Η ερημοποίηση απειλεί το 40% της ελληνικής επικράτειας-Στις περιοχές που κινδυνεύουν περισσότερο η Κρήτη

Η κλιματική κρίση επαναφέρει στο προσκήνιο την πιο δομική, αλλά συχνά υποτιμημένη, ευπάθεια της ελληνικής μακροοικονομίας: τον πρωτογενή τομέα.

Σε μια περίοδο που η συζήτηση για την ανάπτυξη μονοπωλείται από τον τουρισμό και τις υπηρεσίες, η γεωργία αναδεικνύεται στον πλέον ευάλωτο κρίκο της εθνικής παραγωγικής αλυσίδας.

Η διατάραξη του υδρολογικού κύκλου, η μείωση των βροχοπτώσεων και η ραγδαία αύξηση της εξατμισιδιαπνοής δεν αποτελούν πλέον θεωρητικά σενάρια του μέλλοντος, αλλά μια υπαρξιακή απειλή που χτυπά τον πυρήνα της επισιτιστικής ασφάλειας και της κοινωνικής συνοχής της χώρας.

Ελληνική γεωργία

Στην ευρωπαϊκή οικονομική σκακιέρα, η Ελλαδα παρουσιάζει μια μοναδική ιδιαιρότητα. Ο πρωτογενής τομέας συνεισφέρει το 3,2% του εθνικού ΑΕΠ —το υψηλότερο ποσοστό σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ενωση— και εξασφαλίζει την απασχόληση για το 11,5% του εργατικού δυναμικού της χώρας.

Ωστόσο, αυτή η υψηλή εξάρτηση συνοδεύεται από μια βαθιά παραγωγική στασιμότητα. Το ανταγωνιστικό «χάσμα» της ελληνικής γεωργίας έναντι των ισχυρών οικονομιών της Ευρωζώνης διευρύνεται συστηματικά από το 2005 και μετά, καθηλώνοντας τις αποδόσεις και περιορίζοντας την προστιθέμενη αξία των προϊόντων.

Κλιματικοί κίνδυνοι για την ελληνική γεωργία

Παράμετρος Κινδύνου    Πρόβλεψη / Μέγεθος    Οικονομική Επίπτωση
Ερημοποίηση Εδάφους    40% της επικράτειας    Απώλεια καλλιεργήσιμης γης / Υποβάθμιση περιουσιακών στοιχείων
Κόστος Άρδευσης    Έως +120% (έως το 2100)    Μείωση αγροτικού εισοδήματος / Πίεση στη ρευστότητα
Απόδοση Καλλιεργειών    Έως -55% στον αραβόσιτο (Θεσσαλία)    Άνοδος τιμών τροφίμων (δομικός πληθωρισμός)
Υδατικοί Πόροι    85% χρήση από τη γεωργία    Ανταγωνισμός με τουρισμό και αστική ύδρευση

Αυτή η παραγωγική υστέρηση γίνεται ακόμη πιο οξυμμένη αν αναλογιστεί κανείς το μεγάλο παράδοξο των πόρων: ο αγροτικός τομέας είναι ο απόλυτος κυρίαρχος στην κατανάλωση νερού στην Ελλαδα, απορροφώντας το 80-85% των συνολικών υδατικών πόρων της χώρας.

Πρόκειται για ένα ποσοστό που αντανακλά δομικές αδυναμίες, απαρχαιωμένα δίκτυα μεταφοράς με τεράστιες διαρροές και την επιμονή σε υδροβόρες καλλιέργειες, οι οποίες σχεδιάστηκαν σε εποχές κλιματικής αφθονίας που έχουν περάσει ανεπιστρεπτί.

Η γεωγραφία της κρίσης

Η γεωγραφική αποτύπωση της κλιματικής πίεσης είναι αμείλικτη. Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία της ΕΜΕΚΑ, ο κίνδυνος της ερημοποίησης του εδάφους —της πλήρους δηλαδή απώλειας της γονιμότητας και της παραγωγικής ικανότητας της γης— κρέμεται πλέον πάνω από το 40% της ελληνικής επικράτειας. Οι βασικότεροι τροφοδότες της εγχώριας αγοράς και των εξαγωγών μετατρέπονται σταδιακά σε άνυδρες ζώνες.

Στην Ανατολική Στερεά Ελλαδα, την Πελοπόννησο, τα νησιά του Αιγαίου και την Κρήτη, η υποβάθμιση του εδάφους επιταχύνεται.

Ειδικότερα στην Κρήτη, και πιο συγκεκριμένα στην περιοχή του Λασιθίου, η ακραία γεωργική ξηρασία έχει επεκταθεί και διαρκεί πλέον κατά μέσο όρο 2,5 μήνες ετησίως, προκαλώντας μη αναστρέψιμες ζημιές σε ιστορικούς ελαιώνες και αμπελώνες.

Αντίστοιχα, στον κάμπο της Θεσσαλίας, οι προβλέψεις δείχνουν κατακόρυφη πτώση της απόδοσης στρατηγικών καλλιεργειών, με τον αραβόσιτο να καταγράφει απώλειες έως και -55%. Η μεταβολή της παραγωγικότητας σε εθνικό επίπεδο αναμένεται να κυμανθεί από ένα οριακά θετικό +26% για συγκεκριμένες ανθεκτικές ποικιλίες έως ένα καταστροφικό -75% για τις παραδοσιακές καλλιέργειες, θέτοντας το σκληρό σιτάρι και το βαμβάκι στην πρώτη γραμμή του κινδύνου.

Οικονομικό ρίσκο

Η αδράνεια απέναντι στην κρίση του νερού μεταφράζει τον αγροτικό κίνδυνο σε μια βαριά δημοσιονομική πληγή. Οι καταστροφές των υποδομών και η απώλεια παραγωγής αναγκάζουν το κράτος σε συνεχείς, έκτακτες αποζημιώσεις, οι οποίες επιβαρύνουν τον προϋπολογισμό. Είναι ενδεικτικό ότι η μέση ετήσια ζημία για την αγροτική παραγωγή σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ενωσης αγγίζει ήδη τα 28,3 δισ. ευρώ.

Για τον Έλληνα παραγωγό, το σωρευτικό έλλειμμα νερού μεταφράζεται σε μια πρωτοφανή οικονομική πίεση. Υπό το δυσμενέστερο κλιματικό σενάριο, το κόστος άρδευσης προβλέπεται να εκτιναχθεί έως και κατά 120% μέχρι το τέλος του αιώνα.

Αυτή η εκρηκτική αύξηση του κόστους εισροών θα συμπιέσει δραματικά το αγροτικό εισόδημα, οδηγώντας πολλούς παραγωγούς εκτός επαγγέλματος και δημιουργώντας ένα ντόμινο επιπτώσεων στην αγορά. Η τελική κατάληξη αυτής της αλυσίδας είναι ο πληθωρισμός των τροφίμων: η μειωμένη εγχώρια προσφορά και το αυξημένο κόστος παραγωγής θα μεταφερθούν απευθείας στο ράφι, επιβαρύνοντας τον καταναλωτή με μια μόνιμη κρίση τιμών.

Ψηφιακά ρργαλεία

Για να αποφευχθεί η παραγωγική κατάρρευση, η ελληνική γεωργία οφείλει να πραγματοποιήσει ένα άμεσο τεχνολογικό και διαρθρωτικό άλμα. Η παραδοσιακή εμπειρική διαχείριση πρέπει να αντικατασταθεί από την «ευφυή γεωργία» (smart farming) και τα συστήματα έξυπνης άρδευσης (smart irrigation), τα οποία χρησιμοποιούν αισθητήρες εδάφους και δεδομένα για την απόδοση της ακριβούς ποσότητας νερού που χρειάζεται το φυτό, εκμηδενίζοντας τη σπατάλη.

Παράλληλα, η υλοποίηση μεγάλων υποδομών, όπως το εθνικό πρόγραμμα «Υδωρ 2.0» για τον ψηφιακό εκσυγχρονισμό των αρδευτικών δικτύων, αποτελεί το πλέον κρίσιμο βήμα για τη συγκράτηση των απωλειών στα δίκτυα μεταφοράς.

Το μεγάλο οικονομικό στοίχημα, ωστόσο, κρίνεται στην αποτελεσματική απορρόφηση και κατεύθυνση των ευρωπαϊκών πόρων: τα 4,3 δισ. ευρώ της νέας ΚΑΠ που προορίζονται για την εισοδηματική σταθερότητα και τη θωράκιση των αγροτών, καθώς και τα 1,4 δισ. ευρώ για τη βιολογική γεωργία και τις τεχνολογίες εκτός εδάφους, πρέπει να λειτουργήσουν ως επενδυτικός μοχλός για τη στροφή σε ανθεκτικές ποικιλίες και βιώσιμες πρακτικές.

Μόνο μέσα από αυτή τη ριζική αναδιάρθρωση θα μπορέσει ο πρωτογενής τομέας να μετατραπεί από έναν ευάλωτο κλάδο σε μια θωρακισμένη, ανταγωνιστική βιομηχανία.