Γιώργος Καραμπελιάς, «25 μαθήματα ελληνικής ιστορίας» Μέρος 20ο: 1940-1949, Θρίαμβος και καταστροφή (podcast)

...Η Ελλάδα, στη διάρκεια της Κατοχής, μέσα από ένα πρωτοφανές αντιστασιακό κίνημα, που εγκαινιάστηκε από μια πάνδημη κινητοποίηση ενάντια στην ιταλική εισβολή, εγκυμονούσε μια δυνητική λαϊκή επανάσταση. Στην απελευθέρωση, τον Οκτώβρη του 1944, το ήμισυ του πληθυσμού ήταν οργανωμένο ή ακολουθούσε το ΕΑΜ και ένα 10% περίπου τον ΕΔΕΣ και τις άλλες σοσιαλδημοκρατικές οργανώσεις, ενώ το 70-80% των νέων, ηλικίας 16 έως 25 χρόνων, συμμετείχε στην ΕΠΟΝ. Η παλιά Ελλάδα είχε κυριολεκτικά συντριβεί κάτω από τις μυλόπετρες της Κατοχής και της οικονομικής και κοινωνικής κρίσης.

Όμως, αυτή η επανάσταση, εκτός από τους Γερμανούς, Ιταλούς και Βουλγάρους κατακτητές, είχε απέναντί της δύο μεγάλους αντιπάλους στο εσωτερικό του αντιφασιστικού στρατοπέδου. Πρώτον, τους Εγγλέζους και τη συσπειρωμένη γύρω από τον βασιλιά ολιγαρχία, που ήθελαν να διαιωνίσουν το παλιό καθεστώς, και δεύτερον, παραδόξως, την ίδια την ηγεσία του επαναστατικού κινήματος – μια σταλινικής κοπής ηγεσία, αναθρεμμένη με τα αντιμικρασιατικά και «μακεδονικά» φληναφήματα. Και ενώ οργάνωσε αυτό το μεγάλο επαναστατικό κίνημα, δεν στάθηκε ικανή να εκφράσει τα βαθύτερα προτάγματά του και συνέβαλε στην ιστορική του αποτυχία, ολοκληρώνοντας έτσι την Καταστροφή του 1922.

Το αστικό στρατόπεδο

Μετά την κατάληψη του μεγαλύτερου μέρους της χώρας από τις δυνάμεις του Άξονα, στις 21 Απριλίου του 1941, ο βενιζελικός τραπεζίτης Εμμανουήλ Τσουδερός ανέλαβε την πρωθυπουργία, αντικαθιστώντας τον Αλέξανδρο Κορυζή, ο οποίος είχε αυτοκτονήσει τρεις ημέρες νωρίτερα. Η κυβέρνηση Τσουδερού, αφού μετακινήθηκε στην Κρήτη μαζί με τη βασιλική οικογένεια, κατέφυγε στο Κάιρο, θέτοντας τις μονάδες του πολεμικού ναυτικού και της αεροπορίας υπό τη διοίκηση των Βρετανών. Ο Γιώργος Σεφέρης, τότε Γενικός Διευθυντής Τύπου Μέσης Ανατολής, σημειώνει: ««Ο Τσουδερός… Είναι μικρός άνθρωπος, χωρίς αέρα… Όπου και να ταξιδέψουν, θα κουβαλούν πάντα μαζί τους το ίδιο δηλητήριο της αυλοδουλείας και της μικροπολιτικής». Πάντως, ο Τσουδερός θα παραμείνει επί τρία χρόνια πρωθυπουργός, μέχρι τις 14 Απριλίου 1944, εκτελώντας, θέλοντας και μη, τις εντολές των Βρετανών, μέχρις ότου αντικατασταθεί από τον Σοφοκλή Βενιζέλο.

Ο Παναγιώτη Κανελλόπουλος –ένας από τούς ελάχιστους αστούς πολιτικούς που ανέπτυξε αντιστασιακή δράση και καταδικάστηκε ερήμην σε θάνατο–, τον Μάρτιο του 1942, διορίστηκε αντιπρόεδρος και υπουργός Εθνικής Άμυνας στην κυβέρνηση Τσουδερού, στην οποία παρέμεινε μόλις ένα χρόνο. Αρχικώς, διότι στις 21 Ιανουαρίου 1943, σε ραδιοφωνικό μήνυμα του, δήλωσε πως η εξόριστη κυβέρνηση θα παραιτηθεί μετά την απελευθέρωση, ώστε να σχηματιστεί κυβέρνηση από όλες τις πολιτικές δυνάμεις και τις αντιστασιακές οργανώσεις· εν συνεχεία δε, διότι τον Μάρτιο του 1943, στη Βηρυτό, προσπάθησε να παρέμβει κατευναστικά μετά το πρώτο από τα κινήματα της ΑΣΟ (Αντιφασιστικής Οργάνωσης Στρατού), με αποτέλεσμα να εξαναγκαστεί σε παραίτηση. Όπως έγραφε προσφυώς ο Στρατής Τσίρκας: «…Οι φασίστες τον μισούν γιατί τον στρατό τον θέλανε μόνο για να επιβάλουνε την τάξη στην Ελλάδα μεταπολεμικά. Οι βενιζελικοί τον φθονούν γιατί τους πρόλαβε. Και οι αριστεροί καταγγέλλουν τον καμουφλαρισμένο φασίστα, τον ξενόδουλο καιροσκόπο….»

Μετά την ίδρυσή της, στις 18 Μαρτίου του 1944, η Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης (ΠΕΕΑ), η «Κυβέρνηση του Βουνού», πρότεινε τον σχηματισμό κυβέρνησης εθνικής ενότητας, ο δε Τσουδερός απέρριψε τις προτάσεις της με συνέπεια να εκδηλωθεί νέο κίνημα στον ελληνικό στρατό και στόλο. Ο Τσουδερός υποχρεώθηκε τότε σε παραίτηση, αφήνοντας τους Βρετανούς να καταστείλουν το κίνημα του στρατού και του στόλου, και επιστρατεύοντας τον Σοφοκλή Βενιζέλο ως πρωθυπουργό. Αμέσως μετά θα τον ακολουθήσει ο Γεώργιος Παπανδρέου και, μετά τη Βάρκιζα, ο Εμμανουήλ Σοφούλης, ο οποίος θα διαχειριστεί τις εκλογές του Μαρτίου 1946 – προοίμιο για τον «δεύτερο γύρο» του Εμφυλίου...