Σαντορίνη: Ο σκελετός 15χρονου μπορεί ν' αλλάξει τη χρονολογία της μεγάλης έκρηξης και της καταστροφής του μινωικού κόσμου

Τα λείψανα ενός εφήβου που θάφτηκε κάτω από τα συντρίμμια του καταστροφικού τσουνάμι που προκάλεσε η έκρηξη της Σαντορίνης πριν από περισσότερα από 3.500 χρόνια, μπορεί να δώσουν απάντηση σε ένα από τα μεγαλύτερα αρχαιολογικά αινίγματα της Μεσογείου.

Η νέα χρονολόγηση των οστών του 15χρονου ή 16χρονου αγοριού φέρνει την έκρηξη της Θήρας πολύ πιο κοντά χρονικά στην παρακμή του μινωικού πολιτισμού και ενδέχεται να ανατρέψει όσα γνωρίζαμε μέχρι σήμερα για το πότε ακριβώς συνέβη η καταστροφή.

Για περισσότερα από 3.500 χρόνια, σύμφωνα με τους Times, τα λείψανα ενός αγοριού παρέμεναν θαμμένα στα δυτικά παράλια της σημερινής Τουρκίας, μαζί με τα ίχνη μιας από τις ισχυρότερες φυσικές καταστροφές που γνώρισε ο αρχαίος κόσμος.

Ο νεαρός, ηλικίας περίπου 15 ή 16 ετών, εντοπίστηκε στον αρχαιολογικό χώρο Τσεσμέ-Μπαγλαραρασί και θεωρείται θύμα των γιγαντιαίων κυμάτων που προκάλεσε η έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας.

Τώρα, τα ίδια τα οστά του ενδέχεται να προσφέρουν στους επιστήμονες ένα κρίσιμο στοιχείο για ένα ζήτημα που προκαλεί διαφωνίες εδώ και δεκαετίες: πότε ακριβώς εξερράγη το ηφαίστειο της Σαντορίνης;

Σύμφωνα με τους Times, οι νέες αναλύσεις τοποθετούν τον θάνατο του εφήβου περίπου στο 1500 π.Χ. και, σε κάθε περίπτωση, όχι πριν από τις τελευταίες δεκαετίες του 16ου αιώνα π.Χ. Εάν τα αποτελέσματα επιβεβαιωθούν, θα μπορούσαν να μετακινήσουν σημαντικά τη χρονολόγηση της περίφημης μινωικής έκρηξης και να την φέρουν πολύ πιο κοντά στην περίοδο, κατά την οποία άρχισε η μεγάλη παρακμή του μινωικού κόσμου.

Από το Ακρωτήρι ξεκίνησε η καταστροφή

Η ιστορία του εφήβου που βρέθηκε στις ακτές της Μικράς Ασίας συνδέεται με έναν τόπο περίπου 225 χιλιόμετρα μακριά: τη Σαντορίνη, ή Θήρα της αρχαιότητας. Εκεί βρισκόταν το Ακρωτήρι, ένας σημαντικός ναυτικός και εμπορικός οικισμός με στενούς δεσμούς με τον μινωικό κόσμο της Κρήτης.

Στα μέσα της δεύτερης χιλιετίας π.Χ. ο οικισμός βρισκόταν σε περίοδο μεγάλης ακμής και διέθετε υποδομές εντυπωσιακά προηγμένες για την εποχή. Η καθηγήτρια Μπέβερλι Γκούντμαν, από το Πανεπιστήμιο της Χάιφα, εξηγεί στο ντοκιμαντέρ του National Geographic «Lost Treasures Of Ancient Greece: Pompeii’s Lost Twin» ότι στο Ακρωτήρι συναντώνται τεχνολογικά επιτεύγματα και ένα επίπεδο πολυπλοκότητας που δεν παρατηρούνται σε παλαιότερες περιόδους. Από τις υδραυλικές εγκαταστάσεις μέχρι τις περίτεχνες τοιχογραφίες, τα ευρήματα μαρτυρούν έναν εξαιρετικά ανεπτυγμένο οικισμό της Εποχής του Χαλκού.

Όλα αυτά έμελλε να σταματήσουν απότομα.

Η τεράστια έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας συγκαταλέγεται στις ισχυρότερες ηφαιστειακές εκρήξεις που έχουν καταγραφεί στην ανθρώπινη ιστορία. Σύμφωνα με τους Times, εκτιμάται ότι ήταν περίπου 100 φορές ισχυρότερη από την έκρηξη του Βεζούβιου που έθαψε την Πομπηία το 79 μ.Χ.

Η καταστροφή άλλαξε δραματικά τη Σαντορίνη, η οποία απέκτησε σε μεγάλο βαθμό τη μορφή με την οποία είναι γνωστή σήμερα, με τα νησιά να αναπτύσσονται γύρω από την πλημμυρισμένη καλντέρα. Το Ακρωτήρι θάφτηκε κάτω από παχύ στρώμα ηφαιστειακής τέφρας. Η εξαιρετική διατήρηση των κτιρίων του οδήγησε αργότερα στον χαρακτηρισμό του ως «Πομπηία του Αιγαίου».

Υπήρχε, ωστόσο, μια εντυπωσιακή διαφορά ανάμεσα στις δύο αρχαίες πόλεις. Σε αντίθεση με την Πομπηία, στο Ακρωτήρι δεν είχαν βρεθεί ανθρώπινα λείψανα που να συνδέονται άμεσα με την καταστροφή.

Τα γιγαντιαία κύματα πέρασαν το Αιγαίο

Οι συνέπειες της έκρηξης δεν περιορίστηκαν στη Σαντορίνη. Η επαφή τεράστιων ποσοτήτων ηφαιστειακού υλικού με τη θάλασσα προκάλεσε ισχυρά τσουνάμι, τα οποία εξαπλώθηκαν στο Αιγαίο και έπληξαν παράκτιες περιοχές εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά από το ηφαίστειο.

Ανάμεσα στα σημεία που χτυπήθηκαν ήταν το Τσεσμέ-Μπαγλαραρασί, στη δυτική ακτή της Μικράς Ασίας.

Οι αρχαιολογικές έρευνες στην περιοχή έχουν αποκαλύψει στρώμα ηφαιστειακής τέφρας που συνδέεται με την έκρηξη της Θήρας, αλλά και εκτεταμένα ίχνη από τα τσουνάμι που ακολούθησαν.

«Μετά την έκρηξη της Σαντορίνης και την άφιξη των τσουνάμι, η ζωή σταμάτησε για πάντα σε αυτή την τοποθεσία» αναφέρει ο καθηγητής Βασίφ Σάχογλου του Πανεπιστημίου της Άγκυρας.

Για τον ίδιο και την ομάδα του, ωστόσο, ένα από τα μεγαλύτερα ερωτήματα παραμένει η ακριβής ημερομηνία της καταστροφής.

Και την απάντηση μπορεί να κρύβει ένας ανθρώπινος σκελετός.

Ο 15χρονος που δεν κατάφερε να ξεφύγει

Οι ανασκαφές έφεραν στο φως τον σκελετό ενός αγοριού ηλικίας περίπου 15 ή 16 ετών.

Ο τρόπος με τον οποίο βρέθηκε το σώμα ήταν από μόνος του ενδεικτικός: ο έφηβος βρισκόταν ανάσκελα, κάτι που δεν συμβαδίζει με τις σκόπιμες ταφές της συγκεκριμένης περιόδου, στις οποίες οι νεκροί τοποθετούνταν συνήθως στο πλάι.

Οι ερευνητές κατέληξαν ότι ο νεαρός δεν είχε ταφεί. Αντίθετα, είχε παγιδευτεί και θαφτεί μέσα στα συντρίμμια όταν το τσουνάμι σάρωσε τον οικισμό. Η επιστημονική έρευνα τον περιγράφει ως το πρώτο ανθρώπινο θύμα που έχει εντοπιστεί μέσα σε αποθέσεις τσουνάμι άμεσα συνδεδεμένες με την έκρηξη της Θήρας.

Η εξέταση των οστών αποκάλυψε παράλληλα μια ακόμη πιο τραγική λεπτομέρεια. Ο έφηβος αντιμετώπιζε ήδη πριν από την καταστροφή πρόβλημα στο γόνατο. Ο τραυματισμός πιθανότατα τον ανάγκαζε να κουτσαίνει.

Όταν τα τεράστια κύματα πλησίασαν τον οικισμό, αυτή η κινητική δυσκολία ενδέχεται να αποδείχθηκε μοιραία, καθώς πιθανότατα δεν του επέτρεψε να κινηθεί αρκετά γρήγορα προς υψηλότερο και ασφαλέστερο σημείο. «Αυτό το άτομο δεν μπορούσε να τρέξει για να ξεφύγει από τις συνέπειες του τσουνάμι» εξηγεί ο καθηγητής Γιλμάζ Σελίμ Ερντάλ του Πανεπιστημίου Hacettepe.

Οι επιστήμονες εκτιμούν επίσης ότι την ώρα της καταστροφής ο νεαρός υπέστη κάταγμα στο μηριαίο οστό και βαθιά τραύματα.

Το σημαντικότερο στοιχείο, ωστόσο, προκύπτει από τη ραδιοχρονολόγηση των ανθρώπινων λειψάνων.

Σύμφωνα με τα νέα δεδομένα που παρουσιάζουν οι Times, ο θάνατος του εφήβου τοποθετείται περίπου στο 1500 π.Χ. και σε κάθε περίπτωση όχι πριν από τις τελευταίες δεκαετίες του 16ου αιώνα π.Χ.

Η διαπίστωση έχει τεράστια σημασία, επειδή η ακριβής χρονολόγηση της μινωικής έκρηξης αποτελεί αντικείμενο επιστημονικής διαμάχης εδώ και δεκαετίες.

Αναλύσεις οργανικού υλικού, μεταξύ άλλων απανθρακωμένου ξύλου που βρέθηκε μέσα σε στρώματα ηφαιστειακής τέφρας, έχουν οδηγήσει αρκετούς επιστήμονες στην εκτίμηση ότι η έκρηξη συνέβη περίπου στο 1600 π.Χ.

Άλλα αρχαιολογικά και ιστορικά στοιχεία, ωστόσο, δείχνουν προς μεταγενέστερες ημερομηνίες.

Στη μεγάλη συζήτηση για τη χρονολόγηση έχει ενταχθεί ακόμη και ένα αρχαίο αιγυπτιακό κείμενο. Πρόκειται για την περίφημη «Στήλη της Καταιγίδας», η οποία χρονολογείται περίπου στο 1550 π.Χ. και περιγράφει μια μεγάλη και καταστροφική καταιγίδα.

Ορισμένοι ερευνητές έχουν προτείνει ότι το ακραίο γεγονός που περιγράφεται στη στήλη θα μπορούσε να σχετίζεται με τις ευρύτερες επιπτώσεις της έκρηξης της Θήρας.

Το πρόβλημα για τους επιστήμονες ήταν μέχρι σήμερα το χρονικό χάσμα. Τόσο η χρονολόγηση της έκρηξης γύρω στο 1600 π.Χ. όσο και η ημερομηνία της αιγυπτιακής στήλης προηγούνται σημαντικά της μεγάλης παρακμής του μινωικού πολιτισμού, η οποία αρχίζει περίπου το 1450 π.Χ.

Εάν όμως ο θάνατος του αγοριού και, κατά συνέπεια, το τσουνάμι τοποθετούνται γύρω στο 1500 π.Χ., το χάσμα αυτό περιορίζεται αισθητά.

Οι επιστήμονες θεωρούν ότι το συγκεκριμένο εύρημα έχει ένα σημαντικό πλεονέκτημα έναντι άλλων υλικών που χρησιμοποιούνται για τη χρονολόγηση. Κάρβουνο, ξύλο, σπόροι και άλλα οργανικά κατάλοιπα μπορεί να προϋπήρχαν για κάποιο χρονικό διάστημα πριν καλυφθούν από τα υλικά μιας καταστροφής.

Στην περίπτωση του εφήβου, όμως, οι ερευνητές θεωρούν ότι έχουν μπροστά τους έναν άνθρωπο που σκοτώθηκε άμεσα από το ίδιο το καταστροφικό γεγονός που επιχειρούν να χρονολογήσουν.

Για τον λόγο αυτό, τα οστά του θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως ένας εξαιρετικά σημαντικός χρονικός δείκτης, παρακάμπτοντας ορισμένες από τις αβεβαιότητες που συνοδεύουν τη χρονολόγηση άλλων οργανικών υλικών.

Τα νέα ευρήματα, πάντως, δεν έχουν ακόμη δώσει οριστική απάντηση στο μυστήριο. Η νέα επιστημονική εργασία έχει υποβληθεί για αξιολόγηση από ομότιμους και επομένως τα συμπεράσματά της δεν μπορούν ακόμη να θεωρηθούν οριστικά.

Παράλληλα, παλαιότερη δημοσιευμένη μελέτη από το ίδιο αρχαιολογικό πεδίο, η οποία βασίστηκε στη χρονολόγηση άλλων οργανικών δειγμάτων, είχε καταλήξει ότι η έκρηξη της Θήρας δεν θα μπορούσε να έχει συμβεί νωρίτερα από το 1612 π.Χ.

Εφόσον, όμως, η νέα χρονολόγηση των ανθρώπινων λειψάνων επιβεβαιωθεί, η καταστροφή της Σαντορίνης θα μετακινηθεί χρονικά πολύ πιο κοντά στην έναρξη της μεγάλης παρακμής του μινωικού κόσμου.

Το μυστήριο της παρακμής των Μινωιτών

Οι Μινωίτες δημιούργησαν έναν από τους σημαντικότερους πολιτισμούς της Εποχής του Χαλκού στη Μεσόγειο. Με επίκεντρο την Κρήτη, ανέπτυξαν εκτεταμένα εμπορικά και πολιτιστικά δίκτυα και άσκησαν σημαντική επιρροή σε μεγάλο μέρος του Αιγαίου.

Από τα μέσα του 15ου αιώνα π.Χ., όμως, ο μινωικός κόσμος άρχισε να παρακμάζει και μέχρι τον 12ο αιώνα π.Χ. είχε ουσιαστικά πάψει να αποτελεί κυρίαρχη δύναμη.

Για αιώνες, μεγάλο μέρος αυτού του πολιτισμού παρέμενε χαμένο, μέχρι την ανακάλυψη του ανακτόρου της Κνωσού στις αρχές του 20ού αιώνα.

Ακόμη και σήμερα υπάρχουν μεγάλα κενά στις γνώσεις μας. Η Γραμμική Α, η γραφή που χρησιμοποιούσαν οι Μινωίτες, δεν έχει αποκρυπτογραφηθεί πλήρως, στερώντας από τους ερευνητές μια πολύτιμη άμεση πηγή πληροφοριών για τον τρόπο ζωής, την κοινωνία και την ιστορία τους.

Ανάμεσα στα μεγάλα ερωτήματα παραμένει και το τι ακριβώς προκάλεσε την παρακμή τους.

Συνδέεται τελικά η Σαντορίνη με το τέλος του μινωικού κόσμου;

Η θεωρία ότι η τεράστια έκρηξη της Σαντορίνης και τα τσουνάμι που ακολούθησαν συνέβαλαν αποφασιστικά στην αποδυνάμωση του μινωικού πολιτισμού συζητείται εδώ και δεκαετίες.

Η έκρηξη, τα γιγαντιαία κύματα και οι ευρύτερες περιβαλλοντικές και οικονομικές συνέπειές τους θα μπορούσαν να έχουν προκαλέσει σοβαρό πλήγμα στα εμπορικά δίκτυα και στους παράκτιους οικισμούς του μινωικού κόσμου.

Το μεγάλο πρόβλημα ήταν πάντοτε η χρονολόγηση: εάν η έκρηξη είχε συμβεί περίπου στο 1600 π.Χ., μεσολαβούσε μεγάλο χρονικό διάστημα μέχρι την εμφανή παρακμή του μινωικού πολιτισμού γύρω στο 1450 π.Χ.

Ο σκελετός του άτυχου εφήβου μπορεί τώρα να αλλάξει αυτή την εικόνα.

Εάν τα νέα αποτελέσματα επιβεβαιωθούν, όπως επισημαίνεται και σε ντοκιμαντέρ του National Geographic, η καταστροφή θα τοποθετείται σχεδόν έναν αιώνα αργότερα από τη συχνά αποδεκτή χρονολογία γύρω στο 1600 π.Χ. και πολύ πιο κοντά στην περίοδο κατά την οποία ξεκίνησε η μεγάλη υποχώρηση του μινωικού πολιτισμού.

Έτσι, ένα αγόρι που δεν κατάφερε να ξεφύγει από ένα γιγαντιαίο κύμα πριν από περισσότερα από 3.500 χρόνια μπορεί σήμερα να προσφέρει ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία για την επίλυση ενός αρχαιολογικού μυστηρίου που απασχολεί τους επιστήμονες επί δεκαετίες.

Το ντοκιμαντέρ «Lost Treasures Of Ancient Greece: Pompeii’s Lost Twin», στο οποίο παρουσιάζονται τα νέα στοιχεία, θα προβληθεί από το National Geographic την Κυριακή 9 Αυγούστου.