Γιατί στον τόπο μας; - Η σκοτεινή πλευρά της λεβεντιάς

Με αφορμή τα βίαια περιστατικά που απασχολούν όλο και συχνότερα την Κρήτη — από γυναικοκτονίες και ενδοοικογενειακή βία μέχρι βεντέτες, τροχαία και δυσκολία διαχείρισης θυμού — το Κέντρο Συμβουλευτικής & Ψυχοθεραπείας Internus επιχειρεί να φωτίσει τις βαθύτερες κοινωνικές και ψυχολογικές αιτίες πίσω από αυτά τα φαινόμενα. Ο κ. Μανόλης Καργάκης,
Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπευτής υπογράφει το παρακάτω άρθρο:

Υπάρχουν στιγμές που ένας τόπος μοιάζει να κουβαλά μέσα του μια αόρατη ένταση. Σαν να συνυπάρχουν μέσα του δύο πρόσωπα: το ένα φωτεινό, περήφανο, γενναιόδωρο και το άλλο σκοτεινό, ορμητικό, έτοιμο να εκραγεί. Η Κρήτη υπήρξε διαχρονικά ένας τόπος λεβεντιάς, αντίστασης, φιλοξενίας και βαθιάς πολιτισμικής ταυτότητας. Ένας τόπος που έμαθε να αντέχει. Όπως παρατηρεί το Κέντρο Συμβουλευτικής & Ψυχοθεραπείας Internus, το τελευταίο διάστημα όλο και συχνότερα ο τόπος αυτός συγκλονίζεται από βίαια περιστατικά: γυναικοκτονίες, ενδοοικογενειακή βία, βεντέτες, επιθέσεις, χρήση όπλων, επικίνδυνη οδήγηση, τροχαία δυστυχήματα και μια διαρκώς αυξανόμενη δυσκολία διαχείρισης του θυμού και της ματαίωσης.

Και το ερώτημα επανέρχεται βασανιστικά: γιατί στον τόπο μας;
Η απάντηση δεν μπορεί να είναι απλουστευτική. Τα κοινωνικά φαινόμενα δεν γεννιούνται ξαφνικά ούτε εξηγούνται με εύκολες γενικεύσεις περί «κακών ανθρώπων» ή «εκφυλισμένης κοινωνίας». Η βία είναι πολυπαραγοντικό φαινόμενο. Συνδέεται με την ιστορία, την κουλτούρα, την οικογενειακή διαπαιδαγώγηση, τις κοινωνικές νόρμες, την ψυχική ανθεκτικότητα, αλλά και με τις συνθήκες μέσα στις οποίες μαθαίνει ένας άνθρωπος να υπάρχει.
Σε κοινωνίες όπου η έννοια της τιμής και της κοινωνικής εικόνας παραμένει ισχυρή, η απώλεια ελέγχου ή η προσβολή συχνά βιώνονται όχι απλώς ως προσωπική δυσκολία, αλλά ως υπαρξιακή απειλή. Σε αρκετές περιπτώσεις, η ανδρική ταυτότητα εξακολουθεί να δομείται γύρω από την κυριαρχία, τη σκληρότητα, την ανάγκη επιβολής και την αποφυγή της ευαλωτότητας. Ο άνδρας που έμαθε ότι «δεν πρέπει να λυγίζει», συχνά δεν έμαθε ποτέ να επεξεργάζεται συναισθηματικά την απόρριψη, τη ζήλια, τη ματαίωση ή την εγκατάλειψη.
Κάπως έτσι, η βία αρχίζει να μετατρέπεται σε τρόπο έκφρασης. Όχι επειδή είναι φυσιολογική, αλλά επειδή σε ορισμένα κοινωνικά περιβάλλοντα παραμένει, άμεσα ή έμμεσα, ανεκτή. Η βεντέτα, για παράδειγμα, δεν αποτελεί απλώς πράξη εκδίκησης. Είναι μια πολιτισμική λογική που αναπαράγει την ιδέα ότι η αξιοπρέπεια αποκαθίσταται μέσω της ανταπόδοσης του πόνου. Η γυναικοκτονία, αντίστοιχα, δεν είναι «έγκλημα πάθους», όπως συχνά παρουσιάζεται λανθασμένα στον δημόσιο λόγο. Πρόκειται για την ακραία μορφή ελέγχου και ιδιοκτησιακής αντίληψης απέναντι στη γυναίκα, όταν ο δράστης αδυνατεί να αποδεχθεί την αυτονόμησή της.

Παράλληλα, η υπερβολική χρήση αλκοόλ λειτουργεί συχνά ως καταλύτης απορρύθμισης. Η Κρήτη, όπως και πολλές περιοχές με έντονη κοινωνική κουλτούρα γύρω από τη διασκέδαση και τη συλλογικότητα, έχει ιστορικά συνδέσει το αλκοόλ με τη φιλοξενία, τη χαρά και την κοινωνική συνεύρεση. Όταν όμως το αλκοόλ μετατρέπεται σε βασικό μηχανισμό εκτόνωσης, τότε μειώνεται ο έλεγχος των παρορμήσεων και αυξάνεται η πιθανότητα επιθετικής ή επικίνδυνης συμπεριφοράς. Δεν είναι τυχαίο ότι σημαντικό ποσοστό σοβαρών τροχαίων δυστυχημάτων και περιστατικών βίας συνδέεται με κατανάλωση αλκοόλ.
Ακόμη και τα τροχαία δεν μπορούν πλέον να αντιμετωπίζονται μόνο ως «κακιά στιγμή». Η υπερβολική ταχύτητα, η επίδειξη δύναμης στον δρόμο, η παραβίαση ορίων και η αίσθηση προσωπικής παντοδυναμίας αποτελούν κοινωνικά και ψυχολογικά φαινόμενα. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η επικίνδυνη οδήγηση συνδέεται με την ανάγκη επιβεβαίωσης, με μια κουλτούρα όπου η παραβίαση του κανόνα εκλαμβάνεται ως δείγμα ισχύος ή «μαγκιάς». Όμως μια κοινωνία που δυσκολεύεται να σεβαστεί τα όρια στον δρόμο, συχνά δυσκολεύεται να σεβαστεί τα όρια και στις ανθρώπινες σχέσεις.

Ο Νίκος Καζαντζάκης έγραφε στην «Ασκητική»: «Ν’ αγαπάς την ευθύνη. Να λες: εγώ, εγώ μονάχος μου έχω χρέος να σώσω τη γης». Ίσως αυτή η φράση να αποκτά σήμερα ιδιαίτερο βάρος. Γιατί η κοινωνική βία δεν αντιμετωπίζεται μόνο με καταδίκες και αυστηρότερες ποινές. Αντιμετωπίζεται όταν μια κοινωνία αποφασίσει να κοιτάξει με ειλικρίνεια τον εαυτό της.
Η πραγματική δύναμη δεν βρίσκεται στην εκδίκηση, ούτε στην κυριαρχία πάνω στον άλλον. Βρίσκεται στην ικανότητα του ανθρώπου να αντέχει τη ματαίωση χωρίς να καταστρέφει. Να διαχειρίζεται τον θυμό χωρίς να τον μετατρέπει σε πράξη. Να μπορεί να ζητά βοήθεια χωρίς να το βιώνει ως αδυναμία.
Και εδώ βρίσκεται ίσως ένα από τα βαθύτερα προβλήματα της εποχής μας: μεγαλώνουμε συχνά ανθρώπους λειτουργικούς, αλλά όχι συναισθηματικά εκπαιδευμένους. Παιδιά που έμαθαν να επιτυγχάνουν, αλλά όχι να επεξεργάζονται όσα νιώθουν. Παιδιά που άκουσαν πολλές φορές «να είσαι δυνατός», αλλά σπάνια «μίλα για τον πόνο σου». Παιδιά που εκτέθηκαν στη λεκτική, συναισθηματική ή σωματική βία ως κάτι σχεδόν φυσιολογικό και αργότερα μετέφεραν αυτή τη βία στις σχέσεις τους.
Αν πραγματικά θέλουμε αλλαγή, τότε οι λύσεις δεν μπορεί να είναι μόνο κατασταλτικές. Η αυστηροποίηση των ποινών είναι απαραίτητη, αλλά από μόνη της δεν αρκεί. Καμία κοινωνία δεν θεραπεύεται μόνο μέσω του φόβου της τιμωρίας.

Χρειάζεται ουσιαστική πρόληψη και μακροπρόθεσμη κοινωνική επένδυση. Χρειάζεται εκπαίδευση στη συναισθηματική διαχείριση ήδη από το σχολείο. Χρειάζονται γονείς που να μπορούν να διδάξουν όρια χωρίς βία και ανδρισμό χωρίς επιβολή. Χρειάζονται προσβάσιμες δομές ψυχικής υγείας, ιδιαίτερα στην περιφέρεια και στις μικρότερες κοινότητες. Χρειάζονται παρεμβάσεις για την υπεύθυνη κατανάλωση αλκοόλ, συστηματική οδική παιδεία και δημόσιος λόγος που να σταματήσει να εξιδανικεύει τη σκληρότητα, την οπλοφορία και την εκδικητικότητα ως στοιχεία «παράδοσης» ή «λεβεντιάς».
Γιατί ένας τόπος δεν καθορίζεται μόνο από τις πληγές του, αλλά και από την ικανότητά του να τις αναγνωρίζει και να τις θεραπεύει.

Η Κρήτη δεν είναι οι γυναικοκτονίες της. Δεν είναι οι βεντέτες, τα όπλα ή τα τροχαία της. Είναι και οι άνθρωποι που μορφώνουν, φροντίζουν, αγαπούν, δημιουργούν, δουλεύουν σιωπηλά και προσπαθούν καθημερινά να κρατήσουν ζωντανή μια άλλη πλευρά του τόπου αυτού — πιο ώριμη, πιο συνειδητή, πιο ανθρώπινη.
Ίσως, τελικά, το πραγματικό ερώτημα να μην είναι μόνο «γιατί στον τόπο μας;». Ίσως το ουσιαστικό ερώτημα να είναι αν είμαστε έτοιμοι, ως κοινωνία, να αλλάξουμε όσα για χρόνια μάθαμε να θεωρούμε φυσιολογικά.
«Ν’ αγαπάς την ευθύνη.» — Νίκος Καζαντζάκης