Γερνάει και ερημώνει η Ελλάδα - Το μείζον ζήτημα του δημογραφικού

Στο δημογραφικό της μέγιστο πλησιάζει η Ευρωπαϊκή Eνωση. Για πρώτη φορά έπειτα από δεκαετίες συνεχούς πληθυσμιακής αύξησης ο πληθυσμός της αναμένεται να κορυφωθεί και στη συνέχεια να ακολουθήσει σταθερή πτωτική πορεία. Σήμερα η Ε.Ε. αριθμεί 450,6 εκατ. κατοίκους, ενώ το 2029 ο πληθυσμός της θα φθάσει τα 453,3 εκατ. Επειτα αρχίζει η αντίστροφη μέτρηση: 445 εκατ. το 2050 και 398,8 εκατ. έως το τέλος του αιώνα. Στο ίδιο διάστημα η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις γηραιότερες κοινωνίες της Ευρώπης και εκείνες όπου οι δημογραφικές πιέσεις αναμένεται να είναι εντονότερες τις επόμενες δεκαετίες, σύμφωνα με την έκθεση του Κοινού Κέντρου Ερευνών (JRC) της Κομισιόν.

Όπως σημειώνει ρεπορτάζ της Καθημερινής, η τρίτη κατά σειρά έκθεση για τις δημογραφικές τάσεις δείχνει ότι η Ευρώπη αλλάζει, όχι μόνο επειδή οι πολίτες της ζουν περισσότερο –το προσδόκιμο ζωής έφθασε τα 81,5 χρόνια το 2024–, αλλά κυρίως λόγω της φθίνουσας πορείας των γεννήσεων. Από το 2012 οι θάνατοι υπερβαίνουν κάθε χρόνο τις γεννήσεις και η πληθυσμιακή αύξηση που καταγράφηκε τα τελευταία χρόνια οφείλεται σχεδόν αποκλειστικά στο θετικό μεταναστευτικό ισοζύγιο. Πάντως, η έκθεση ξεκαθαρίζει ότι η μετανάστευση μπορεί να περιορίσει τις ελλείψεις εργατικού δυναμικού, όχι όμως να αναστρέψει τη δημογραφική πορεία της Ε.Ε.

Σε κάθε περίπτωση, η Ελλάδα  βρίσκεται στις πρώτες θέσεις γήρανσης, καθώς η διάμεση ηλικία του πληθυσμού της είναι η τέταρτη υψηλότερη στην Ε.Ε, μετά την Ιταλία, τη Βουλγαρία και την Πορτογαλία, ενώ η χαμηλή γονιμότητα εξακολουθεί να τη διατηρεί στις τελευταίες θέσεις μεταξύ των κρατών-μελών. Επισημαίνεται ότι ακόμη κι αν οι γεννήσεις αυξηθούν στο μέλλον, η επίδραση θα είναι περιορισμένη, καθώς η ηλικιακή δομή του πληθυσμού έχει ήδη μεταβληθεί και οι αλλαγές στη δημογραφία εξελίσσονται με μεγάλη αδράνεια.

Παράλληλα, η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις χώρες όπου μεγάλες γεωγραφικές περιοχές χάνουν σταθερά πληθυσμό, μαζί με τη Βουλγαρία, τη Ρουμανία, τις βαλτικές χώρες, την ανατολική Γερμανία και τη νότια Ιταλία.

Σε αρκετές ελληνικές περιφέρειες, μάλιστα, ο δείκτης εξάρτησης ηλικιωμένων προβλέπεται να αυξηθεί κατά περισσότερες από 30 ποσοστιαίες μονάδες έως το 2050, γεγονός που σημαίνει λιγότερους εργαζομένους για να στηρίξουν περισσότερους συνταξιούχους και αυξανόμενες πιέσεις σε υπηρεσίες υγείας, κοινωνικής φροντίδας και τοπικές υποδομές.

Πάντως, σύμφωνα με τα συμπεράσματα της έκθεσης, η λύση για την αντιμετώπιση αυτών των δημογραφικών τάσεων δεν αναζητείται αποκλειστικά στην αύξηση των γεννήσεων ή στη μετανάστευση.

Η επιτροπή θεωρεί ότι η μεγαλύτερη αναξιοποίητη «δεξαμενή» εργατικού δυναμικού βρίσκεται μέσα στις ευρωπαϊκές κοινωνίες. Σήμερα, περί το 20% των ατόμων σε παραγωγική ηλικία βρίσκεται εκτός αγοράς εργασίας, με το χάσμα στην απασχόληση μεταξύ γυναικών και ανδρών να παραμένει στις δέκα ποσοστιαίες μονάδες, ενώ οκτώ εκατομμύρια νέοι δεν εργάζονται ούτε σπουδάζουν ούτε συμμετέχουν σε κάποιο πρόγραμμα εκπαίδευσης ή επαγγελματικής κατάρτισης.

Είναι χαρακτηριστικό ότι, σύμφωνα με τους υπολογισμούς της έκθεσης, εάν όλα τα κράτη-μέλη είχαν ποσοστά συμμετοχής στην αγορά εργασίας αντίστοιχα με εκείνα της Σουηδίας, η προβλεπόμενη μείωση του εργατικού δυναμικού έως το 2070 θα περιοριζόταν από 33,2 εκατ. άτομα σε μόλις 5,9 εκατ.

Στο μεταξύ, για πρώτη φορά η στεγαστική πολιτική εντάσσεται ευθέως στη δημογραφική στρατηγική της Ε.Ε. Η έκθεση συνδέει δηλαδή το υψηλό κόστος στέγασης με την καθυστέρηση δημιουργίας οικογένειας και τη χαμηλή γεννητικότητα, επισημαίνοντας ότι σχεδόν οι μισοί Ευρωπαίοι ηλικίας 18-34 ετών εξακολουθούν να ζουν με τους γονείς τους. Στο πλαίσιο αυτό, η έκθεση υπενθυμίζει ότι το ευρωπαϊκό σχέδιο προσιτής κατοικίας στοχεύει στην αύξηση της προσφοράς κατοικιών, στις επενδύσεις και στη στήριξη περιοχών που πλήττονται περισσότερο.

Προτείνεται, παράλληλα, ο επόμενος επταετής ευρωπαϊκός προϋπολογισμός (2028-2034) να ενσωματώσει τη δημογραφική αλλαγή ως «στόχο» στα εθνικά και περιφερειακά σχέδια εταιρικής σχέσης, εκείνα δηλαδή που θα πρέπει να καταθέτουν πλέον οι κυβερνήσεις των κρατών-μελών βάσει της νέας δομής του πολυετούς προϋπολογισμού, ώστε οι πόροι να κατευθύνονται περισσότερο σε περιοχές που γερνούν ή χάνουν πληθυσμό.