ΗΠΑ: Η δύσκολη ισορροπία ανάμεσα στον προστατευτισμό και τον ρόλο του παγκόσμιου ηγέτη

Ο πρόεδρος των ΗΠΑ Τζο Μπάιντεν αρέσκεται να αποκαλεί τις Ηνωμένες Πολιτείες "το απαραίτητο έθνος". Με αυτό εννοεί ότι η Αμερική είναι η μόνη δύναμη που είναι ταυτόχρονα αρκετά ισχυρή και καλοπροαίρετη για να διατηρήσει ό,τι έχει απομείνει από μια φιλελεύθερη τάξη -μια τάξη στην οποία κανόνες και πολυμερείς θεσμοί διέπουν, μεταξύ άλλων, ένα σύστημα σχετικά ελεύθερων διεθνών οικονομικών και εμπορίου.

Τι γίνεται όμως αν οι ίδιες οι ΗΠΑ, ακόμη και υπό τον Μπάιντεν, στραφούν εναντίον του συστήματος που υποτίθεται ότι διαφυλάσσουν, γινόμενες παράγοντας οικονομικού εθνικισμού, διεθνούς κατακερματισμού και εχθρικής δημιουργίας μπλοκ;

Αμφιβολίες προς αυτή την κατεύθυνση εμφανίστηκαν καθ' όλη τη διάρκεια της Pax Americana, της μακράς περιόδου ηγεσίας των ΗΠΑ που ακολούθησε τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Αυτό όμως που τρόμαξε περισσότερο τους φίλους της Αμερικής στο εξωτερικό ήταν ο Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο. Η κοσμοθεωρία του "Πρώτα η Αμερική" αποτελούσε αναδρομή σε μια πολύ παλαιότερη στάση των ΗΠΑ που χαρακτηριζόταν από απομονωτισμό και εθνικισμό.

Το διαβόητο σύμβολο αυτής της παλαιότερης παράδοσης ήταν ο νόμος περί δασμών Smoot-Hawley του 1930. Πήρε το όνομά του από τους υποστηρικτές του και αύξησε τους δασμούς στους εμπορικούς εταίρους της Αμερικής, κάνοντας έτσι τους Αμερικανούς καταναλωτές και εισαγωγείς φτωχότερους και τους ξένους εξαγωγείς πιο θυμωμένους. Οι κυβερνήσεις τους "ανταπέδωσαν" (ένας ανόητος όρος, αφού φτωχοποίησαν μόνο τους δικούς τους εισαγωγείς από κακία) με δασμούς κατά των ΗΠΑ. Και έτσι συνέβαινε, ο ένας γύρος μετά τον άλλο του προστατευτισμού που έκανε τη Μεγάλη Ύφεση χειρότερη και τα έθνη πιο επιθετικά. Μέσα σε μια δεκαετία, ο κόσμος βρισκόταν σε πόλεμο. Η Γερουσία των ΗΠΑ αποκαλεί σήμερα το Smoot-Hawley "από τις πιο καταστροφικές πράξεις στην ιστορία του Κογκρέσου".

Με αυτή την καταστροφή κατά νου, οι ηγέτες των ΗΠΑ μετά τον πόλεμο πήραν τον αντίθετο δρόμο. Με την οικονομική και στρατιωτική ισχύ της να είναι ασυναγώνιστη, η Ουάσινγκτον δημιούργησε πολιτικούς θεσμούς όπως τα Ηνωμένα Έθνη, καθώς και οικονομικά όργανα όπως το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, η Παγκόσμια Τράπεζα και η Γενική Συμφωνία Δασμών και Εμπορίου, η οποία το 1995 έγινε ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου. Δουλειά τους ήταν να θέτουν κανόνες για τα οικονομικά και το εμπόριο, τουλάχιστον για τον ελεύθερο (σε αντίθεση με τον κομμουνιστικό) κόσμο και τμήματα του "Τρίτου Κόσμου". 

Με τις ΗΠΑ να προστατεύουν το σύστημα, οι εμπορικές και κεφαλαιακές ροές αυξήθηκαν και στη συνέχεια εκτινάχθηκαν μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης. Αυτή η ακμή της παγκοσμιοποίησης έβγαλε εκατομμύρια, αν όχι δισεκατομμύρια ανθρώπους παγκοσμίως από τη φτώχεια. Υπήρξε όμως και κόστος: ορισμένοι εργαζόμενοι σε ορισμένες χώρες, συμπεριλαμβανομένων των ΗΠΑ, έχαναν τα προς το ζην κάθε φορά που η παραγωγή αλλού στον κόσμο γινόταν πιο αποδοτική, ή όταν ορισμένες χώρες - κυρίως η Κίνα, παρόλο που εντάχθηκε στον ΠΟΕ το 2001 - δεν έπαιζαν με τους κανόνες. 

Υπό την ηγεμονία των ΗΠΑ, το παγκόσμιο εμπόριο αυξήθηκε κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου και στη συνέχεια εκτινάχθηκε.

Οι απογοητεύσεις αυτές προκάλεσαν μια προστατευτική αντίδραση στις ΗΠΑ. Ορισμένοι πολιτικοί και ειδήμονες ήταν εξοργισμένοι με την Κίνα ειδικότερα και ήθελαν να ανταποδώσουν το βρώμικο παιχνίδι της, παρακάμπτοντας τον ΠΟΕ, ο οποίος θεωρητικά διαθέτει μηχανισμούς για την επίλυση τέτοιων διαφορών. Άλλοι, κυρίως ο Τραμπ, ήταν εξοργισμένοι με όλους σχεδόν τους εμπορικούς εταίρους της Αμερικής, ιδίως αν οι ΗΠΑ είχαν ελλείμματα τρεχουσών συναλλαγών μαζί τους, όπως στην περίπτωση της Γερμανίας.

Μόλις μπήκε στο Οβάλ Γραφείο, ο Τραμπ πήρε τον δρόμο του νόμου Smoot-Hawley. Επέβαλε δασμούς στον χάλυβα και το αλουμίνιο από πολλές χώρες, σε κινεζικά προϊόντα, από ρούχα και παπούτσια μέχρι έπιπλα και ηλεκτρονικά είδη, ακόμη και σε πράγματα που κατασκευάζονται στην Ευρώπη και σε άλλες χώρες που θεωρούν τους εαυτούς τους φίλους. 

Η μεγαλύτερη έκπληξη είναι αυτό που έκανε ο Μπάιντεν όταν ανέλαβε. Αντί να επιστρέψει σε μια φιλελεύθερη εμπορική πολιτική, σύμφωνα με τη διεθνιστική του φήμη, διατήρησε τους δασμούς του Τραμπ. Πρόσθεσε μάλιστα μερικούς: Αυτόν τον μήνα, οι ΗΠΑ επέβαλαν έναν νέο γύρο περιορισμών στα κινεζικά ηλεκτρικά οχήματα, τα φωτοβολταϊκά και άλλα. Όσον αφορά το εμπόριο, ο Τραμπ και ο Μπάιντεν συναγωνίζονται τώρα για την προεδρία με αποχρώσεις της ίδιας προστατευτικής νοοτροπίας: Ο Τραμπ υπόσχεται να υψώσει τεράστιους εμπορικούς φραγμούς γύρω από μεγάλο μέρος της οικονομίας, ο Μπάιντεν απλώς να περιφράξει συγκεκριμένους τομείς - η κυβέρνηση αποκαλεί αυτή την προσέγγιση "μικρή αυλή και ψηλός φράχτης".

Οι νέοι εμπορικοί περιορισμοί στον κόσμο σημείωσαν ρεκόρ το 2023.

Ο υπολογισμός μόνο των δασμών και άλλων εμπορικών φραγμών υποτιμά στην πραγματικότητα την εθνικιστική στροφή της οικονομικής πολιτικής των ΗΠΑ. Ο Μπάιντεν είναι ιδιαίτερα υπερήφανος για τη βιομηχανική του πολιτική, η οποία ενσωματώνεται σε νομοθετικά πακέτα με παραπλανητικούς τίτλους όπως ο νόμος CHIPS and Science Act ή ο νόμος για τη μείωση του πληθωρισμού και αποτελείται από τεράστιες επιδοτήσεις σε αμερικανικές εταιρείες. Όπως και με τους δασμούς, οι ευρωπαϊκές και ασιατικές χώρες ανταποδίδουν με τις δικές τους βιομηχανικές πολιτικές. "Έχουμε έναν πόλεμο επιδοτήσεων, ο οποίος είναι χειρότερος από έναν εμπορικό πόλεμο, επειδή οι επιδοτήσεις είναι πιο δύσκολο να ανακληθούν", δήλωσε ο Άνταμ Πόζεν, πρόεδρος του Ινστιτούτου Peterson για τα Διεθνή Οικονομικά.

Ο Μπάιντεν συνέχισε την ίδια πορεία με τον Τραμπ και με έναν άλλο ανησυχητικό τρόπο. Διαβάλλει τον ΠΟΕ και σαμποτάρει ολόκληρο το πολυμερές εμπορικό καθεστώς. Αντ' αυτού, ο Μπάιντεν ποντάρει σε διμερείς και περιφερειακές εμπορικές συμφωνίες, ελπίζοντας να αγκαλιάσει τις δημοκρατίες και να σνομπάρει τις απολυταρχίες. Όπως σημειώνουν οι Μάθιου Μπάροουζ και Ρόμπερτ Μάννινγκ του Stimson Center, το παγκόσμιο εμπόριο και η χρηματοδότηση κατακερματίζονται σε αντίπαλα και όλο και πιο εχθρικά μπλοκ, ένα με επίκεντρο την Κίνα και επέκταση στον "Παγκόσμιο Νότο" και ένα άλλο γύρω από τις ΗΠΑ και άλλες δυτικές χώρες. Αυτή η τάση, πιστεύουν, θα "αυξήσει την πιθανότητα σύγκρουσης" και θυμίζει τη δεκαετία του 1930.

Η θέση της κυβέρνησης Μπάιντεν και ολόκληρη η "νέα συναίνεση της Ουάσιγκτον", αντιτείνει ότι σε αυτόν τον νέο οιονεί Ψυχρό Πόλεμο με την Κίνα, όπως και στον αρχικό Ψυχρό Πόλεμο με τη Σοβιετική Ένωση, η ασφάλεια υπερισχύει των αγορών. Αυτό είναι αλήθεια, μέχρι ενός σημείου. Θα ήταν αφελές και επικίνδυνο αν οι ΗΠΑ και οι σύμμαχοί τους, στο όνομα του ελεύθερου εμπορίου, εξαρτώνταν από, ας πούμε, το κινεζικό λίθιο ή τους ημιαγωγούς.

Είναι τα φωτοβολταϊκά, οι γερανοί, οι μάσκες προσώπου ή πολλά από τα άλλα είδη που περιλαμβάνονται στον τελευταίο δασμολογικό κατάλογο του Μπάιντεν, dual-use” τεχνολογίες; Οι ΗΠΑ και οι σύμμαχοί τους θα πρέπει να "απενοχοποιήσουν" τις σχέσεις τους με την Κίνα. Αλλά η υποψία παραμένει ότι οι ΗΠΑ, και στις δύο πλευρές του διαδρόμου και στις δύο προεδρικές εκστρατείες, έχουν γίνει προστατευτικές.

Αν είναι έτσι, η αλλαγή αυτή έχει τρομακτικές συνέπειες για την παγκόσμια οικονομία και την παγκόσμια ειρήνη. Η Θεωρία της Ηγεμονικής Σταθερότητας, η οποία υποστηρίζει ότι ο κόσμος χρειάζεται μια δύναμη φύλακα για να διατηρήσει την τάξη και την ευημερία, υποθέτει ότι ο παγκόσμιος ηγέτης δεν είναι μόνο αρκετά ισχυρός αλλά και πρόθυμος να αναπτύξει τη δύναμή του για να διατηρήσει ένα φιλελεύθερο σύστημα. "Πρόκειται για καλοπροαίρετη ή κακοπροαίρετη ηγεμονία", μου είπε ο Πόζεν του Ινστιτούτου Peterson. "Είναι ικανές οι ΗΠΑ; Τι σκοπεύουν να κάνουν;".

Η ιστορία διδάσκει, έλεγε ο Χέγκελ, "ότι οι λαοί και οι κυβερνήσεις ποτέ δεν έμαθαν τίποτα από την ιστορία". Αν οι ΗΠΑ, υπό τον Μπάιντεν ή οποιονδήποτε άλλο πρόεδρο, θέλουν να παραμείνουν το απαραίτητο έθνος, καλύτερα να μάθουν την άσχημη ιστορία του Smoot-Hawley, να αποδείξουν ότι ο Χέγκελ κάνει λάθος και να συμπεριφερθούν για άλλη μια φορά ως καλοπροαίρετος ηγέτης.

Bloomberg