Πανελλαδικές: Οι αδυναμίες ενός συστήματος δεκαετιών και το σενάριο για κατάργηση τους με πιθανό χρονικό ορίζοντα το 2030

Σε τροχιά Πανελλαδικών εξετάσεων βρίσκονται ήδη περίπου 80.000 υποψήφιοι των ΓΕΛ και 20.000 των ΕΠΑΛ, διεκδικώντας μία από τις 68.788 θέσεις στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση, καθώς και την εισαγωγή στις παραγωγικές σχολές των Σωμάτων Ασφαλείας.

Την ίδια στιγμή, στο πλαίσιο της μεγάλης εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης, που έχει δρομολογήσει το υπουργείο Παιδείας με στόχο το Σχολείο του Αύριο, εξελίσσεται ο Εθνικός Διάλογος για την κατάργηση των πανελλαδικών εξετάσεων.

Πιθανότερος χρονικός ορίζοντας για την αλλαγή του συστήματος θεωρείται το 2030 και αφορά τους σημερινούς μαθητές της ΣΤ’ Δημοτικού και Α’ Γυμνασίου.

Οι διαχρονικές παθογένειες των Πανελλαδικών Εξετάσεων βρίσκονται ήδη στο τραπέζι των συζητήσεων της Επιτροπής Σοφών, που έχει συγκροτηθεί γι’αυτό το σκοπό.

Αδιαπραγμάτευτες παράμετροι για τη διάδοχη κατάσταση, είναι η διατήρηση του αδιάβλητου του συστήματος, η μείωση του υπέρμετρου άγχους των υποψηφίων και η ουσιαστική αναμόρφωση της εκπαίδευσης στο λύκειο συνολικά.

Η «ταυτότητα» των Πανελλαδικών και οι αδυναμίες δεκαετιών

Κάθε χρόνο, περίπου 100.000 μαθητές γίνονται κομμάτι μίας διαδικασίας, που συμπυκνώνει 12 χρόνια σχολικής πορείας σε λίγες μόλις ημέρες εξετάσεων.

Εκτός από μηχανισμός εισαγωγής στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, οι Πανελλαδικές Εξετάσεις στην Ελλάδα είναι στην κυριολεξία ένα παράλληλο ‘σύμπαν’, που οργανώνει ολόκληρη τη μαθητική ζωή, καθορίζει την οικονομία της οικογένειας και —ίσως το πιο κρίσιμο, διαμορφώνει τον τρόπο, με τον οποίο οι έφηβοι αντιλαμβάνονται την ίδια τους την αξία.

Το διαχρονικό πρόβλημα, που αναδύεται, είναι πως το ελληνικό Λύκειο λειτουργεί κυρίως ως προθάλαμος εξετάσεων ενώ ειδικά η Γ’ Λυκείου έχει ουσιαστικά μετατραπεί σε “έτος προετοιμασίας”, όπου η κάλυψη της ύλης υπερισχύει της κατανόησης, η αποστήθιση γίνεται αυτοσκοπός ενώ τα μη εξεταζόμενα μαθήματα, στην πράξη, υποβαθμίζονται.

Το ισχύον εξεταστικό σύστημα ευνοεί τις τεχνικές επίλυσης, την τυποποιημένη σκέψη, την απομνημόνευση και γενικά, μία «στρατηγική βαθμών». Η φιλοσοφία που επικρατεί, είναι το ‘διάβασε για να γράψεις, όχι για να μάθεις’.

Αναπόφευκτες συνέπειες για τους υποψηφίους, είναι η μειωμένη δημιουργικότητα, η περιορισμένη κριτική σκέψη, η μηχανιστική εκπαίδευση αλλά και ο διαρκής φόβος του ‘λάθους’ όπως και η εξάρτηση από τα θέματα «SOS».

Εντονότερο εμφανίζεται το πρόβλημα στην Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία, στην Ιστορία και γενικότερα, στα θεωρητικά μαθήματα, όπου η τυποποίηση ανταμείβεται περισσότερο από την αυθεντική σκέψη.

Η ψυχολογική διάσταση - Το βάρος της συνεχούς αξιολόγησης των υποψηφίων

Στις Πανελλαδικές, ο κανόνας είναι ότι οι μαθητές καλούνται να λειτουργήσουν μέσα σε ένα περιβάλλον όπου η επιτυχία στις εξετάσεις παρουσιάζεται ως μονόδρομος κοινωνικής ανέλιξης, η αποτυχία συχνά βιώνεται ως προσωπικό αδιέξοδο και η αξιολόγηση συμπυκνώνεται σε λίγες ημέρες υψηλού στρες. Το συνηθέστερο αποτέλεσμα, είναι η μετατροπή της εκπαιδευτικής εμπειρίας από διαδικασία μάθησης σε διαδικασία “διαχείρισης άγχους”.

Πιο αναλυτικά, όπως επισημαίνουν ειδικοί, οι υποψήφιοι μπορεί να φτάνουν σε σωματοποίηση της πίεσης ή ακόμη και ψυχικής εξουθένωσης. Συχνά εμφανίζουν κρίσεις πανικού, αϋπνία, κατάθλιψη, ψυχοσωματικά συμπτώματα, κοινωνική απομόνωση. Κι όλα αυτά, ενώ ακόμη βρίσκονται στο κατώφλι της ενήλικης ζωής τους. «Φοβάμαι την αποτυχία», «Αν δεν πετύχω, τελείωσα», «Με πιέζουν πολύ από το σπίτι», «Οι άλλοι είναι καλύτεροι από μένα», συνοψίζονται ορισμένες μόνο από τις μαρτυρίες υποψηφίων.

Αν και η έντονη ψυχολογική πίεση των υποψηφίων των Πανελλαδικών αποτελεί ένα από τα πιο σοβαρά ζητήματα, που δεν είχε ως τώρα τύχει θεσμικής πλαισίωσης, με πρωτοβουλία της υπουργού Παιδείας, Σοφίας Ζαχαράκη, δημιουργήθηκε πρόσφατα Πανελλαδικό Δίκτυο Ψυχολογικής Υποστήριξης στην τηλεφωνική γραμμή με τον αριθμό 1550. Ψυχολόγοι των Κέντρων Διεπιστημονικής Αξιολόγησης, Συμβουλευτικής και Υποστήριξης (ΚΕ.Δ.Α.Σ.Υ.) της χώρας αλλά και του Υπουργείου Υγείας, παρέχουν υπηρεσίες ψυχολογικής υποστήριξης των υποψηφίων των Πανελλαδικών Εξετάσεων και των οικογενειών τους. Οι κλήσεις, για το σύνολο των συνδρομητών των εταιριών τηλεπικοινωνίας, είναι δωρεάν και θα λειτουργεί έως και την 30η Ιουνίου 2026.

Παράλληλα, μέσω των Περιφερειακών Διευθύνσεων Εκπαίδευσης, των Κέντρων Διεπιστημονικής Αξιολόγησης, Συμβουλευτικής και Υποστήριξης (ΚΕ.Δ.Α.Σ.Υ.), των Σχολικών Δικτύων Εκπαιδευτικής Υποστήριξης (Σ.Δ.Ε.Υ.) και των υποστηρικτικών δομών της εκπαίδευσης, έχει ενεργοποιηθεί ένα πανελλαδικό δίκτυο παρεμβάσεων, σε όλες τις 13 Περιφέρειες της χώρας, που περιλαμβάνει τηλεφωνικές γραμμές ψυχολογικής υποστήριξης, συστηματικές επιτόπιες επισκέψεις ειδικών στις σχολικές μονάδες, δυνατότητα προγραμματισμού συμβουλευτικών συναντήσεων, ενημερωτικές δράσεις για γονείς και εκπαιδευτικούς, προγράμματα διαχείρισης άγχους και ενίσχυσης ψυχικής ανθεκτικότητας, λειτουργία θεματικής ενότητας με τίτλο «Πανελλαδικές Εξετάσεις – ΣΕΠ» στο επίσημο κανάλι Δράσεις ΠΔΕ Κεντρικής Μακεδονίας – YouTube.

Παρά την ενίσχυση των ψηφιακών εργαλείων, ωστόσο, η δομή των Πανελλαδικών παραμένει ουσιαστικά ίδια καθώς οι υποψήφιοι εξακολουθούν να βρίσκουν μπροστά τους συμπυκνωμένες χρονικά και εξαιρετικά απαιτητικές γραπτές εξετάσεις υψηλού διακυβεύματος, που καθορίζουν την πρόσβαση στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Στην πράξη, ενώ διευρύνεται η πρόσβαση στην προετοιμασία, δεν αλλάζει ο τρόπος με τον οποίο κρίνεται ο μαθητής, που καταλήγει ‘παγιδευμένος’ σε μία διελκυστίνδα αντικρουόμενων αποστολών – της μάθησης και της εξέτασης.

Η πρόωρη εξειδίκευση των μαθητών, η υποτίμηση της επαγγελματικής εκπαίδευσης, ο ανεπαρκής επαγγελματικός προσανατολισμός

Ενόψει της προετοιμασίας τους για τις Πανελλαδικές εξετάσεις, οι 15χρονοι ή 16χρονοι μαθητές καλούνται να επιλέξουν κατεύθυνση και αντίστοιχα, επιστημονικό πεδίο. Ωστόσο, σε αυτή την ηλικία η προσωπικότητα ακόμα διαμορφώνεται, τα ενδιαφέροντα αλλάζουν ενώ πολλοί ούτε γνωρίζουν, ούτε έχουν πραγματική επαφή με τα επαγγέλματα. Σε συνδυασμό με την απουσία ουσιαστικού επαγγελματικού προσανατολισμού, οι υποψήφιοι φτάνουν να συμπληρώνουν τα μηχανογραφικά δελτία χωρίς να γνωρίζουν τα αντικείμενα σπουδών και να επιλέγουν σχολές με βάση τα μόρια που θα εξασφαλίσουν ή την κοινωνική καταξίωση, που θα τους προσφέρει μελλοντικά ένα συγκεκριμένο επάγγελμα. Αναλογικά ελάχιστοι είναι δε όσοι στρέφονται εγκαίρως σε συμβούλους σπουδών και σταδιοδρομίας για να λάβουν υποστήριξη. Απόρροια αυτών, οι συχνά εσφαλμένες επιλογές σχολών, το μειωμένο ενδιαφέρον για τις σπουδές, που μπορεί να οδηγήσει και σε εγκατάλειψη της σχολής ή ακόμη κι αν δεν συμβεί αυτό, σε μελλοντική επαγγελματική δυσαρέσκεια.

Επιπλέον, διαχρονικά αποτυπώνεται μία υποτίμηση της τεχνικής και επαγγελματικής εκπαίδευσης, καθώς η ελληνική κοινωνία αντιμετώπισε επί δεκαετίες το πανεπιστήμιο ως «μοναδική επιτυχία ή κατάξίωση».

Τα ΕΠΑΛ και οι τεχνικές ειδικότητες, επί δεκαετίες αντιμετωπίζονταν ως ο ‘φτωχός συγγενής’ της εκπαίδευσης, γεγονός που οδήγησε στην υπερσυγκέντρωση στα ΑΕΙ, σε πτυχιούχους χωρίς επαγγελματική απορρόφηση, στην έλλειψη τεχνικών επαγγελμάτων. Αξίζει να τονιστεί, επομένως, η στροφή που παρουσιάζεται πλέον ως κεντρική κυβερνητική επιλογή αναφορικά με την ουσιαστική ενίσχυση της επαγγελματικής εκπαίδευσης και τη διεύρυνση των επιλογών μέσω αυτής.

Επίσης, θετικά αναμένεται να λειτουργήσει η ενίσχυση του μαθήματος επαγγελματικού προσανατολισμού στο σχολείο. Με τις νέες ρυθμίσεις, ο επαγγελματικός προσανατολισμός επεκτείνεται σε μαθητές Γυμνασίου και συνολικά της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, εισάγοντας ψηφιακή πλατφόρμα καθοδήγησης και δομημένη διαδικασία υποστήριξης. Το άρθρο 79 τροποποιεί το άρθρο 26Β του ν. 4368/2016, διευρύνοντας την εφαρμογή του θεσμού πέρα από την Α’ Λυκείου. Κεντρικό στοιχείο αποτελεί η δημιουργία ηλεκτρονικής εφαρμογής μέσω του gov.gr, η οποία θα λειτουργεί από τον Ε.Ο.Π.Π.Ε.Π. για λογαριασμό του Υπουργείου Παιδείας και θα παρέχει υπηρεσίες ατομικής συμβουλευτικής επαγγελματικού προσανατολισμού.

Δικαίωμα πρόσβασης θα έχουν μαθητές Γ’ Γυμνασίου, Δ’ τάξης ΕΝ.Ε.Ε.ΓΥ.Λ. και Α’ τάξης ΓΕ.Λ., ΕΠΑ.Λ. και Λυκείων Ειδικής Αγωγής, με στόχο τη διερεύνηση δεξιοτήτων, ενδιαφερόντων και κλίσεων, ώστε να ενισχυθεί η λήψη εκπαιδευτικών και επαγγελματικών αποφάσεων.

Η διαδικασία θα υλοποιείται στα δύο πρώτα τρίμηνα του σχολικού έτους και θα περιλαμβάνει ψηφιακό τεστ επαγγελματικού προσανατολισμού και δύο διαδικτυακές συνεδρίες με σύμβουλο. Στην πρώτη συνεδρία θα αναλύονται τα αποτελέσματα και το προφίλ του μαθητή, ενώ στη δεύτερη θα παρέχεται ενημέρωση για εκπαιδευτικές επιλογές και θα διαμορφώνεται εξατομικευμένο σχέδιο δράσης.

Η αντιστοίχιση μαθητών με συμβούλους θα γίνεται αυτόματα μέσω της πλατφόρμας από το Μητρώο του Ε.Ο.Π.Π.Ε.Π., ενώ προβλέπονται μέτρα προστασίας προσωπικών δεδομένων, όπως απαγόρευση καταγραφής συνεδριών, τήρηση δεδομένων για τρία έτη και συμμόρφωση με τον GDPR.

Τί διδάσκει η διεθνής σύγκριση

Σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, τα συστήματα εισαγωγής στην τριτοβάθμια εκπαίδευση έχουν κινηθεί προς τη συνεχή αξιολόγηση, τον συνδυασμό σχολικής επίδοσης και εξετάσεων ή διαφοροποιημένα μονοπάτια εισαγωγής.

Η Ελλάδα, που εδώ και πολλά χρόνια εμμένει σε ένα μοντέλο υψηλής συγκέντρωσης απόφασης σε λίγες εξετάσεις, σε ένα σύστημα που προσφέρει μεν διαφάνεια αλλά παράγει έντονη πίεση και περιορισμένη παιδαγωγική ευελιξία, φαίνεται πως … αλλάζει ρότα.

Έχει γίνει πλέον αντιληπτό ότι στις Πανελλαδικές με τη σημερινή τους μορφή, δύσκολα αξιολογούνται σημαντικές δεξιότητες, όπως η δημιουργικότητα, η ικανότητα συνεργασίας και επικοινωνίας, οι ηγετικές ικανότητες, η καινοτομία, η συναισθηματική νοημοσύνη αλλά και πρακτικές δεξιότητες, που συνδέονται άμεσα με την καθημερινότητα του πολίτη. Επιπλέον, οι Πανελλαδικές παραμένουν προσκολλημένες σε ένα ‘αναλογικό εξεταστικό μοντέλο, όπου δεν έχουν ακόμη ενσωματωθεί βασικές παράμετροι της ψηφιακής εποχής, όπως η διείσδυση της τεχνητής νοημοσύνης, ούτε η εκμάθηση βάσει εργασιών και ομαδικής προσπάθειας. Το γεγονός αυτό, δημιουργεί ολοένα και μεγαλύτερη απόσταση μεταξύ σχολείου και πραγματικού κόσμου.

Είναι ξεκάθαρο ότι οι Πανελλαδικές διανύουν μία κρίση προσαρμογής στη σύγχρονη πραγματικότητα, στις εκπαιδευτικές ανάγκες της νέας εποχής με έμφαση στις δεξιότητες, την κριτική σκέψη και την τεχνολογική επάρκεια. Αν η κατάργησή τους είναι μονόδρομος ή όχι, μένει να φανεί από τις υπό εξέλιξη συζητήσεις των ειδικών μέσα από τον εθνικό διάλογο για την Παιδεία.

Σε κάθε περίπτωση, το βέβαιο είναι ότι η αναζήτηση ενός λιγότερο εξετασιοκεντρικού και περισσότερο εκπαιδευτικού μοντέλου εισαγωγής στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, είναι τουλάχιστον επιβεβλημένη.

Ο ρόλος της παραπαιδείας και η «επανάσταση» του ψηφιακού φροντιστηρίου

Πίσω από την εικόνα των ενιαίων εξετάσεων, λειτουργεί το σύστημα των φροντιστηρίων, ως ένα δεύτερο - άτυπο - εκπαιδευτικό οικοδόμημα, γεγονός που συνιστά ένα από τα σοβαρότερα δομικά προβλήματα. Η εκπαιδευτική διαδικασία συρρικνώνεται πρακτικά στην ‘επίλυση θεμάτων ενώ οι υποψήφιοι θεωρούν ότι ‘χωρίς φροντιστήριο, δεν περνάς’. Η πρόσβαση στην επιτυχία εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την οικονομική δυνατότητα της οικογένειας, το κατά πόσο προέρχονται από υποστελεχωμένα σχολεία, την ποιότητα φροντιστηρίων και ιδιαίτερων μαθημάτων αλλά και τη γεωγραφική ανισότητα μεταξύ αστικών και απομακρυσμένων περιοχών, γεγονός που στην πραγματικότητα οδηγεί σε διαφορετικές αφετηρίες για τους υποψηφίους.

Η έλευση του Δημόσιου Ψηφιακού Φροντιστηρίου έρχεται να απαντήσει σε αυτά ακριβώς τα προβλήματα, έχοντας καταγράψει σχεδόν 308.000 συνολικούς χρήστες από την έναρξη λειτουργίας του, με 162.243 χρήστες να συνδέονται από τον Σεπτέμβριο 2025 έως αρχές Απριλίου 2026. Μάλιστα, φέτος, η πλατφόρμα, που δημιουργήθηκε από το Υπουργείο Παιδείας για δωρεάν ψηφιακή υποστήριξη μαθητών Λυκείου, ενισχύθηκε με 81 εκπαιδευτικούς και 477 ώρες live μαθημάτων μηνιαίως - κατά μέσο όρο, το σύστημα προσφέρει περίπου 15,9 ώρες ζωντανής διδασκαλίας την ημέρα - καλύπτοντας 45 πανελλαδικά εξεταζόμενα μαθήματα ενώ το υλικό αφορά μαθητές ΓΕΛ, ΕΠΑΛ και Ειδικής Αγωγής. Αξίζει να σημειωθεί, ότι φέτος προστέθηκαν διαγωνίσματα προσομοίωσης για όλα τα εξεταζόμενα αντικείμενα, ενώ από την επόμενη σχολική χρονιά θα ενταχθούν ζωντανά μαθήματα και για τους μαθητές της Α' και Β' Λυκείου. Σύμφωνα με στοιχεία του υπουργείου Παιδείας, το Ψηφιακό Φροντιστήριο αξιοποιείται κυρίως από μαθητές απομακρυσμένων περιοχών, οικογένειες με αδυναμία κάλυψης ιδιωτικής δαπάνης αλλά ακόμη και συμπληρωματικά με το ιδιωτικό φροντιστήριο.

Protothema