Γιάννης Χατζαντωνάκης από τη Ζήρο: Ένας από τους τελευταίους παραδοσιακούς τεχνίτες κουδουνιών στην Κρήτη (Φωτο & Βίντεο)

Όποιος βρεθεί στην περιοχή της Ζήρου στη Σητεία και στα κοντινά χωριά και ζητήσει τον κουδουνά ένα όνομα έρχεται αυτόματα στη σκέψη, αυτό  του Γιάννη Χατζαντωνάκη.

Είναι ένας από τους τελευταίους παραδοσιακούς κατασκευαστές κουδουνιών για ζώα μια τέχνη με την οποία ασχολείται πάνω από 60 χρόνια.

Τον συναντήσαμε στο εργαστήριο του στη Ζήρο και μας μίλησε για τα κουδούνια του, που μην ξεγελιέστε, είναι πραγματικά έργα τέχνης.

Οι ήχοι τους είναι με τέτοιο τρόπο φτιαγμένοι ώστε  να αναγνωρίζει ο βοσκός που τα χρησιμοποιεί ποιο ζώο φορά το κάθε κουδούνι και που βρίσκεται ανά πάσα στιγμή.

Είναι το ραντάρ του κοπαδιού για το βοσκό, όπως ο ίδιος το περιγράφει.

Κουδούνια ή σκλαβέρια ή λέρια, έχουν διάφορα ονόματα ανάλογα με την περιοχή

Όπως μας είπε ο κ.  Χατζαντωνάκης, την τέχνη της δημιουργίας κουδουνιών την έμαθε από τον πατέρα του κι εκείνος από έναν πλανόδιο κατασκευαστή με καταγωγή από την Ιεράπετρα.

Πριν αναπτυχθεί από την οικογένεια Χατζαντωνάκη η τέχνη κατασκευής κουδουνιών οι κτηνοτρόφοι της περιοχής προμηθεύονταν τα κουδούνια τους από κατασκευαστή στη Συκιά της Σητείας.

Τα σητειακά κουδούνια, μας λέει ο κ. Γιάννης, είναι γνωστά στην Κρήτη αλλά και στην Ελλάδα ολόκληρη ακόμα και στο εξωτερικό.

Ο Ολλανδός διευθυντής όπερας μαζί με το νεαρό τότε Γιάννη και τον πατέρα του Γιώργη Χατζαντωνάκη, πάνω από τριάντα χρόνια πριν

Ο Ολλανδός διευθυντής όπερας

Μάλιστα κάποια στιγμή ένας Ολλανδός μουσικός, που ασχολούνταν με την όπερα, διάβασε πως δεκαετίες πριν τα κουδούνια λειτουργούσαν και ως μουσικό όργανο και ερχόμενος στην Κρήτη τα αναζήτησε.

Βρήκε λοιπόν στο Ηράκλειο, στο Καμαράκι, κουδούνια του κ. Χατζαντωνάκη, του άρεσαν και επεδίωξε να τον συναντήσει.

Όταν βρέθηκαν από κοντά του συστήθηκε ως διευθυντής της όπερας του Άμστερνταμ που ήθελε να μάθει όσο περισσότερα γινόταν για τους ήχους των κουδουνιών.

Κάθισε ώρα μαζί με τον κ. Χατζαντωνάκη, άκουσε ξανά και ξανά τους διαφορετικούς ήχους των κουδουνιών που έφτιαχνε και στο τέλος έκανε παραγγελία περίπου δέκα ενώ είχε προμηθευτεί κι άλλα από το Ηράκλειο.

Ένα μήνα μετά του έστειλε συγχαρητήρια επιστολή γιατί με αυτά, ανάμεσα στα μουσικά όργανα που χρησιμοποιούσε, έδωσε συναυλία στη Ρώμη και η επιτυχία της ήταν τεράστια.

Στη συνέχεια βέβαια το όνομα του Γιάννη Χατζαντωνάκη μπήκε σε τουριστικούς οδηγούς και τα κουδούνια που έφτιαχνε βγήκαν από το φυσικό τους χώρο κι άρχισαν να τα προμηθεύονται κι άνθρωποι που δεν είχαν ζώα για να τα χρησιμοποιήσουν.

Πως όμως φτιάχνονται τα περίφημα κουδούνια στη Ζήρο;

Η πρώτη ύλη για την κατασκευή τους είναι η λαμαρίνα διαφορετικών χιλιοστών ανάλογα με τον ήχο που θέλεις να βγάζει το κουδούνι. Επίσης ανάλογα και με το μέγεθος τους διαφέρει ο ήχος.

Τη λαμαρίνα, λοιπόν, ο κ. Χατζαντωνάκης αφού την κόψει στο μέγεθος που επιθυμεί τη χτυπά με σφυρί δυνατά για να διασπαστεί η μάζα της και να βγάλει τον επιδιωκόμενο ήχο ανάλογα με τα νούμερο που έχει θέσει ως στόχο. Υπάρχουν δέκα διαφορετικά νούμερα πάνω στα οποία δουλεύει.

Όμως ακόμα και πάνω στο ίδιο νούμερο μπορεί να βγει διαφορετικός ήχος καθώς οι ανάγκες των κτηνοτρόφων είναι πολλές και διαφορετικές.

Άλλος είναι ο ήχος στο κουδούνι του μικρού προβάτου, άλλος του μεγάλου, άλλος του τράγου, του κριού, της κατσίκας, του ζυγουριού, του ριφακιού.

Αφού προκύψει ο επιδιωκόμενος  ήχος ο κ. Γιάννης φτιάχνει το σχήμα του κουδουνιού και το κολλά χτυπώντας το για να μην γίνει διαστολή στη φωτιά. Στη συνέχεια κάνει τρύπες στο κουδούνι, τοποθετεί το χερούλι και τέλος το σείστρο.

Ακολούθως έρχεται η πιο δύσκολη εργασία αφού παίρνει μπρούντζο αλεσμένο και λάσπη από χώμα, τα ανακατεύει και βάζει στο μίγμα αυτό το καινούργιο κουδούνι. Αμέσως μετά τοποθετεί ένα σβώλο βόρακα που βοηθά στο λιώσιμο του μπρούντζου.

Επόμενο στάδιο η επιχάλκωση ή γάνωμα. Το κουδούνι μπαίνει μέσα σε κάρβουνα με αέρα που φυσά μοτέρ κι εκεί το στριφογυρίζει να κοκκινίσει.  Μετά γεμίζει με αναμμένα κάρβουνα το κουδούνι και βγαίνει από τη φωτιά σε χρόνο που από την εμπειρία του γνωρίζει ποιος είναι ο κατάλληλος.

Κι επειδή ο βόρακας μέσα στον οποίο νωρίτερα είχε τοποθετηθεί το κουδούνι  έχει γίνει κάρβουνο χρειάζεται πάλι  χτύπημα για να βγει και να φανεί ο μπρούτζος.

Τελευταίο στάδιο μια διαδικασία που ο κ. Γιάννης αποκαλεί ηχογράφηση σε αμόνι.

Όσο για το σείστρο, που μπαίνει μετά, ανάλογα με το μήκος του αλλάζει και τον ήχο του κουδουνιού, οπότε θέλει τέχνη και στις λεπτομέρειες για να γίνει ένα σωστό κουδούνι.

Ένας καλός βοσκός, μας εξηγεί ο κ. Γιάννης, ξέρει από τους ήχους των κουδουνιών που βρίσκεται το κάθε ζώο του κοπαδιού του.

Ο τράγος που είναι ο αρχηγός φορά το πιο ιδιαίτερο κουδούνι γιατί αυτός είναι που ξυπνάει το πρωί τα πρόβατα.

Επίσης όταν σφυρίζει ο βοσκός τα ζώα δεν ακούνε το σφύριγμα αλλά το κουδούνι του τράγου κι έτσι μαζεύονται όλα.

Όση ώρα μας μιλούσε ο Γιάννης Χατζαντωνάκης, διακρίναμε το πόσο πολύ αγαπά τη δουλειά του.

Μοναδικό του παράπονο το ότι δεν υπάρχει κανείς να τον διαδεχθεί στη δουλειά κι έτσι κάποια στιγμή η τέχνη του θα σβήσει.

Μάλιστα την πικρία του αυτή μας τη μετέφερε και με μια μαντινάδα:

"Κρυφό καημό έχω στην καρδιά

που δεν μπορεί να σβήσει

γιατί δεν βρίσκεται κανείς να μ’ αντικαταστήσει".

Ο ίδιος μας διηγήθηκε και μια ωραία ιστορία για έναν βοσκό στη Ζήρο του οποίου ο τράγος φορούσε έναν μεγάλο σκλαβέρι (άλλη ονομασία του κουδουνιού, επίσης τα κουδούνια τα λένε και λέρια).

Κάποια στιγμή σε μια ορεινή περιοχή κόπηκε το λουρί που το κρατούσε στο λαιμό του και το κουδούνι χάθηκε.

Τέσσερα χρόνια μετά το βρήκαν κυνηγοί σε μια βόλτα τους κι όπως το σήκωσαν να το δουν το χτύπησαν.

Έτσι ο βοσκός άκουσε από απόσταση ενός χιλιομέτρου το κουδούνι του ζώου του και το πήρε πίσω.

Παλιότερα που τα κουδούνια ήταν λίγα και ακριβά υπήρχαν και περιστατικά κλοπής τους.

Σήμερα δεν έχουμε κλοπές αλλά δυστυχώς κάποια στιγμή όταν οι επαγγελματίες κουδουνάδες εκλείψουν θα έχουμε μόνο κουδούνια βιομηχανικής παραγωγής που σε καμιά περίπτωση δεν μπορούν να φθάσουν την τέχνη των κουδουνιών όπως αυτά που φτιάχνει ο Γιάννης Χατζαντωνάκης.