Η ιστορία της Ουκρανίας είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη μοίρα του εθνικού της ήρωα, του Ιβάν Μαζέπα

Ο Ιβάν Μαζέπα (Yvan Mazeppa, 1639 - 1709) είναι μια ιστορική φιγούρα της οποίας η μνήμη και η φήμη οφείλονται ουσιαστικά στο ποίημα του Λόρδου Βύρωνα (1788 - 1824) του πιο διάσημου και δημοφιλή ρομαντικού ποιητή της εποχής του που δημοσιεύθηκε το 1819.

Η ιστορική φιγούρα

Ο Yvan Stepanovitch Mazeppa γεννήθηκε το 1639 στο χωριό Mazepintsy, που ανήκε στην οικογένεια του, στην ουκρανική επαρχία Podolia, συνδεδημένη με την Πολωνο-Λιθουανική Ένωση.

Ο πατέρας του Adam Stepan Mazeppa είχε υπηρετήσει κάτω από τις εντολές του χετμάνου (Hetman) Bagdan Khmelnytsky (1595-1657) και η μητέρα του Maryna Mokievska μετά τον θάνατο του συζύγου της θα γίνει καλόγρια στο μοναστήρι Kyiv-Petchersk.

Έλαβε μια εξαιρετική εκπαίδευση, πρώτα στην Ακαδημία του Κιέβου, στη συνέχεια στο κολέγιο των Ιησουιτών στη Βαρσοβία και μετά πέρασε από την Αυλή του βασιλιά της Πολωνίας Jean II Casimir Vasa (1609 – 1672). Στη συνέχεια από το 1656 έως το 1659 επισκέπτεται την Ολλανδία, τη Γερμανία, τη Γαλλία και την Ιταλία για να μελετήσει τα τεχνολογικά και επιστημονικά νέα προϊόντα που δημιουργήθηκαν στην Ευρώπη. Επιστρέφοντας στη Βαρσοβία, στάλθηκε αρκετές φορές σε διπλωματική αποστολή στους Κοζάκους της Ουκρανίας και στους Τατάρους της Κριμαίας.

Οι Κοζάκοι ήταν στρατιωτικές κοινότητες που κατοικούσαν στις περιοχές του Βόλγα και της Ουκρανίας, αποτελούμενες από ελεύθερους άνδρες, στην πλειοψηφία τους Σλάβοι, αλλά που υποδέχονταν ευνοϊκά όλους τους κατατρεγμένους και φυγόδικους. Αυτή η κοινωνία, πρωτότυπη για την εποχή της, εξέλεγε κατά τη διάρκεια των συνελεύσεων που ονομάζονταν Rada, τους ηγέτες της που έφερναν το όνομα του Ataman ή του Hetman και όλοι οι πόροι τους αναδιανέμονταν ισότιμα στους κατοίκους των εδραιωμένων στρατοπέδων τους, των αποκαλούμενων Sichs. Στην αρχή καλλιεργητές και κτηνοτρόφοι, σχημάτισαν γρήγορα στρατιωτικές ομάδες, τις Strachines, που όταν δε λεηλατούσαν χωριά και καραβάνια, γίνονταν οδηγοί στις στέπες, φύλακες των συνόρων εναντίον των Τατάρων και των μισθοφόρων στην υπηρεσία της Πολωνίας και της Ρωσίας, αλλά πάντα με πνεύμα ελευθερίας και ανεξαρτησίας.

                                 (Ιβαν Μαζέπα [1870] A.Cluysenaar Συλλογή Κουκουφίκη Ι. )

Ιβάν Μαζέπα: Εθνικός ήρωας για την Ουκρανία, προδότης για τη Ρωσία

Ο Ιβάν Μαζέπα είναι μια σύνθετη ιστορική μορφή, η κληρονομιά της οποίας ερμηνεύεται πολύ διαφορετικά στην Ουκρανία και τη Ρωσία. Ακολουθούν τα κύρια σημεία που πρέπει να ληφθούν υπόψη:

Στην Ουκρανία: Εθνικός ήρωας

• Αγωνιστής για την ανεξαρτησία: Ο Μαζέπα θεωρείται εθνικός ήρωας της Ουκρανίας, σύμβολο του αγώνα για την ανεξαρτησία της Ουκρανίας από τη ρωσική κυριαρχία.

• Ηγεμόνας της Ουκρανίας: Ήταν ηγεμόνας των Κοζάκων της Ουκρανίας από το 1687 έως το 1709.

• Συμμαχία με τον Κάρολο ΙΒ' της Σουηδίας: Συμμάχησε με τον βασιλιά της Σουηδίας Κάρολο ΙΒ' κατά τη διάρκεια του Μεγάλου Βόρειου Πολέμου, ελπίζοντας να απελευθερώσει την Ουκρανία από τη ρωσική επιρροή.

• Προστάτης και εκπαιδευτικός: Αναγνωρίζεται επίσης για τον ρόλο του ως προστάτη και την υποστήριξή του στην ουκρανική εκπαίδευση και πολιτισμό.

Στη Ρωσία: Προδότης

• Προδοσία του Πέτρου του Μεγάλου: Στη Ρωσία, ο Μαζέπα θεωρείται προδότης επειδή διέλυσε τη συμμαχία του με τον τσάρο Πέτρο τον Μέγα και συμμάχησε με τη Σουηδία.

• Σύμβολο του αποχωρισμού: Θεωρείται σύμβολο του ουκρανικού αυτονομισμού και της απειλής κατά της ενότητας της Ρωσίας.

• Αφορισμός από τη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία: Η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία τον αφόρισε για την προδοσία του.

Ο ΙΒΑΝ ΜΑΖΕΠΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ

Η μορφή του Ιβάν Μαζέπα έχει εμπνεύσει πολλούς καλλιτέχνες, κυρίως κατά τη διάρκεια του ρομαντικού κινήματος.

Η απεικόνιση του Μαζέπα στην τέχνη συχνά εστιάζει στην τραγική του μοίρα και στην αμφιλεγόμενη φύση του, αντικατοπτρίζοντας τις διαφορετικές ερμηνείες της ιστορικής του μορφής.

Οι περισσότεροι απεικονίζουν τον Μαζέπα δεμένο σε ένα άλογο, εμπνευσμένο από το ποίημα του Λόρδου Βύρωνα.

Η ιστορία της τρελής κούρσας του Μαζέπα στις στέπες της Ουκρανίας εμφανίζεται στο αφηγηματικό ποίημα του Λόρδου Βύρωνα που αντλεί το θέμα του από το έργο «Η ζωή του Καρόλου ΙΒ΄» του Βολταίρου (1694 – 1778), που εκδόθηκε το 1731 καθώς και από τις ρωσο-σουηδικές διηγήσεις για τον Μαζέπα.

Το ποίημα του Λόρδου Βύρωνα ξεκινά το βράδυ, μετά τη μάχη της Πολτάβας στις 8 Ιουνίου του 1709, τη σημαντικότερη μάχη του Μεγάλου Βορείου Πολέμου η οποία έληξε με την αποφασιστική νίκη του Πέτρου Α΄ της Ρωσίας επί του Καρόλου ΙΒ΄ της Σουηδίας με τη Ρωσία να αναδεικνύεται ως η νέα ηγέτιδα δύναμη της βόρειας Ευρώπης. Εκείνο το βράδυ ο Mazeppa φαίνεται να λέει στον Κάρολο ΙΒ΄για τον πόνο που ένιωσε κατά τη διάρκεια των βασανιστηρίων του.

Ο Μαζέπα του διηγείται ότι κατά διάρκεια που υπηρετούσε στην Αυλή του κόμη Fallbowski παρασύρθηκε από τη νεαρή τσαχπίνα σύζυγο του κόμη και αυτό που ήταν να γίνει ...έγινε! Να όμως που ένας αυλικός τον κατήγγειλε και το ειδύλλιο έληξε όχι μόνο άδοξα αλλά ο κόμης διέταξε να τον δέσουν γυμνό στην επικαλυμμένη με πίσσα ράχη ενός άγριου αλόγου που τον οδήγησε σε μια τρελή κούρσα αρκετών ημερών μέσα από τις στέπες της Ουκρανίας όπου τελικά το άλογο κατέρρευσε εξαντλημένο από την κόπωση. Ο ίδιος, μεταξύ ζωής και θανάτου, βλέπει ένα νεαρό κορίτσι, μια Κοζάκα, να σκύβει από πάνω του πριν τον μεταφέρει σε μια καλύβα όπου τον περιποιήθηκε σώζοντας τον από βέβαιο θάνατο. Αφού ανέκτησε τις δυνάμεις του, οι Κοζάκοι αναγνωρίζοντας τις ικανότητες του για την επιστήμη των όπλων και τις πνευματικές του δεξιότητες, δεν άργησαν να τον εκλέξουν Χετμάνο (Hetman). Με την αναγνώριση και τον θαυμασμό για αυτόν τον περήφανο και ελεύθερο Κοζάκικο λαό, αποφάσισε να αφιερώσει το υπόλοιπο της ζωής του για να διατηρήσει την ανεξαρτησία της υιοθετημένης χώρας του. Και ο Victor Hugo (1802-1885) στο τριακοστό τέταρτο ποίημα του Orientales (1820) αναφέρει την ίδια ιστορία για τον ήρωα του και την τρομερή κούρσα του μέσα στην απέραντη ουκρανική στέπα. Επίσης, ο Φραντς Λιστ (συμφωνικό ποίημα Μαζέπα), αρκετοί μουσικοί, ζωγράφοι και γλύπτες θα πάρουν αυτό το θέμα, δημιουργώντας έναν εντυπωσιακό αριθμό ρομαντικών έργων αφιερωμένα σε αυτόν τον νέο ήρωα της Ευρώπης.

*Ο Γιάννης Κουκουφίκης εκτός από επιτυχημένος επιχειρηματίας, είναι ένας πολύ σημαντικός Μελετητής Τέχνης.