Ο σημαντικός θεσμός των Κέντρων Υγείας στην Ελλάδα

Τα Κέντρα Υγείας αποτελούν έναν από τους βασικότερους θεσμούς της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας στην Ελλάδα. Από την ίδρυσή τους έως σήμερα, έχουν διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στην παροχή υπηρεσιών υγείας προς τον γενικό πληθυσμό, ιδίως στις αγροτικές, νησιωτικές και απομακρυσμένες περιοχές της χώρας. Η πορεία τους αντικατοπτρίζει τις κατά καιρούς ευρύτερες κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές εξελίξεις του ελληνικού συστήματος υγείας.

Της Μαρίας Πετραντωνάκη

Μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1980, η πρωτοβάθμια περίθαλψη στην Ελλάδα χαρακτηριζόταν από κατακερματισμό και ανισότητες. Οι υπηρεσίες παρέχοντο  μέσω αγροτικών ιατρείων, ασφαλιστικών ταμείων και ιδιωτών ιατρών, χωρίς ενιαίο σχεδιασμό και συντονισμό. Το γεγονός αυτό είχε ως αποτέλεσμα σημαντικές ανισότητες αλλά και διαφοροποιήσεις στην πρόσβαση και την ποιότητα της φροντίδας, ιδιαίτερα για τους κατοίκους της υπαίθρου.
Τομή στην οργάνωση της υγειονομικής περίθαλψης αποτέλεσε ο Νόμος 1397/1983, με τον οποίο ιδρύθηκε το Εθνικό Σύστημα Υγείας από τον τότε  Υπουργό Υγείας Παρασκευά Αυγερινό, ο οποίος υπήρξε και ο βασικός αρχιτέκτονας του. Το ΕΣΥ θεμελιώθηκε πάνω σε ένα σαφές κοινωνικό και πολιτικό όραμα, εμπνευσμένο από τα ευρωπαϊκά συστήματα κοινωνικής πρόνοιας και ιδιαίτερα από το βρετανικό NHS με κεντρική ιδέα ότι η υγεία αποτελεί κοινωνικό δικαίωμα και όχι εμπόρευμα. 

Βασικές  αρχές του οράματος ήταν η άρση των ανισοτήτων μεταξύ αστικών και αγροτικών περιοχών και μεταξύ διαφορετικών κοινωνικών ομάδων η καθολική πρόσβαση όλων των πολιτών, ανεξαρτήτως εισοδήματος, τόπου κατοικίας ή ασφαλιστικής κατάστασης, σε υπηρεσίες υγείας, η παροχή υγειονομικής περίθαλψης κυρίως από το κράτος, χωρίς άμεση οικονομική επιβάρυνση του πολίτη, η έμφαση στην πρόληψη, την αγωγή υγείας και τη φροντίδα κοντά στον τόπο κατοικίας (με τη δημιουργία των Κέντρων Υγείας ως βασικών πυλώνων της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας) και βέβαια ο δημόσιος και αποκεντρωμένος χαρακτήρας του συστήματος με κρατική ευθύνη στον σχεδιασμό και την εποπτεία.

Στο πλαίσιο λοιπόν της ισότιμης, καθολικής και δωρεάν πρόσβαση όλων των πολιτών σε υπηρεσίες υγείας της, τα πρώτα Κέντρα Υγείας  ιδρύθηκαν κυρίως σε αγροτικές και ημιαστικές περιοχές, λειτουργώντας ως αποκεντρωμένες μονάδες παροχής ιατρικής φροντίδας, πρόληψης, αγωγής υγείας και επείγουσας αντιμετώπισης. Στελεχώθηκαν με γενικούς ιατρούς, αγροτικούς ιατρούς, νοσηλευτές, μαίες και λοιπό υγειονομικό προσωπικό. Κατά τις δεκαετίες του 1990 και του 2000, το δίκτυο των Κέντρων Υγείας επεκτάθηκε σε ολόκληρη τη χώρα. Παράλληλα, ενισχύθηκε ο ρόλος τους στην πρόληψη, στους εμβολιασμούς και στη δημόσια υγεία. 
Ωστόσο, η λειτουργία τους κατά τη διάρκεια του χρόνου αντιμετώπισε πολλές προκλήσεις , όπως ανεπαρκή χρηματοδότηση, ελλείψεις σε προσωπικό και εξοπλισμό, περιορισμένη διασύνδεση με τα νοσοκομεία και τις λοιπές δομές υγείας. Ιδιαίτερα την περίοδο της οικονομικής κρίσης την δεκαετία του 2010, οι περικοπές στη χρηματοδότηση και οι περιορισμένες προσλήψεις επιβάρυναν αισθητά τις ήδη υφιστάμενες δυσλειτουργίες. 

Ταυτόχρονα, επιχειρήθηκαν κατά περιόδους μεταρρυθμίσεις στην Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τη δημιουργία των Τοπικών Μονάδων Υγείας. Οι ΤΟΜΥ αποτέλεσαν μια φιλόδοξη αλλά ατελή μεταρρύθμιση καθώς ανέδειξαν τη σημασία της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας και του οικογενειακού ιατρού, χωρίς όμως να επιτύχουν πλήρη αναδιάρθρωση του συστήματος με αποτέλεσμα σήμερα να θεωρούνται περισσότερο ένα ενδιάμεσο στάδιο μεταρρύθμισης, παρά ως ένα ολοκληρωμένο μοντέλο.

Τα Κέντρα Υγείας την τελευταία πενταετία
Τα τελευταία χρόνια, τα Κέντρα Υγείας καλούνται να ανταποκριθούν σε νέες προκλήσεις, όπως η γήρανση του πληθυσμού, η αύξηση των χρόνιων νοσημάτων και οι κρίσεις της δημόσιας υγείας. Επιπλέον όμως οικονομικά προβλήματα του πληθυσμού, εντατικοί χρόνοι ζωής και η  αδυναμία φροντίδας ηλικιωμένων από τα παιδιά τους, καθιστούν την παρουσία τους ως βασικό σημείο αναφοράς για την υγειονομική κάλυψη του πληθυσμού της υπαίθρου και όχι μόνο. 
Η πανδημία COVID-19 ανέδειξε τον κρίσιμο ρόλο τους στην επιτήρηση, τη διάγνωση και τον εμβολιασμό του πληθυσμού αλλά κυρίως στην αναγκαιότητα του για παροχή υπηρεσιών υγείας. Χωρίς τα Κέντρα Υγείας, η ύπαιθρος θα βίωνε μια κατάσταση υγειονομικού αποκλεισμού καθώς οι δομές αυτές δεν καλύπτουν απλώς ιατρικές ανάγκες αλλά λειτουργούν ως θεμέλιο κοινωνικής συνοχής και υγειονομικής ασφάλειας. Η ύπαρξή τους δε αποτελεί προϋπόθεση για την ισότιμη πρόσβαση στην υγεία και τη βιώσιμη ανάπτυξη της υπαίθρου.

Το 2001 ως νέα Ακτινοφυσικός που μόλις είχε επιστρέψει στην πατρίδα της από μια ανεπτυγμένη χώρα του εξωτερικού, επισκέφτηκα τα ΚΥ της Κρήτης για την αδειοδότηση των ακτινολογικών τους εργαστηρίων. Η απογοητευτική εικόνα που τότε σχηματίστηκε, αντικαταστάθηκε με το θαυμασμό του έργου που τα ίδια επιτελούσαν είκοσι χρόνια μετά, την περίοδο της πανδημίας COVID, που τα επισκέφτηκα πλέον με άλλη ιδιότητα, ως Επιθεωρήτρια Ποιότητας. Δεν ήταν μόνο η ματιά της ηλικιακής και επαγγελματικής ωριμότητας.  Ήταν ο  κόσμος που αναζητούσε και είχε ανάγκη από τις υπηρεσίες τους και το απόθεμα ψυχής που αβίαστα κατατίθεντο από το ιατρικό και παραϊατρικό προσωπικό τους. 
Σήμερα τα περισσότερα Κέντρα Υγείας της Κρήτης έχουν ενταχθεί σε πρόγραμμα ενεργειακής αναβάθμισης και αλλάζουν μορφή αναβαθμίζοντας τις υποδομές τους και ψηφιοποιώντας τις υπηρεσίες τους. Αισιόδοξη για τη νέα μορφή που παίρνουν, δέχομαι την χαρά και περηφάνια των εργαζομένων τους που επιτέλους μετά από τόσα χρόνια βλέπουν μια μεγάλη αλλαγή στις υποδομές τους. 

Ευχή και προσδοκία είναι οι όποιες αλλαγές στα Κέντρα Υγείας να μη στοχεύουν στην ιδιωτικοποίησή τους, αλλά στην ουσιαστική αναβάθμιση της παρεχόμενης φροντίδας υγείας προς τους ανθρώπους των χωριών μας. Ένα κοινωνικά δίκαιο σύστημα υγείας, που θέτει στο επίκεντρο τις ανάγκες των πολιτών, οφείλει να υπερισχύει κάθε λογικής κέρδους. Όχι επειδή το κέρδος δεν είναι ζητούμενο και δεν μπορεί να συμβάλει στην ανθεκτικότητα και τη βιωσιμότητα των δομών υγείας, ούτε επειδή ο ιδιωτικός τομέας δεν καλύπτει συχνά ελλείψεις του δημόσιου συστήματος ή επειδή οι ανάγκες για υπηρεσίες υγείας δεν είναι αυξημένες και πολυδιάστατες. Αλλά επειδή η υγεία δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως εμπόρευμα· αποτελεί θεμελιώδες κοινωνικό δικαίωμα και βασική υποχρέωση της Πολιτείας απέναντι στους πολίτες της.

*Η Μαρία Πετραντωνάκη είναι Φυσικός- Ακτινοφυσικός – Μηχανικός Περιβάλλοντος και Επιθεωρήτρια Συστημάτων Διαχείρισης Ποιότητας. Διευθύντρια Π.ΑΝ.ΕΤΑΙ.Κ.ΑΕ και Εντεταλμένη Σύμβουλος Ανάπτυξης Δ. Χανίων