Δ. Μινώα Πεδιάδας: Ενα από τα ιστορικότερα μνημεία παραμένει ξεχασμένο και έτοιμο να καταρρεύσει (Φωτο)

Ο ναός της Θεοτόκου που εορτάζει στις 8 Σεπτέμβρη πρέπει να χτίστηκε πριν τον 17ο αιώνα κ υπήρχαν στο εξωτερικό του αγιογραφίες σπάνιας τέχνης και ομορφιάς, αν κρίνουμε από αυτές που σώζονται στο εσωτερικό τού ιερού. 
Δυστυχώς οι αγιογραφίες που κοσμούσαν τους τοίχους τού κυρίως ναού δεν σώζονται γιατί κάποιοι παλαιότεροι σκέφτηκαν να εξωραΐσουν το ναό ασπρίζοντάς τον, με συνέπεια να τις εξαφανίσουν. 
Παλαιότερα πιθανότερα ήταν μοναστήρι γιατί στη δυτική πλευρά του ναού σώζονται πετρόκτιστα κτίρια που ασφαλώς θα ήταν χώρος διαμονής των μοναχών.

Εκείνο που θα τραβήξει την προσοχή του επισκέπτη ευρισκόμενος στο εσωτερικό του αυλόγυρου, είναι ένα μισογκρεμισμένο κτίριο που όπως μαρτυρούν κάποιες χρονολογίες σκαλισμές σε πέτρα, είναι κτισμένο τον 17ο αιώνα και συγκεκριμένα το έτος 1696. 

Το κτίριο αυτό φιλοξενούσε από τότε και μέχρι τις αρχές του εικοστού αιώνα το μοναδικό σε όλη την περιφέρεια σχολείο επί Τουρκοκρατίας και μετέπειτα, όταν ούτε στο Αρκαλοχώρι υπήρχε σχολείο. 
Αρχεία του σχολείου υπάρχουν από το 1870. Από τα αρχεία αυτά αντλεί χρήσιμες πληροφορίες για τους μαθητές που φοίτησαν αλλά και για τους δασκάλους που υπηρέτησαν στο σχολείο αυτό, μερικοί από τους οποίους είναι γνωστά και καταξιωμένα πρόσωπα. 

Στο συγκεκριμένο σχολείο, όπως φαίνεται από τα σωζόμενα αρχεία, δίδαξε και ο πρώτος δάσκαλος του Νίκου Καζαντζάκη Πατερόπουλος ο οποίος φαίνεται να καταγόταν από το συγκεκριμένο χωριό. 
Είναι κρίμα που ένα τόσο σημαντικό, ιστορικό κτίριο έχει αφεθεί στην φθορά του χρόνου και που μόνο ο κισσός που καλύπτει το μεγαλύτερο μέρος του τοίχου το κρατάει ακόμα όρθιο.   
 

To σχολείο και ο ναός

Το σχολείο του Πατσιδέρου ιδρύθηκε το έτος 1875. Το διδακτήριο κτίστηκε στη βορειοανατολική πλευρά του χωριού σε χαμηλότερο από τον οικισμό υψόμετρο, στον περίβολο του ναού της Γεννήσεως της Θεοτόκου. Στο σχολείο αυτό φοιτούσαν οι χριστιανοί μαθητές των γειτονικών χωριών μιας και ήταν το μοναδικό σχολείο της περιοχής. Το διδακτήριο πυρπολήθηκε από τους Οθωμανούς στην επανάσταση τόσο του 1878 όσο και του 1889. Μετά την πυρπόληση του 1889 και μέχρι να γίνουν οι αναγκαίες επισκευές, το σχολείο λειτούργησε στο Αρκαλοχώρι (Ιανουάριος 1890 – Αύγουστος 1892).

Μετά την ολοκλήρωση των επισκευαστικών εργασιών, μεταφέρθηκε εκ νέου η έδρα του στον Πατσίδερο αλλά πυρπολήθηκε εκ νέου από τους Οθωμανούς στην επανάσταση του1897. Επι Κρητικής Πολιτείας ιδρύθηκε ως γραμματοδιδασκαλείο.

Στις 10/11/1899 ο δάσκαλος Σταύρος Καλεντάκης γράφει προς το Νομαρχιακό επιθεωρητή Ηρακλείου : ‘Περί καταστάσεως του διδακτηρίου Πατσιδέρου’  «…το σχολείον του χωρίου τούτου είναι κτήμα της κοινότητος και ευρίσκεται επι της καταλληλοτέρας θέσεως, προς ανατολάς του χωρίου εντός του περιβόλου της εκκλησίας της Γεννήσεως της Θεοτόκου. Κέκτηται δε το σχολείον τουτο μικρόν κήπον όστις περιέχει τινά δένδρα 2 κυπαρίσσους 1 ροδακινέα και 8 ροδάς, έχει δε επισκευασθή νεωστί επειδή κατεκάη και 3 φοράν κατά την επανάστασιν του 1896 υπό των Τούρκων. Σύγκειται δε εκ μίας θύρας και 5 παραθύρων 2 βορείων μετά υαλοπινάκων 1 νοτίου 1 ανατολικού 1 δυτικού ανευ υαλοπινάκων. Περιέχει δε τα εξής όργανα : 6 θρανία 1 μαυροπίνακα και 1 τράπεζαν, γεωγραφικούς δε χάρτας και παιδαγωγικά βιβλία δεν περιέχει επειδή κατεκάησαν ταυτοχρόνος πρότερον. Το επίπεδον δε έχει επιστρωθε΄θ δια ξυλείας. Όπερ είναι 5 ½  οργυιάς κατά το μήκος και 2 κατά το πλάτος. Το δε ύψος είναι 2 οργυιάς.  

ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΛΙΟ "ΚΡΗΤΩΝ ΠΑΙΔΕΙΑ" - ΜΑΝΟΛΗ ΜΑΚΡΑΚΗ
Το 1881-1882 εγγράφονται 41 παιδιά (37 άρρενες και 4 θήλεα). Δάσκαλος υπηρετεί ο Λεων. Παπαδάκης.
Το 1882-1883 26 παιδιά (23 αγόρια και 3 κορίτσια) με δάσκαλο το Μιχ. Κανάκη.
Το 1885-1886 εγγράφονται 29 παιδιά ( 1 κορίτσι, η Σοφία Βλασάκη) με δάσκαλο τον Ιωάννη Ιδομενέως.
Το 1887-1888 φοιτούν 24 παιδιά. Τα 15 από τον Πατσίδερο και τα 9 από το Αρκαλοχώρι, με δάσκαλο τον Ι. Ιδομενέως
Μετά την Κρητική επανάσταση του 1889, πυρπολήθηκε για δεύτερη φορά το χωριό και το σχολείο από τους Οθωμανούς. Επειδή το κατεστρεμένο σχολείο δεν ήταν δυνατόν να λειτουργήσει για το επόμενο έτος 1889-1890, η Τμηματική Εφορεία Ηρακλείου μετέφερε προσωρινά την έδρα του σχολείου στο Αρκαλοχώρι (όπου είχαν διασωθεί κάποια οικήματα) 

Πληροφορίες από Μαρία Πετράκη, Γιάννη Αγγελάκη και από το βιβλίο «Κρητών Παιδεία» του Μανόλη Μακράκη