Ασφυκτική πίεση στη Λιβύη

Η Αθήνα όρισε διαπραγματευτική ομάδα, ετοιμάζει νέα ρηματική διακοίνωση και θα χρησιμοποιήσει όλους τους μοχλούς πίεσης που έχει στην Ε.Ε. για να φέρει την κυβέρνηση της Τρίπολης στο τραπέζι για τις θαλάσσιες ζώνες.

Τη μέγιστη δυνατή πίεση στη διεθνώς αναγνωρισμένη κυβέρνηση της Τρίπολης είναι αποφασισμένη να ασκήσει η κυβέρνηση, ώστε η Λιβύη να προσέλθει στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων για την οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών. Αυτό προκύπτει τόσο από τη ρηματική διακοίνωση που έστειλε η Ελλάδα στον ΟΗΕ, αντικρούοντας τις έωλες θέσεις που διατύπωνε η Λιβύη στη ρηματική διακοίνωση της 20ής Ιουνίου, όσο και από τη ρηματική διακοίνωση προς την Τρίπολη, με την οποία η Αθήνα ορίζει διαπραγματευτική ομάδα για την οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών.

Το υπουργείο Εξωτερικών και η κυβέρνηση έχουν ήδη μια αρνητική εμπειρία από τις υποσχέσεις του Ντμπεϊμπά για έναρξη τεχνικών διαπραγματεύσεων για την οριοθέτηση, κατά τη διάρκεια της επίσκεψης του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη στην Τρίπολη τον Απρίλιο του 2021. Εκείνες οι υποσχέσεις δεν τηρήθηκαν ποτέ, με αποτέλεσμα να μεσολαβήσουν τέσσερα χρόνια απραξίας. Οι Λίβυοι επανέλαβαν τις ίδιες υποσχέσεις, δείχνοντας μάλιστα και μεγαλύτερη προθυμία και κατά τη διάρκεια της επίσκεψης του υπουργού Εξωτερικών Γιώργου Γεραπετρίτη στην Τρίπολη, στα μέσα Ιουλίου, αυτή τη φορά όμως η Αθήνα δεν πρόκειται να αντιμετωπίσει το ζήτημα τόσο χαλαρά. Με τη ρηματική διακοίνωση προς την Τρίπολη καλεί τη Λιβύη να ορίσει τη δική της διπλωματική ομάδα για να ξεκινήσει η διαπραγμάτευση, ενώ γνωστοποιεί και τη σύνθεση της ελληνικής διαπραγματευτικής ομάδας: Επικεφαλής τίθεται η υφυπουργός Εξωτερικών Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου και ως μέλη θα συμμετέχουν ο πρέσβης Ανδρέας Φρυγανάς, διευθυντής Πολιτικών Υποθέσεων του ΥΠΕΞ, ο σύμβουλος πρεσβείας Α’ Φοίβος Γεωργακάκης, διευθυντής της Α6 Διεύθυνσης Αραβικών Χωρών και Μέσης Ανατολής, καθώς και δύο στελέχη της Ειδικής Νομικής Υπηρεσίας, με επικεφαλής τον νομικό σύμβουλο Α’, Αλ. Κολλιόπουλο.

Πέραν της απευθείας πίεσης προς την κυβέρνηση της Τρίπολης, η ελληνική κυβέρνηση είναι αποφασισμένη να ασκήσει πίεση και με κάθε άλλο μέσο που διαθέτει, ακόμα και απειλώντας με διακοπή των ευρωπαϊκών ενισχύσεων και χρηματοδοτήσεων που λαμβάνει η Λιβύη, ως άμεσο γειτονικό κράτος της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Η Αθήνα γνωρίζει πως το σημαντικό βήμα είναι να δεχθεί η Λιβύη να ξεκινήσει μια ουσιαστική διαπραγμάτευση για την οριοθέτηση και πως η Τουρκία (που διαθέτει ισχυρά ερείσματα στη δυτική Λιβύη) θα προσπαθήσει με κάθε τρόπο να αποτρέψει αυτή την εξέλιξη, αφού οποιαδήποτε σοβαρή συζήτηση ανάμεσα στην Αθήνα και την Τρίπολη για την οριοθέτηση θα μπορούσε να επηρεάσει αρνητικά τα δικά της συμφέροντα.

Η Αθήνα γνωρίζει επίσης πως ο ευρωπαϊκός μοχλός πίεσης μπορεί να χρησιμοποιηθεί μόνο υπό προϋποθέσεις, αφού η Λιβύη είναι χώρα-κλειδί για τις μεταναστευτικές ροές προς την Ευρώπη και διαθέτει έναν τουλάχιστον ισχυρό σύμμαχο στην Ε.Ε., την Ιταλία, που υπήρξε αποικιακή δύναμη στη Λιβύη και αποτελεί τον μεγαλύτερο πελάτη για τις λιβυκές εξαγωγές πετρελαίου. Σε αυτό το πλαίσιο, η τριμερής συνάντηση της Ιταλίδας πρωθυπουργού Τζόρτζια Μελόνι με τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και τον Αμπντελχαμίντ Ντμπεϊμπά στην Κωνσταντινούπολη για το μεταναστευτικό ήταν ένα μήνυμα προς την Αθήνα που δύσκολα μπορεί να αγνοηθεί και ήταν απολύτως ενδεικτικό για τις δυσκολίες που επιφυλάσσει για την ελληνική εξωτερική πολιτική αυτή η υπόθεση στο μέλλον.

Η ελληνική απάντηση

Επί της ουσίας, η ρηματική διακοίνωση της Αθήνας που παραδόθηκε στον γενικό γραμματέα του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες, είναι αποτέλεσμα της δουλειάς που έκανε η νομική υπηρεσία του υπουργείου Εξωτερικών υπό την καθοδήγηση του Γ. Γεραπετρίτη. Η διακοίνωση απαντά στη λιβυκή επιστολή στον ΟΗΕ της 20ής Ιουνίου και απορρίπτει τους ισχυρισμούς περί παραβίασης των λιβυκών κυριαρχικών δικαιωμάτων από την αδειοδότηση των δύο οικοπέδων νοτίως της Κρήτης. Η Αθήνα απαντά και απορρίπτει την προσπάθεια της Λιβύης να δημιουργήσει τετελεσμένα και να χαράξει μονομερώς μια μέση γραμμή που υφαρπάζει σχεδόν το σύνολο της ελληνικής ΑΟΖ νοτίως και δυτικά της Κρήτης με βάση το παράνομο και έωλο τουρκολιβυκό μνημόνιο.

Σε ό,τι αφορά την αδειοδότηση, απορρίπτει το σύνολο των ισχυρισμών της Λιβύης, επισημαίνοντας ότι τα θαλάσσια οικόπεδα βρίσκονται εντός της ελληνικής υφαλοκρηπίδας/ΑΟΖ και υπό ελληνική δικαιοδοσία, σύμφωνα με το Δίκαιο της Θάλασσας. Η ελληνική ρηματική διακοίνωση απορρίπτει πλήρως και τα «εξωτερικά όρια» της ΑΟΖ που υποστηρίζει ότι δικαιούται η Λιβύη, τα οποία επικαλύπτουν όλη την ελληνική ΑΟΖ και αγγίζουν σχεδόν στα χωρικά ύδατα της Κρήτης. Η ελληνική κυβέρνηση κατηγορεί τη Λιβύη ότι με τη μονομερή της πρωτοβουλία για καθορισμό των εξωτερικών ορίων της ΑΟΖ της επιχειρείται να αγνοηθούν πλήρως και παραβιάζονται τα κυριαρχικά δικαιώματα της Ελλάδας, αλλά και το Δίκαιο της Θάλασσας. Οπως καθιστά σαφές η ελληνική ρηματική διακοίνωση, η πρωτοβουλία-πρόκληση της Λιβύης βασίζεται ουσιαστικά στο παράνομο τουρκολιβυκό μνημόνιο και στο μονομερές «κλείσιμο» του Κόλπου της Σύρτης, το οποίο η Ελλάδα έχει καταγγείλει στον ΟΗΕ.

Σε ό,τι αφορά το τουρκολιβυκό μνημόνιο, η Αθήνα επισημαίνει στη ρηματική διακοίνωση ότι το μνημόνιο αυτό «αγνοεί πλήρως την ύπαρξη πολυάριθμων ελληνικών νησιών, όπως η Κρήτη και τα Δωδεκάνησα, και παραβιάζει το δικαίωμά τους να παράγουν θαλάσσιες ζώνες πέραν των χωρικών υδάτων. Δεν παράγει έννομα αποτελέσματα και δεν δημιουργεί κανένα έννομο αποτέλεσμα ούτε για τα υποτιθέμενα συμβαλλόμενα μέρη του ούτε για την Ελλάδα ούτε για οποιοδήποτε άλλο τρίτο κράτος».

Η μέση γραμμή

Με τη ρηματική διακοίνωση, τέλος, η Αθήνα φροντίζει να καταστήσει σαφή τη θέση της για τη μέση γραμμή, επαναλαμβάνοντας ότι, ελλείψει συμφωνιών οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών, τα εξωτερικά όρια της ελληνικής υφαλοκρηπίδας και της ΑΟΖ (όταν αυτή κηρυχθεί) είναι η μέση γραμμή, κάθε σημείο της οποίας ισαπέχει από τα πλησιέστερα σημεία των βασικών γραμμών (ηπειρωτικών και νησιωτικών), από τις οποίες μετράται το εύρος των χωρικών υδάτων, όπως ήδη έχει επισημανθεί στην επιστολή της 29ης Σεπτεμβρίου 2020 του μονίμου αντιπροσώπου της Ελλάδας προς τον γενικό γραμματέα του ΟΗΕ.

Η Αθήνα δηλώνει πάντως ότι «καταγράφει» την πρόθεση της λιβυκής πλευράς για διάλογο και διαπραγμάτευση και για τον λόγο αυτόν προχώρησε και στην ενημέρωση της Τρίπολης για την ελληνική διαπραγματευτική ομάδα, περιμένοντας από την κυβέρνηση της Λιβύης να ορίσει τη δική της ομάδα και την ημερομηνία έναρξης των τεχνικών συζητήσεων. Διπλωματικές πηγές εκτιμούν πως, ακόμα και αν ξεκινήσει η διαπραγμάτευση, θα καταλήξει πολύ σύντομα σε αδιέξοδο, αφού από τη μια πλευρά η Λιβύη θέλει μια μέση γραμμή με βάση τις ηπειρωτικές ακτές και επιμένει στο τουρκολιβυκό μνημόνιο, ενώ η Αθήνα επιμένει στο δικαίωμα των νησιών σε ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα και θεωρεί (σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο) παράνομο το κλείσιμο του Κόλπου της Σύρτης.

Τέτοιου είδους χαοτικές διαφορές καθιστούν αναγκαία τη διαιτησία και την προσφυγή στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, ένα βήμα που η Λιβύη και η Τουρκία θα ήθελαν να αποφύγουν για να μη θέσουν σε νομική κρίση την εξωφρενική ερμηνεία του Δικαίου της Θάλασσας που κάνουν. Διπλωματικοί κύκλοι θεωρούν, ωστόσο, πως αν η διαπραγμάτευση φτάσει ως εκεί η Λιβύη δύσκολα θα μπορεί να αρνηθεί τη διεθνή διαιτησία γιατί μπορεί να μην έχει αποδεχθεί τη δικαιοδοσία του Διεθνούς Δικαστηρίου, έχει προσφύγει όμως ήδη δύο φορές σε αυτό για ζητήματα οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών.

Συναντίληψη

Σε κάθε περίπτωση -και ενόψει αυτής της προοπτικής- η Αθήνα ετοιμάζει μία ακόμα ρηματική διακοίνωση προς τον γ.γ. του ΟΗΕ που θα απαντά στην αντίστοιχη της κυβέρνησης της Τρίπολης με ημερομηνία 27 Μαΐου, η οποία ήταν πληρέστερη, πολυσέλιδη, νομικά επεξεργασμένη και συμπεριελάμβανε και χάρτες για τις διεκδικήσεις της Λιβύης. Η Ελλάδα θέλει αυτή η απάντηση να είναι νομικά απολύτως τεκμηριωμένη ώστε να καταρρίπτει τις αιτιάσεις της Λιβύης σημείο προς σημείο και να μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε ένα διεθνές δικαστήριο.

Πέρα από αυτό, πάντως, στο θέμα της Λιβύης και του τουρκολιβυκού μνημονίου η Ελλάδα θα συνεργαστεί και με την Αίγυπτο, η οποία επίσης θίγεται από τις ρηματικές διακοινώσεις της Λιβύης. Οπως έγινε σαφές και από την επίσκεψη του Αιγύπτιου υπουργού Εξωτερικών Μπαντρ Αμπντελάτι στην Αθήνα, την περασμένη Τετάρτη, ανάμεσα σε Αθήνα και Κάιρο υπάρχει συναντίληψη σε ό,τι αφορά τις αιτιάσεις της Λιβύης. Αν και τυπικά εκκρεμεί η ελληνική απάντηση και στη ρηματική διακοίνωση της Λιβύης της 27ης Μαΐου, με την οποία ανακοινώθηκαν μονομερώς και παράνομα τα «εξωτερικά όρια»της λιβυκής ΑΟΖ, η ελληνική ρηματική διακοίνωση απαντά ουσιαστικά στο σύνολο των ισχυρισμών και αξιώσεων της Λιβύης, οι οποίες ευθυγραμμίζονται με τις μαξιμαλιστικές προσεγγίσεις της Τρίπολης και της Αγκυρας και αποτυπώθηκαν στις δύο ρηματικές διακοινώσεις της 27ης Μαΐου και της 20ής Ιουνίου. Σύμφωνα με πληροφορίες της Realnews, η νομική υπηρεσία του υπουργείου Εξωτερικών ετοιμάζει απάντηση και στη ρηματική διακοίνωση της Τρίπολης της 27ης Μαΐου.