Συνάντηση Τραμπ-Ερντογάν: Κέρδη, υποχρεώσεις και ελπίδες για την Τουρκία

Ήταν μια αρκετά φορτωμένη ημέρα η Πέμπτη για τον Αμερικανό πρόεδρο, Ντόναλντ Τραμπ. Τη συνάντηση με τον Τούρκο ομολογό του ακολουθησε μια δεύτερη, κεκλεισμένων των θυρών συνεργασία μιας ώρας περίπου με τον πρωθυπουργό του Πακιστάν, Σεμπάζ Σαρίφ. Τη μερίδα του λέοντος ωστόσο για τα μέσα ενημέρωσης αποτέλεσε μια ακόμα τελετουργική υπογραφή εκτελεστικών πράξεων στο Οβάλ Γραφείο. Με θέματα όπως η «διάσωση» του Τικ Τοκ, δεν χρειάζεται να απορεί κανείς γιατί.

Η συνάντηση των δύο ηγετών, Τραμπ και Ερντογάν, είχε ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Από τη μια μεριά ο Αμερικανός πρόεδρος έκανε όλα όσα έπρεπε να κάνει ένας καλός οικοδεσπότης, αλλά και ένας καλός πωλητής. Καλωσόρισε και ξεπροβόδισε θερμά τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, μίλησε με τα καλύτερα λόγια γι’ αυτόν και δήλωσε έτοιμος να συζητήσει και να επιτύχει εμπορικές συμφωνίες για όλα όσα θέλει να πάρει η Τουρκία, με πρώτα και καλύτερα τα μαχητικά 5ης γενιάς F-35. Σε κανέναν άλλωστε δεν ξέφυγε ότι ο Ντόναλντ Τραμπ φόρεσε καρφίτσα με το F-35 στο πέτο του σακακιού του.

Από την άλλη, όμως, ο οικοδεσπότης δεν παρέλειψε να χαρακτηρίσει ενώπιον όλων τον φιλοξενούμενο ως «ειδικό στις στημένες εκλογές» και να θέσει ευθέως στην τουρκική πλευρά μια σειρά από υποχρεώσεις που έχει μπροστά της, προκειμένου να ανοίξει ο δρόμος της διεκδίκησης όσων πραγματικά θέλει από την Ουάσιγκτον. Ο απολογισμός της επίσκεψης Ερντογάν στον Λευκό Οίκο είναι οπωσδήποτε θετικός για την Άγκυρα, αφού ξεπάγωσαν οι διμερείς σχέσεις στο κορυφαίο επίπεδο μετά από έξι χρόνια, αλλά πέρα από αυτό, έχει μπροστά της καθόλου ευκαταφρόνητες υποχρεώσεις. Το γεγονός ότι η ημέρα παρήλθε χωρίς να εκδοθούν εκατέρωθεν επίσημες ανακοινώσεις, ίσως δεν είναι άνευ σημασίας.

Η ενέργεια κλειδί για τα επόμενα βήματα

Ο Πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών έθεσε κατ’ επανάληψη μπροστά στις κάμερες το κύριο επίδικο για την Τουρκία σε αυτή τη φάση. Η γειτονική μας χώρα οφείλει να περιορίσει δραστικά την αγορά πετρελαίου και φυσικού αερίου από τη Ρωσία. Αυτό από μόνο του είναι τεράστια πρόκληση, καθώς οι εναλλακτικές δεν είναι αυτονόητες για την Άγκυρα ή μάλλον είναι αρκετά πιο ακριβές.

Τα ρωσικά καύσιμα τα τελευταία τρία χρόνια διατίθενται στη διεθνή αγορά σε τιμές πολύ χαμηλότερες από τον ανταγωνισμό, λόγω της απώλειας της ευρωπαϊκής αγοράς για τη Ρωσία σε μεγάλο βαθμό, μετά την επίθεση στην Ουκρανία. Έτσι, με δεδομένο ότι οι σχέσεις της Τουρκίας με τα μεγαλύτερα πετρελαιοπαραγωγά αραβικά κράτη (Σαουδική Αραβία, Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα) δεν είναι σταθερές και ανέφελες, οι επιλογές περιορίζονται. Οι Αμερικανοί φροντίζουν να παρέχουν εναλλακτικές, που είναι όμως αρκετά πιο κοστοβόρες για την τουρκική βιομηχανία.

Στο περιθώριο της συνάντησης υπογράφηκαν δύο ενεργειακές συμφωνίες από τον Αμερικανό Υπουργό Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο και τον Τούρκο Υπουργό Ενέργειας και Φυσικών Πόρων Αρπασλάν Μπαϊρακτάρ. Η μία αφορούσε την ήδη συμφωνημένη προμήθεια υγροποιημένου αερίου (LNG) της αμερικανικής Mercuria από την τουρκική κρατική εταιρεία BOTAS. Από την άλλη, νωρίτερα αυτή την εβδομάδα και μετά από κινήσεις των Αμερικανών επιτεύχθηκε το άνοιγμα του αγωγού πετρελαίου Ιράκ-Τουρκίας, που δεν λειτουργεί τα τελευταία δυόμισι χρόνια. Συνεπώς, η Ουάσιγκτον ενδιαφέρεται πραγματικά να δει την Άγκυρα να κλείνει τις στρόφιγγες από τη Ρωσία.

Ο βαθμός στον οποίο αυτό θα επιτευχθεί είναι ακόμα σχετικός και αβέβαιος. Πρέπει να θεωρείται βέβαιο ότι ο Ερντογάν δεν είναι διατεθειμένος να διαρρήξει σε βάθος τις σχέσεις του με τον Πούτιν. Εξίσου σοβαρή με τους υδρογονάνθρακες είναι η εξάρτηση της Τουρκίας από τη Ρωσία και στην πυρηνική ενέργεια. Αυτό το πεδίο αφορούσε η δεύτερη συμφωνία που υπογράφηκε στον Λευκό Οίκο. Δεν έχει γίνει ακόμα γνωστό τι περιλαμβάνει ακριβώς το «Μνημόνιο Κατανόησης για τη Στρατηγική Συνεργασία για την Πολιτική (μη στρατιωτική δηλαδή) Πυρηνική Ενέργεια». 

Οι Τούρκοι έχουν ήδη εκφράσει δια στόματος του αρμόδιου υπουργού έντονο ενδιαφέρον για αμερικανικής κατασκευής μικρούς αρθρωτούς πυρηνικούς αντιδραστήρες. Το πυρηνικό πρόγραμμα της Τουρκίας είναι φιλόδοξο και ως τώρα απόλυτα εξαρτημένο σχεδόν από τη Ρωσία, με αμφίβολα αποτελέσματα. Το πυρηνικό εργοστάσιο στο Ακούγιου, που αναπτύσσεται από τη Rosatom, θα έπρεπε να έχει ήδη τεθεί σε μερική λειτουργία, ωστόσο το project φαίνεται να έχει βαλτώσει. Πριν μερικές εβδομάδες οι Ρώσοι εργαζόμενοι που παραμένουν εν πολλοίς απλήρωτοι για μεγάλο διάστημα, ξεσηκώθηκαν και έκαναν επεισόδια. Τα πράγματα για το μέλλον της εγκατάστασης δεν είναι ακόμα ξεκάθαρα.

«Από πού πάνε για τα F-35;»

Από την άλλη, είναι σαφές ότι όλα αυτά για τους Τούρκους είναι μέσα για να φτάσουν στην επίτευξη κάποιων στόχων. Κι αν ο αρχικός στόχος, που ήταν η απόψυξη των διμερών σχέσεων, φαίνεται ότι επιτεύχθηκε, ο επόμενος που είναι η νεκρανάσταση του προγράμματος των μαχητικών F-35 μοιάζει ακόμα μακρύς και δύσβατος. Ο Ερντογάν άκουσε με υπομονή όσα έστω και με πολλές κολακείες ενδιάμεσα είπε ο Τραμπ για τις υποχρεώσεις της Τουρκίας και έφυγε από την Ουάσιγκτον χωρίς κάτι χειροπιαστό. 

Από τη μία έδειξε προθυμία για άμεση δρομολόγηση της επαναλειτουργίας της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης, κάτι που δείχνει πόσο σωστός ήταν ο χρονισμός της επίσκεψης Βαρθολομαίου στην Ουάσιγκτον, που προηγήθηκε. Από την άλλη δεν υπάρχει καμία ένδειξη για έμπρακτα βήματα απεμπλοκής από τις σχέσεις και τη συνεργασία με τη Ρωσία. Οι Τούρκοι θεωρούν περίπου δικαίωμά τους την ενεργοποίηση του προγράμματος των F-35, από την οποία φαίνεται ότι εξαρτούν οι ίδιοι πλέον και εκείνη των F-16, όμως το πλαίσιο στο οποίο πρέπει να ανταποκριθούν είναι συγκεκριμένο.

Οι δηλώσεις του Αμερικανού πρέσβη στην Άγκυρα, Τομ Μπάρακ, μετά τη συνάντηση, είναι αρκετά εύγλωττες. Όταν ρωτήθηκε κατά πόσο θα υπάρξουν γρήγορα αποτελέσματα για όλα όσα θέλει η Τουρκία να διευθετήσει, ο πρέσβης αποκρίθηκε ότι “εδώ είναι Ουάσιγκτον και η λέξη ‘γρήγορα’ δεν υπάρχει. Μολονότι, όπως πιστεύω, θα υπάρξει κάποια πρόοδος, οι νόμοι που έχουν ψηφιστεί από το Κογκρέσο [...] απαιτούν συνεργασία του Κογκρέσου και του Προέδρου”. Η προσεκτική τοποθέτηση του συνήθως ένθερμου και λαλίστατου Μπάρακ είναι ενδεικτική για τις δυσκολίες που θα αντιμετωπίσει κάθε αίτημα στο Κογκρέσο για ξεπάγωμα των F-35.

Η επόμενη ημέρα για Λευκό Οίκο και «Λευκό Παλάτι»

Επιστρέφοντας από τον Λευκό Οίκο στο προεδρικό του μέγαρο, το επονομαζόμενο στην Τουρκία «Λευκό Παλάτι»(Ακ Σαράι), ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν μπορεί να είναι μόνο εν μέρει ικανοποιημένος. Σίγουρα ο πληθωρικός Αμερικανός ομόλογός του δεν τσιγκουνεύτηκε τα εγκωμιαστικά λόγια. Μάλιστα σε ό,τι αφορά τη Συρία ο Τραμπ έδειξε ξεκάθαρα πόσο εκτιμά και υπολογίζει τον ρόλο που έπαιξε ο Ερντογάν, αλλά και τον ρόλο που θέλει να παίξει για την ολοκλήρωση της μετάβασης της μεσανατολικής χώρας σε ένα βιώσιμο πολιτικό πλαίσιο, συνεργατικό πάντα με τις ΗΠΑ.

Από την άλλη, τα καλά λόγια είναι ευπρόσδεκτα, αλλά δεν φτάνουν. Οι Τούρκοι είναι πρόθυμοι να κάνουν εμπορικές συμφωνίες με την Ουάσιγκτον, αλλά είναι και σε ανάγκη για λύσεις σε συγκεκριμένα ζητήματα, όπως αυτό των μαχητικών. Το θέμα αυτό περνά ξεκάθαρα μέσα από την ενεργειακή αλλά και πολιτική αποξένωση με τη Μόσχα, ενδεχομένως και με ένα ακόμα πολιτικό τσαλάκωμα του Ερντογάν στο εσωτερικό της χώρας. Όλα αυτά δεν έχουν αυτονόητα θετική έκβαση. Και πάντα, στο βάθος του δρόμου κάθε τουρκικό αίτημα θα έχει να αντιμετωπίσει ένα ιδιαίτερα αφιλόξενο Κογκρέσο, που τα εγκώμια του Λευκού Οίκου δεν φτάνουν να εξευμενίσουν. Και όλα αυτά τα γνωρίζει πλέον καλά ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν.