4η Αυγούστου: 90 χρόνια από την κήρυξη της δικτατορίας Μεταξά

Μια από τις κρίσιμες και καθοριστικές στιγμές του ελληνικού 20ού αιώνα και της σύγχρονης πολιτικής μας ιστορίας, η κήρυξη της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου 1936, της δικτατορίας Μεταξά, όπως έμεινε περισσότερο γνωστή, συμπληρώνει ακριβώς 90 χρόνια. Πρόκειται για την κορύφωση του ελληνικού Μεσοπολέμου, αλλά και το άνοιγμα του δρόμου που προετοίμασε την είσοδο της Ελλάδας στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. 

Ο Ιωάννης Μεταξάς, ο 65χρονος πρώην στρατιωτικός και στη συνέχεια πολιτικός αρχηγός, ηγέτης του μικρού αντιβενιζελικού Κόμματος των Ελευθεροφρόνων, έγινε αντιπρόεδρος της κυβέρνησης του Κωνσταντίνου Δεμερτζή στις 14 Μαρτίου 1936 και πρωθυπουργός ένα μήνα αργότερα, μετά τον θάνατο του Δεμερτζή. Στις 27 Απριλίου η κυβέρνησή του έλαβε ψήφο εμπιστοσύνης από τη Βουλή. 

Ακούστε πώς η Ελλάδα έφτασε στη δικτατορία της 4ης Αυγούστου, μέσα από τα podcasts του Newshub

Ο θάνατος του Δεμερτζή δεν ήταν ο μόνος που επηρέασε τις πολιτικές εξελίξεις εκείνης της περιόδου. Μια σειρά από θανάτους επέτεινε το αίσθημα πολιτικού κενού που δημιουργούσε η αδυναμία συνεννόησης των δύο μεγάλων παρατάξεων, βενιζελικών και αντιβενιζελικών. Ο Γεώργιος Κονδύλης, αρχηγός των σκληρών αντιβενιζελικών, πεθαίνει στις 31 Ιανουαρίου. Ο αυτοεξόριστος ηγέτης των Φιλελευθέρων Ελευθέριος Βενιζέλος στις 18 Μαρτίου. Ο ηγέτης του Λαϊκού Κόμματος Παναγής Τσαλδάρης στις 17 Μαΐου.

Έτσι ουσιαστικά ο Μεταξάς, πρωταγωνιστής του Εθνικού Διχασμού και πολιτικός αρχηγός επί είκοσι σχεδόν χρόνια, μένει ένας από τους ελάχιστους έμπειρους και ισχυρούς πολιτικούς παράγοντες. Η τυφλή αφοσίωσή του στον Θρόνο τον καθιστά άνθρωπο της απόλυτης εμπιστοσύνης του βασιλιά Γεωργίου Β' και ιδανικό για να υλοποιήσει την απόφασή του για την επιβολή δικτατορίας. Αυτό συνέβη στις 4 Αυγούστου, όταν ο Μεταξάς ανακοίνωσε την αναστολή άρθρων του Συντάγματος με την κάλυψη ασφαλώς του βασιλιά και από κοινοβουλευτικός πρωθυπουργός έγινε δικτάτορας.

Ακούστε πώς η δικτατορία της 4ης Αυγούστου επέδρασε πολιτικά και κοινωνικά στην ιστορική πορεία της χώρας, μέσα από τα podcasts του Newshub

Το καθεστώς του ήταν ιδιόμορφο. Ήταν μια ξεκάθαρα βασιλική δικτατορία, η ισχύς του ίδιου του Μεταξά αντλούνταν απευθείας από τον Γεώργιο. Η διακυβέρνηση ήταν αυταρχική, με χαρακτηριστικά όμως φιλολαϊκά. Κύριοι αντίπαλοι του καθεστώτος ήταν οι δημοκρατικοί-βενιζελικοί στον βαθμό που κινούνταν συνωμοτικά για να υποσκάψουν τη δικτατορία και ασφαλώς η κομμουνιστική Αριστερά, δηλαδή το ΚΚΕ. Συλλήψεις, ανακρίσεις, βασανισμοί, εκτοπίσεις και φυλακίσεις πολιτικών κρατουμένων ήταν στην ημερήσια διάταξη.

Μολονότι το καθεστώς Μεταξά διακρινόταν οργανωτικά και εξωτερικά από χαρακτηριστικά που παρέπεμπαν στα φασιστικά καθεστώτα που εδραιώνονταν την περίοδο του Μεσοπολέμου σε διάφορες ευρωπαϊκές χώρες, εντούτοις δεν στράφηκε να συμμαχήσει με τη φασιστική Ιταλία και τη ναζιστική Γερμανία. Το μεταξικό «Νέον Κράτος» παρέπεμπε περισσότερο στην δικτατορία του Σαλαζάρ στην Πορτογαλία και λιγότερο στο μουσολινικό ή ακόμα περισσότερο το ναζιστικό καθεστώς.

Η εξωτερική πολιτική της χώρας τόσο πριν όσο και μετά την έναρξη του Β' Παγκοσμίου Πολέμου την 1η Σεπτεμβρίου 1939 ήταν επίσημα ουδέτερη μεταξύ των Συμμάχων (Βρετανία, Γαλλία) και του Άξονα (Γερμανία, Ιταλία). Στην πραγματικότητα ωστόσο η χώρα, ενώ προσπαθούσε να μείνει έξω από τον πόλεμο, ήταν προσηλωμένη στη σχέση της με την Βρετανία, κάτι που αποδείχθηκε όταν ο Ιταλός δικτάτορας Μπενίτο Μουσολίνι ζήτησε την παράδοση της χώρας για την υλοποίηση των επεκτατικών σχεδίων του στη Μεσόγειο. Αυτή ήταν η στιγμή του «ΟΧΙ», που οδήγησε στον επικό πολεμικό αγώνα του αλβανικού μετώπου.

Ακούστε πώς η Ελλάδα προετοιμάστηκε για τον πόλεμο του 1940, μέσα από τα podcasts του Newshub

Τα κυριότερα σημεία στα οποία το δικτατορικό καθεστώς έστρεψε το ενδιαφέρον του ήταν σε δύο κατευθύνσεις. Από τη μια μεριά η οργάνωση της νεολαίας με εθνικά φρονήματα και φασιστικά πρότυπα, με την ίδρυση της Εθνικής Οργανώσεως Νεολαίας (ΕΟΝ) και της κοινωνικής ζωής με δίκτυα φορέων και σωματείων πιστών στη διακυβέρνηση και τα πρόσωπα του βασιλιά και του Μεταξά. Από την άλλη, η πολεμική οργάνωση της χώρας, με την προώθηση εξοπλισμών, την οργανωτική και ψυχολογική προπαρασκευή της κοινωνίας και επιπλέον την κατασκευή των περίφημων στρατιωτικών οχυρών της Γραμμής Μεταξά, όπως έγινε γνωστή η οχύρωση της ελληνικής μεθορίου με τη Βουλγαρία, από όπου θεωρούσαν πιο πιθανό ότι θα προέλθει μια επίθεση κατά της χώρας.

Ακούστε όσα θέλετε να μάθετε για τη Γραμμή Μεταξά και τη Μάχη των Οχυρών τον Απρίλιο του 1941, μέσα από τα podcasts του Newshub

Η είσοδος της Ελλάδας στο φάσμα του Β' Παγκοσμίου Πολέμου με την ιταλική επίθεση της 28ης Οκτωβρίου 1940, αποτέλεσε ταυτόχρονα την κορύφωση της δημοφιλίας, αλλά και την αρχή του τέλους του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου. Ο Ιωάννης Μεταξάς πιστώθηκε στη συνείδηση της μεγάλης πλειοψηφίας του ελληνικού λαού το «ΟΧΙ» και τις μεγάλες επιτυχίες κατά των Ιταλών στα χιονοσκέπαστα βουνά της οροσειράς της Πίνδου. Η επιδείνωση της υγείας του ωστόσο οδήγησε σε βαριά ασθένεια και στον θανάτό του στις 29 Ιανουαρίου 1941.

Ο βασιλιάς διόρισε πρωθυπουργό στη θέση του τον ως τότε διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδας Αλέξανδρο Κορυζή, ο οποίος αυτοκτόνησε μετά την εισβολή των Γερμανών στην Ελλάδα στις 6 Απριλίου. Η αναζήτηση νέου πρωθυοπυργού και η υποχρεωτική φυγή προς την Κρήτη οδήγησε τον Γεώργιο Β' στην επιλογή του δημοκρατικού και φιλελεύθερου Εμμανουήλ Τσουδερού, γεγονός που σηματοδότησε στην πράξη τον τερματισμό του δικτατορικού καθεστώτος, έστω και στην εξόριστη πια κυβέρνηση, αφού αυτή απαρτιζόταν από πολιτικούς κυρίως του χώρου των Φιλελευθέρων.