Εκτροφή μεταξοσκώληκα και παραγωγή μεταξιού στην Κρήτη-Μια δραστηριότητα που φθίνει (Φωτο)

H τέχνη της εκτροφής του µεταξοσκώληκα και της παραγωγής µεταξιού είναι γνωστή εδώ και περισσότερα από 4000 χρόνια.

Από το 3.000 π. Χ. έως και τον 5^ο αιώνα µ. Χ. η Κίνα ήταν ο µοναδικός παραγωγός καλλιεργηµένου και επεξεργασµένου µεταξιού σε όλο τον κόσµο.

Στην Ευρώπη εισήχθησαν μεταξοσκώληκες για πρώτη φορά στο Βυζάντιο, στα χρόνια της βασιλείας του Ιουστινιανού, όταν δύο καλόγεροι, γυρνώντας από µια ιεραποστολική περιοδεία στην Κίνα το 554 µ.Χ., έφεραν µαζί τους κουκούλια µεταξιού  κρυµµένα στα ραβδιά τους, γιατί απαγορευόταν η εξαγωγή τους.

Η Ελλάδα έχει µακρά ιστορία στον τοµέα της σηροτροφίας και µεταξοϋφαντουργίας, με τους τομείς αυτούς να έχουν γίνει πηγές πλούτου και πολιτισµού σε πολλές περιοχές της χώρας, μεταξύ των οποίων και η Κρήτη.

Από τον 16ο - 19ο αιώνα ευνοήθηκε η καλλιέργεια της µουριάς στη χώρα μας κι έτσι η σηροτροφία αναπτύχθηκε τροφοδοτώντας τόσο την τοπική όσο και την Ευρωπαϊκή µεταξουργία (Γαλλία, Ιταλία) µε κουκούλια και µεταξόνηµα.

Ιδιαίτερη ήταν η άνθηση για το μετάξι στην Ελλάδα από το 1920 µέχρι τον πόλεµο του 1940.

Ανάμεσα στις περιοχές όπου αναπτύχθηκε κι ακόμα υπάρχει  παραγωγή κουκουλιών  είναι η Κρήτη.

Μάλιστα η Κρήτη εμφανίζεται προ ετών να παρουσιάζει  αύξηση της ζήτησης κουτιών µεταξόσπορου για εκτροφή από αγρότισσες, και αντίστοιχη αύξηση της παραγωγής κουκουλιών, για χρήση σε χειροτεχνίες  αλλά και του νήματος που εξυπηρετεί τις ανάγκες ύφανσης.

Βέβαια μετά το σκάνδαλο στον ΟΠΕΚΕΠΕ και λόγω του οτι η σηροτροφία είναι επιδοτούμενη, δεν είμαστε βέβαιοι για το αν η αύξηση αυτή υπήρξε αληθινή ή ήταν σαν την καλλιέργεια βαμβακιού στην Κρήτη, δηλαδή ανύπαρκτη.

Το σίγουρο πάντως είναι πως πριν από κάμποσες δεκαετίες το ενδιαφέρον για την παραγωγή μεταξιού στην Κρήτη ήταν υπαρκτό και το καταλαβαίνουμε βλέποντας τα εκθέματα σε λαογραφικά μουσεία και ακούγοντας  διηγήσεις ηλικιωμένων.

Παλιότερα οι γυναίκες στα χωριά ασχολούνταν με το μετάξι και μάλιστα φρόντιζαν να το παράγουν μόνες τους είτε στο πλαίσιο μικρών οικοτεχνιών είτε και νοικοκυριών.

Ενδεικτικά θα αναφέρουμε το παράδειγμα του Κρούστα στο Λασίθι αλλά και του Γαβαλοχωρίου στον Αποκόρωνα Χανίων.

Ο Κρούστας

Η μουριά είναι κυρίαρχο δέντρο στον όμορφο Κρούστα Λασιθίου. Όπου κι αν κοιτάξεις αντικρίζεις μέσα στο χωριό μουριές ενώ μια εντυπωσιακή αψίδα φτιαγμένη από κλαδιά των δέντρων της μουριάς στον κεντρικό δρόμο του οικισμού καλωσορίζει επισκέπτες και κατοίκους.

Και η έντονη  παρουσία του συγκεκριμένου δέντρου μόνο τυχαία που δεν είναι.

Δυο ευγενικές γυναίκες του χωριού η Μαρία Πάγκαλου και η Αιμιλία Βάρδα μας περιέγραψαν κατά γράμμα πως συνδέθηκε ο Κρούστας με την παραγωγή μεταξιού και τι διαδικασία ακολουθούσαν.

Όπως μας είπαν, το σπόρο του μεταξιού έφερε στον Κρούστα πριν πολλά χρόνια η δασκάλα που δίδασκε τα κορίτσια οικοκυρική.

Εκείνη τους δίδαξε  πως θα εκτρέφουν τους μεταξοσκώληκες και πως θα φθάνουν σε σημείο να παίρνουν την κλωστή του και με αυτή να φτιάχνουν όμορφα εργόχειρα.

Οι δυο γυναίκες θυμήθηκαν πως ο σπόρος που χρειάζεται για αναπτυχθεί ο μεταξοσκώληκας άνοιγε κάθε χρόνο το μήνα Μάρτιο κι επειδή τότε οι μουριές δεν είχαν φύλλα  τάιζαν τα μικρά σκουλίκια με μεταξόβρουβες. Αυτό γινόταν μέχρι τον Απρίλη που οι μουριές αποκτούσαν φύλλωμα το οποίο αποτελούσε την τροφή των μεταξοσκωλήκων.

Τη δεκαετία του 1960-70 αρκετές γυναίκες στον  Κρούστα ασχολούνταν με την παραγωγή μεταξωτής κλωστής. Για περίπου 40 ημέρες, που κρατούσε όλη η διαδικασία κάθε χρόνο, όλες βρίσκονταν σε συναγερμό ώστε να μπορέσουν να καλύψουν όλα τα στάδια παραγωγής χωρίς απώλειες.

Βέβαια από τον κεντρικό δρόμο του Κρούστα με τα αψιδωτά κλαδιά που έχουν τα δέντρα της μουριάς δεν έκοβαν φύλλα. Αναζητούσαν την τροφή των μεταξοσκωλήκων στα χωράφια τους ενώ ενοικίαζαν κιόλας δέντρα μουριάς στο Καλό Χωριό και την Κριτσά .

Σύμφωνα με τις περιγραφές των δυο ηλικιωμένων γυναικών, οι μεταξοσκώληκες έπρεπε να βρίσκονται σε χώρο όπου δεν υπήρχε η παραμικρή μυρωδιά γιατί κάθε οσμή εμπόδιζε την δημιουργία του κουκουλιού τους.

Οι κοπέλες του χωριού έβαζαν τάβλες σε ένα δωμάτιο που προσέφερε απομόνωση από τις οσμές του σπιτιού και πάνω σε αυτές τοποθετούσαν τους μεταξοσκώληκες. Όταν έφτιαχναν το κουκούλι τους προσέθεταν και φυτά αγούδουρα  καθώς και κλαδιά χαρουπιάς.

Οι μεταξοσκώληκες έπλεκαν το κουκούλι  και στη συνέχεια οι γυναίκες το έβγαζαν από τις τάβλες και το τοποθετούσαν σε λαμαρίνες τις οποίες φούρνιζαν για να πεθάνει η πεταλούδα-μετεξέλιξη του μεταξοσκώληκα.

Πριν ωστόσο το φούρνισμα κρατούσαν αρσενικό και θηλυκό κουκούλι από τον οποίο έβγαζαν το σπόρο για την επόμενη χρονιά.

Να σημειώσουμε πως το τελικό στάδιο επεξεργασίας γινόταν στη Σητεία όπου αντί πληρωμής έδιναν λάδι ενώ μαζί τους οι γυναίκες κρατούσαν ξύλα για το φούρνισμα.

Με τις κλωστές μεταξιού που αποκτούσαν με τη συγκεκριμένη διαδικασία έφτιαχναν εργόχειρα όχι προς πώληση αλλά για να στολίζουν τα δικά τους σπίτια και να δημιουργούν προίκα στα παιδιά τους.

Το Γαβαλοχώρι

Την ανάπτυξη της σηροτροφίας στο Γαβαλοχώρι μπορεί εύκολα κανείς να τη διαπιστώσει επισκεπτόμενος το λαογραφικό του μουσείο.

Εκεί παρουσιάζονται διάφορα εκθέματα σχετιζόμενα με την παραγωγή μεταξιού, που όπως περιγράφεται ήταν δουλειά κυρίως των γυναικών.

Η οικοτεχνία που αναπτύχθηκε γύρω από το μετάξι σε αυτή την περιοχή του Αποκόρωνα αφορούσε στην παραγωγή ανδρικών, γυναικείων και παιδικών  ενδυμάτων, εκκλησιαστικών και οικιακών υφασμάτων (καλύμματα Αγίας Τράπεζας, κουρτίνες, σεντόνια, μαντήλια, πετσέτες κ.α).

Επίσης ιδαίτερη χρήση του μεταξιού γινόταν για την διακόσμηση κάδρων  και πλαισίων για οικογενειακές φωτογραφίες.

Εκεί η περίοδος της σηροτροφίας ξεκινούσε το Μάρτιο με την εκκόλαψη του μεταξοσκώληκα  που μεταφέρονταν στις καλαμωτές σε ειδικό δωμάτιο που το έλεγαν Μεταξαριό.

Αφού αναπτύσσονταν οι μεταξοσκώληκες έβαζαν στις καλαμωτές κλαδιά θάμων για να ανέβουν επάνω τους και να αρχίσουν το πλέξιμο των κουκουλιών εκκρίνοντας την μεταξένια κλωστή με την οποία έφτιαχναν το κουκούλι τους.

Μετά το πλέξιμο ο μεταξοσκώληκας κλείνονταν μέσα στο κουκούλι για να βγει πεταλούδα έτοιμη για αναπαραγωγή. Κρατούσαν λοιπόν κάποια για να συνεχίσουν να έχουν μεταξοσκώληκες και τα υπόλοιπα τα άπλωναν στον ήλιο για 2-3 μέρες ώστε να πεθάνουν οι μεταξοσκώληκες .

Επόμενο στάδιο ο Μεταξάς ο ειδικός δηλαδή που έκανε επεξεργασία και έβγαζε το μετάξι για διάφορες χρήσεις (μπορείτε να δείτε ένα Μεταξά στη φωτο εξωφύλλου).

Μάλιστα στο εν λόγω μουσείο φυλάσσεται και φωτογραφία από το τελευταίο αυτό στάδιο του Μεταξά που χρησιμοποιούσε ως σύνεργα ένα μεγάλο καζάνι, μια χειροκίνητη σβίγκα (ξύλινος τροχός)  και μια λεπτή βέργα με την βοήθεια των οποίων μάζευε με ειδικό τρόπο σε στρουμπί ποικιλία μεταξένιων κλωστών για δημιουργία υφαντών, πλεκτών και κεντημάτων.