Μια λυρική παρέμβαση του Νίκου Καββαδία

Όταν συνάντησα πρώτη φορά τον Νίκο Καββαδία, αρχές της δεκαετίας του ’70, δεν είχε ακόμη στεγνώσει το μελάνι από τον “Guevara” του. Ήξερε το ποίημα απέξω και δεν ήθελε ιδιαίτερη πίεση για να μας το απαγγείλει. Λέγοντάς το έκανε ενδιάμεσα μικρές παύσεις και έδινε κάποιες διευκρινίσεις. Το ποίημά του, με άλλα λόγια, το προσέγγισα πρώτα ακουστικά και μετά το είδα γραμμένο. Σκεφτόταν, έλεγε, να το κυκλοφορήσει αυτοτελώς σαν προκήρυξη, όπως του είχε προτείνει ο φίλος του Στρατής Τσίρκας. Το ανέβαλλε ταξιδεύοντας μακριά από την Αθήνα και όταν πια είχε πέσει η δικτατορία, επέλεξε να το δημοσιεύσει στο πολιτικό περιοδικό “Θούριος”. Ανέλαβα την επιμέλεια της εκτύπωσης στο οπισθόφυλλο (τεύχος αρ. 10, Γενάρης 1975). Πρόλαβε να το δει τυπωμένο και χάρηκε που πέρασαν οι υπαινιγμοί του. 

Το ποίημα δεν έπαψε να με απασχολεί από τότε. Είναι μια θρηνητική μπαλάντα με παρεμβατικό πολιτικά τόνο. Ο Καββαδίας, ανήμπορος και εξουθενωμένος από τις τέσσερις δεκαετίες του στη θάλασσα, χωρίς ψυχική δύναμη και καλλιτεχνικό πάθος, ήθελε να δηλώσει παρών στο πένθος των λαών της Λατινικής Αμερικής για την απώλεια του ρομαντικού επαναστάτη. «Έχει τα χέρια από καιρό ψηλά κομμένα» λέει, μιλώντας για τον εαυτό του, στο τελευταίο σπαρακτικό τετράστιχο. Θεωρεί, με τη συνήθη ταπεινοσύνη του, το υψηλής αισθητικής ελεγείο του « βάρκα με την πιο φτηνή πραμάτεια». 

Η πολιτική καταγγελία για την εγκατάλειψη και την απομόνωση από τους συντρόφους του περιέχεται ερωτηματικά στον 7ο στίχο: «Λάκισε ο φίλος, ο αδερφός. Πού μ’ είδες και πού σ’ είδα;» Και πιο αιχμηρά ονομάζει με Φ κεφαλαίο στο «φίλος» τον Φιντέλ Κάστρο να του σκάβει τον τάφο: «Μακρύ κιβούρι με τον πέτρινο κασμά του σενιάρει ο Φίλος και στο μπόι σου το μετράει.» 

Κάθε φορά που επιχειρώ την ανάγνωση του “Guevara” την κάνω οπτικοακουστικά: Διαβάζω τους στίχους –αν και τους ξέρω απέξω- και ακούω τον «μουγγό γιο της Δωροθέας» να τους απαγγέλλει. Έχω διατηρήσει την ηχογράφηση και έτσι ο Μαραμπού δεν πέθανε ολόκληρος αφού ζει η φωνή του.

Guevara

Ήτανε ντάλα μεσημέρι κι έδειξε μεσάνυχτα.
Έλεγε η μάνα του παιδιού: Καμάρι μου κοιμήσου.
Όμως τα μάτια μείνανε του καθενός ορθάνοιχτα
τότε που η ώρα ζύγιαζε με ατσάλι το κορμί σου.

Λεφούσι ο άσπρος μέρμηγκας, σύννεφο η μαύρη ακρίδα.
Όμοια με τις Μανιάτισσες μοιρολογούν οι Σχόλες.
Λάκισε ο φίλος, ο αδελφός. Που μ’ είδες και που σ’ είδα;
Φυλάει το αλώνι ο Σφακιανός κι ο Αρίδα την κορίδα.

Ποιος το ‘λεγε, ποιος το ‘λπιζε και ποιος να το βαστάξει.
Αλάργα φεύγουν τα πουλιά και χάσαν τη λαλιά τους.
Θερίζουν του προσώπου σου το εβένινο μετάξι,
νεράιδες και το υφαίνουνε να δέσουν τα μαλλιά τους.

Πάνθηρας ακουρμάζεται θωράει και κοντοστέκει.
Γλείφει τα ρόδα απ’ τις πληγές, μεθάει και δυναμώνει.
Ξέρασε η γη τα σπλάχνα της και πήδησαν δαιμόνοι.
Σφυρί βαράει με δύναμη, μένει βουβό τ’ αμόνι.

Πυγολαμπίδες παίζουνε στα μάτια τ’ ανοιχτά.
Στ’ όμορφο στόμα σου κοιμήθηκε ένας γρύλος.
Πέφτει από τα χείλη σου που ακόμα είναι ζεστά,
ένα σβησμένο cigarillos.

Τ’ όνειρο πάει με τον καπνό στον ουρανό,
έσμιξε πια με το καράβι του συννέφου.
Το φως γεννιέται από παντού μα είναι αχαμνό
και τα σκοτάδια το ξεγνέθουν και σου γνέφουν.

Χοσέ Μαρτί (κόνδορας πάει και χαμηλώνει,
περηφανεύεται, ζυγιάζεται, θυμάται.
Με τα φτερά του θα σκοτείνιαζ’ ένα αλώνι).
Απόψε οι δυο συντροφιαστοί θα πιειτε μάτε.

Φτάνει ο Μπολίβαρ καβαλώντας σαϊτάρι.
Παραμονεύει ορθή κουλέμπρα γκαστρωμένη.
Βότανα τρίβει η Περουβάνα σε μορτάρι
και μασουλάει φαρμακωμένη μανιτάρι.

Του Λόρκα η κόκκινη φοράδα χλιμιντράει
μ’ αυτός μπλεγμένος στα μετάξινα δεσμά του
μακρύ κιβούρι με τον πέτρινο κασμά του
σενιάρει ο φίλος και στο μπόι σου το μετράει

Γέροντας ναύτης με τα μούτρα πισσωμένα
βάρκα φορτώνει με την πιο φτηνή πραμάτεια.
Έχει τα χέρια από καιρό ψηλά κομμένα
κι ήθελε τόσο να σου σφάλαγε τα μάτια

Ο Γιώργος Ζεβελάκης είναι ένας σπουδαίος ερευνητής της λογοτεχνίας. Μεταξύ άλλων δραστηριοτήτων, διατηρεί σημαντικό αρχείο το οποίο έχει χρησιμοποιηθεί στην έρευνα πολλών εργασιών στο χωρο της νεοελληνικής φιλολογίας