική, φυλετική μορφή, τότε ανοίγει η δυνατότητα μιας οντολογικής ιεράρχησης των όντων: των "δικών μας" Dasein έναντι των "άλλων", των μη-όντων, των μη-προσώπων.

Ο Χάιντεγκερ δεν αναφέρθηκε ποτέ δημόσια στο Ολοκαύτωμα. Στα Μαύρα Τετράδια, μιλά για τον "παγκόσμιο εβραϊσμό" με ύποπτο τρόπο. Και όμως, αυτός ο φιλόσοφος μας ζήτησε να ζήσουμε "ανοιχτοί στο Είναι", να κατοικήσουμε ποιητικά, να είμαστε έτοιμοι για το κάλεσμα της Αλήθειας.

Αν η φιλοσοφία δεν ακούει το κάλεσμα της δικαιοσύνης, αν δεν αναγνωρίζει τον Άλλον, αν δεν είναι πολιτική, τότε γίνεται Nicht-Dasein: ανώνυμη, άψυχη, θλιβερά αφηρημένη.

Ο φιλόσοφος δεν μπορεί να σταθεί εκτός της πολιτικής. Η σκέψη για το Είναι είναι πάντα εντός κόσμου, εντός ιστορικότητας, εντός ευθύνης.

Ο Χάιντεγκερ ήταν Dasein και ήταν Ναζιστής. Το Dasein του, που ήθελε να σταθεί «πρωτότυπα» απέναντι στο Είναι, απέτυχε να σταθεί αυθεντικά απέναντι στον Άλλον.

Το ερώτημα δεν είναι αν η φιλοσοφία του είναι ναζιστική. Το ερώτημα είναι πώς η ίδια η υπαρξιακή σκέψη επιτρέπει την παράκαμψη του άλλου, τη συγγένεια με το αυταρχικό, και τη σιωπή μπροστά στην εξόντωση.

Εδώ θα θέλαμε να κάνουμε μία αναφορά στο έργο του George  Steiner"Heidegger", όπου προτείνει μια ερμηνεία τραγικά διπλή: από τη μία αναγνωρίζει τον Χάιντεγκερ ως τον κορυφαίο φιλόσοφο του 20ού αιώνα, από την άλλη δεν του συγχωρεί ποτέ τη συνενοχή του με το ναζιστικό καθεστώς. Η κριτική του Steiner είναι υπαρξιακή, αισθητική, και ηθική.

Ο Στάινερ δεν απορρίπτει τη φιλοσοφία του Χάιντεγκερ — αντίθετα, τον συγκρίνει με τον Πλάτωνα, τον Δάντη και τον Χέγκελ — αλλά επιμένει ότι το γεγονός πως «ένας τόσο βαθύς στοχαστής περί του Είναι» δεν είδε το Τίποτα που εξαφάνιζε ανθρώπους δίπλα του, αποτελεί το πιο φριχτό οντολογικό παράδοξο της σύγχρονης εποχής.

Ο Χάιντεγκερ επέλεξε τη σιωπή μετά τον πόλεμο· και η σιωπή αυτή δεν είναι αθώα. Για τον Στάινερ, είναι φιλοσοφική αποτυχία.

Ο Χάιντεγκερ δεν έκανε ποτέ κάθαρση (Katharsis)· ποτέ δεν προχώρησε σε αναστοχασμό της πολιτικής του απόφασης, όπως θα άρμοζε σε έναν φιλόσοφο του Είναι.

Το Sein und Zeit μιλά για "ερημώσεις" (Verlassenheit), "έκπτωση" (Verfallen), "ερήμωση του Είναι", αλλά ποτέ δεν αναγνωρίζει τη γενοκτονία ως το απόλυτο Nicht-Sein, το μέγιστο «ξερίζωμα» του Dasein.

Για τον Στάινερ, η γλώσσα είναι το κατεξοχήν σπίτι του Είναι. Η χρήση της γλώσσας από τους Ναζί για να σκοτώσουν (π.χ. “Endlösung”) αποτελεί βεβήλωση του λόγου. Ο Χάιντεγκερ δεν ύψωσε τη φωνή του ενάντια σε αυτή τη βεβήλωση.

«Ο Χάιντεγκερ αγνόησε την κραυγή των απογόνων του Αβραάμ· και αυτό δεν ήταν απλώς πολιτικό λάθος — ήταν φιλοσοφική αποτυχία». — George Steiner

Εμείς βέβαια προσπαθήσαμε να κάνουμε μία διαφορετική ανάγνωση που δεν εστιάζει εξωτερικά στην ιστορική ή ψυχολογική ευθύνη του Χάιντεγκερ, αλλά υιοθετεί τα δικά του φιλοσοφικά εργαλεία για να τον κρίνει. Με αυτό νομίζουμε ότι είναι μία προσπάθεια που προσθέτει κάτι καινούργιο σε σχέση με τον Στάινερ και άλλες φιλοσοφικές κριτικές:

1. Κριτική του Dasein από τα μέσα του Dasein: 

Ο Χάιντεγκερ μάς διδάσκει ότι το Dasein είναι έκθεση στον Άλλον, στον κόσμο, στον χρόνο, στον θάνατο. Αλλά στην πολιτική του στάση, πρόδωσε την ίδια του τη φιλοσοφική οντολογία: δεν είδε το Dasein στο πρόσωπο του διωκόμενου, του εβραίου, του πολιτικά Άλλου.

2. Το Nicht-Dasein ως πολιτική κατασκευή: 

Η φιλοσοφική μας ανάγνωση δείχνει πώς το «Nicht-Dasein» —αν και όχι ρητός όρος του Χάιντεγκερ— μπορεί να λειτουργήσει ως θεμελιώδης πολιτική αφαίρεση: η αποανθρωποποίηση του Άλλου μέσω της αφαίρεσης της υπαρξιακής του δυνατότητας. Αυτό δεν το αναλύει ο Steiner με φιλοσοφικά εργαλεία, αλλά κυρίως με λογοτεχνική και ηθική αγωνία.

3. Από την οντολογία στην πολιτική ευθύνη: 

Ενώ ο Steiner μιλά για την αποτυχία του Χάιντεγκερ να μιλήσει, εμείς προτείνουμε ότι η ίδια η φιλοσοφία του Χάιντεγκερ μάς εξοπλίζει με τα μέσα για να τον αποδομήσουμε. Αν το Dasein είναι ευθύνη, ελευθερία και φροντίδα, τότε ο ίδιος δεν υπήρξε αληθινά Dasein στην πολιτική του στάση.

Ο Steiner μάς καλεί να μην εγκαταλείψουμε τον Χάιντεγκερ, αλλά να μην τον εξαγνίσουμε. Η δική μας ανάλυση τον φέρνει στο φως όχι για να τον ακυρώσει, αλλά για να αποδείξει ότι η οντολογία χωρίς ηθική είναι μισή φιλοσοφία.

Ο φιλόσοφος του Είναι δεν στάθηκε στο ύψος του Dasein. Και εμείς, που συνεχίζουμε να φιλοσοφούμε μαζί του, δεν μπορούμε να σιωπούμε όπως εκείνος.

Γιατί σήμερα, καλούμαστε να είμαστε Dasein που δεν θα γίνει ποτέ ξανά Nicht-Dasein για τον άλλον. Αυτό είναι το χρέος της φιλοσοφίας.

Ο Χάιντεγκερ, φιλόσοφος του Είναι και της εκτεθειμένης ύπαρξης (Dasein), σιώπησε ακριβώς εκεί όπου η ιστορία απαιτούσε λόγο. 

Εξ άλλου η απαίτησή του ώστε η περιβόητη συνέντευξη του στο Der Spiegel το 1966, με τη ρητή απαίτηση να δημοσιευτεί μόνο μετά τον θάνατό του, αποτελεί φιλοσοφικό και πολιτικό τεκμήριο μιας υπαρξιακής σιωπής που δεν μπορεί να αγνοηθεί. Εκεί, ο φιλόσοφος του Dasein ούτε απολογείται, ούτε αναλαμβάνει ευθύνη για τη ναζιστική του εμπλοκή. Περιορίζεται σε υπαινιγμούς περί «πλάνης». Είναι η ίδια άρνηση της χρονικότητας του Dasein· η αποφυγή της ευθύνης, όχι ως πολιτική στάση, αλλά ως οντολογική υποχώρηση. 

Στην εποχή του αφανισμού, η σιωπή δεν είναι ουδετερότητα: είναι αποχώρηση του Είναι από τον Άλλον. Αν το Dasein είναι πάντα προς τον θάνατο, τότε εδώ έχουμε ένα Dasein που μίλησε μόνο μετά τον θάνατό του — κι αυτό, φιλοσοφικά, είναι ήδη πολύ αργά.