Η μάχη του Ηρακλείου (20-29 Μαΐου 1941): Η πιο άγνωστη σελίδα της Μάχης της Κρήτης

85 χρόνια μετά, η μάχη για το Ηράκλειο ζωντανεύει μέσα από τα podcasts του newshub.gr και την αφήγηση του Γιάννη Πρεκατσουνάκη. Οι δραματικές ημέρες του Μαΐου 1941 και όλες οι κινήσεις που οδήγησαν από την συντριβή των Γερμανών αλεξιπτωτιστών την πρώτη ημέρα στην αποχώρηση των Βρετανών και στην κατάληψη του Ηρακλείου. Οι πιο άγνωστες πτυχές της Μάχης της Κρήτης που παραμένουν σχεδόν ξεχασμένες για τους περισσότερους στο Ηράκλειο...

(φωτ.εξωφύλλου: Η κρήνη Μοροζίνι (Λιοντάρια) και τα κτήρια δυτικά της, όπως ήταν μετά τον βομβαρδισμό και την κατάληψη της πόλης από τους Γερμανούς).

(Χάρτης που απεικονίζει σχηματικά τις θέσεις των σημαντικότερων συμμαχικών και ελληνικών δυνάμεων γύρω από το Ηράκλειο και τις περιοχές ρίψεως αλεξιπτωτιστών στις 20 Μαΐου 1941, προέλευση: Wikipedia, Amitchell125 βάσει του βιβλίου του Anthony Beevor "Κρήτη, η μάχη και η αντίσταση")

Το πρωί της 29ης Μαΐου 1941, ακριβώς 85 χρόνια πριν, το Ηράκλειο έπεφτε στα χέρια των Γερμανών κατακτητών μετά από πολυήμερο σκληρό αγώνα. Σήμερα, πολλές από τις πτυχές αυτής της σύγκρουσης, που παραμένει η λιγότερο γνωστή και μελετημένη από όσες έγιναν στο πλαίσιο της Μάχης της Κρήτης, είναι άγνωστες στους Ηρακλειώτες. Το πιο εντυπωσιακό, όπως αποκαλύπτεται ότι μεγάλο μέρος των συγκρούσεων πραγματοποιήθηκε μέσα στον αστικό ιστό, ακόμα και στην καρδιά του ιστορικού κέντρου της πόλης.

Ο ιστορικός ερευνητής και συλλέκτης Γιάννης Πρεκατσουνάκης, συγγραφέας του βιβλίου "The Battle for Heraklion- Crete 1941" μίλησε με τον Γιάννη Χαραλαμπίδη αναλυτικά στο podcast του newshub.gr "Ιστορίες του Ηρακλείου" για όλα τα γεγονότα της μάχης γύρω και μέσα στο Ηράκλειο, μεταξύ 20 και 29 Μαΐου 1941. Μέσα από την αφήγησή του οι δραματικές στιγμές εκείνων των ημερών ζωντανεύουν, μεταφερόμαστε νοερά σε όλα τα σημεία των συγκρούσεων, από το Τσαλικάκι στα δυτικότερα, ως τις Γούρνες στα δυτικότερα, παρακολουθούμε τις οδομαχίες στη Χανιώπορτα, το Καμαράκι, το Μεϊντάνι και τα Λιοντάρια, γινόμαστε μάρτυρες της συντριβής των επίλεκτων αλεξιπτωτιστών στο αεροδρόμιο, αλλά και μαθαίνουμε για την σιωπηλή αποχώρηση των βρετανικών στρατευμάτων που άφησαν την πόλη ανυπεράσπιστη λόγω κατάρρευσης της άμυνας στη δυτική Κρήτη.

(Οι Γερμανοί αλεξιπτωτιστές στον "σταυρό" της πόλης του Ηρακλείου, στο Μεϊντάνι. Πίσω διακρίνεται η σημερινή συμβολή των οδών 1821, 1866, Δικαιοσύνης και Ίδης, και η ομπρέλα που διακρίνεται ήταν τοποθετημένη εκεί για την προστασία του τροχονόμου)

Στις 20 Μαΐου 1941, με το δεύτερο κύμα ρίψεων που πραγματοποιούν τα μεταγωγικά αεροσκάφη της Luftwaffe, μονάδες αλεξιπτωτιστών, τα καμάρια μέχρι εκείνη τη στιγμή του ναζιστικού Γ' Ράιχ, ρίπτονται δυτικά και ανατολικά της πόλης του Ηρακλείου. Επικεφαλής του τομέα επίθεσης ο συνταγματάρχης των αλεξιπτωτιστών Μπρούνο Μπρόγερ, μετέπειτα διοικητής του "Φρουρίου Κρήτη". Οι δύο κύριοι στόχοι τους είναι η ίδια η πόλη και το αεροδρόμιο, καθώς ήλπιζαν ότι μπορεί να βρίσκεται στο Ηράκλειο ο βασιλιάς Γεώργιος Β' και ήθελαν να χρησιμοποιήσουν το αεροδρόμιο για την μαζική μεταφορά δυνάμεων και εφοδίων.

(Ο επικεφαλής της επίθεσης στο Ηράκλειο, ο "πρώτος αλεξιπτωτιστής του Ράιχ" συνταγματάρχης των αλεξιπτωτιστών Μπρούνο Μπρόιερ, δίνει οδηγίες επιχειρήσεων σε αξιωματικούς στην περιοχή του Καρτερού)

Οι επιθετικές προσπάθειες των Γερμανών κατά την πρώτη ημέρα συντρίβονται στα τείχη του Ηρακλείου, στην περιοχή του Μασταμπά και γύρω από το αεροδρόμιο που είναι η πιο καλά φρουρούμενη θέση από τους Βρετανούς. Η επίθεση στην πόλη εμφανίζει στοιχεία ιδιαίτερα εντυπωσιακά, καθώς συνδυάζει μάχες στα τείχη, οδομαχίες και συμμετοχή όχι τόσο βρετανικών δυνάμεων από την πλευρά των αμυνόμενων, όσο σχεδόν αποκλειστικά Ελλήνων στρατιωτών, χωροφυλάκων και ένοπλων πολιτών.

Οι απώλειες των αλεξιπτωτιστών είναι εφιαλτικές για αυτούς τόσο στην περιοχή του αεροδρομίου όσο και πέριξ της πόλης του Ηρακλείου. Στην περιοχή του Μασταμπά ένας λόχος αλεξιπτωτιστών κυριολεκτικα΄αποδεκατίζεται από τους άνδρες του αντισυνταγματάρχη Αντωνίου Μπετεινάκη. Την δεύτερη ημέρα, 21 Μαΐου, οι Γερμανοί αλεξιπτωτιστές ανασυντάσσονται και πετυχαίνουν να εισχωρήσουν από τη Χανιώπορτα ως το κέντρο της πόλης αλλά όντας λίγοι γρήγορα συμπτύσσονται και αποχωρούν. Στη διάρκεια αυτών των οδομαχιών πέφτει μαχόμενος και ο ηρωικός ταγματάρχης Μιχαήλ Τζουλάκης, επικεφαλής της άμυνας στο κέντρο του Ηρακλείου.

(Ο ταγματάρχης Μιχ.Τζουλάκης έπεσε μαχόμενος στο κέντρο του Ηρακλείου, στο σημείο όπου σήμερα η Οδός Τζουλάκη συναντά την Οδό Ίδης)

Μεγαλύτερη επιτυχία σημειώνουν οι Γερμανοί που κατευθύνονται παραλιακά από τον Γιόφυρο και το Τσαλικάκι προς το λιμάνι του Ηρακλείου. Επιτυγχάνουν να καταλάβουν το κτήριο της Παλιάς Ηλεκτρικής, το σημερινό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Κρήτης. κατορθώνουν να εισχωρήσουν μέχρι την περιοχή του λιμανιού, και να φτάσουν ως τον Άγιο Δημήτριο, την Οδό 25ης Αυγούστου και σχεδόν τη Λότζια. Αντιμετωπίζουν ωστόσο σφοδρότατη αντίσταση, πυκνό πυρ και υποχρεώνονται να παραδοθούν. 

Στις 23 Μαΐου η πόλη του Ηρακλείου βομβαρδίζεται από τη γερμανική αεροπορία προκειμένου να καμφθεί το αίσθημα αντίστασης, χωρίς όμως αποτέλεσμα. Οι υλικές καταστροφές σε επίπεδο κτηρίων είναι ιδιαίτερα σημαντικές, ωστόσο ευτυχώς οι απώλειες ζωών είναι λίγες καθώς μεγάλο μέρος των κατοίκων της πόλης έχουν σπέυσει να την εγκαταλείψουν προσωρινά με κατεύθυνση τα χωριά της ενδοχώρας του νομού.

(Δεκάδες Γερμανοί αλεξιπτωτιστές αιχμάλωτοι μετά την παράδοσή τους στην περιοχή Αγ.Τίτου-25ης Αυγούστου φρουρούμενοι από χωροφύλακες στην Οδό Ευρώπης)

Ωστόσο, στα δυτικά της Κρήτης η μάχη δεν εξελίσσεται το ίδιο ικανοποιητικά. Εκεί, οι Γερμανοί αλεξιπτωτιστές και καταδρομείς έχουν γρήγορα επιτύχει, λόγω τακτικών σφαλμάτων των συμμαχικών τμημάτων, να καταλάβουν το αεροδρόμιο του Μάλεμε και να ενισχύσουν ιδιαίτερα την επίθεση προς τα πιο σημαντικά σημεία στήριξης των Βρετανών στα νότια και δυτικά των Χανίων, αλλά και στο Ρέθυμνο. Η ισχυρή πίεση, η γερμανική αεροπορική υπεροχή και η αδυναμία για την αποστολή ενισχύσεων μετά από κάποιες ημέρες οδηγούν σε απόφαση του διοικητή της Κρήτης Νεοζηλανδού στρατηγού Φράιμπεργκ το νησί να εγκαταληφθεί και οι συμμαχικές να συμπτυχθούν και να αναχωρήσουν για την Αίγυπτο. 

Αυτή η απόφαση προδιαγράφει και το μέλλον της μάχης στο Ηράκλειο. Ο Βρετανός ταξίαρχος Τσάπελ, διοικητής της άμυνας του Ηρακλείου αποφασίζει την εκκένωση και διαφυγή των δυνάμεών του. Τη νύχτα της 28ης προς 29η Μαΐου και ενώ ο Μπρόιερ έχει ολοκληρώσει την ανασυγκρότηση των δυνάμεών του, οι οποίες έχουν ενισχυθεί με επιπλέον ρίψεις αλεξιπτωτιστών, και ετοιμάζεται για γενική έφοδο από ανατολικά και δυτικά κατά του Ηρακλείου, οι Βρετανοί αποχωρούν. Σιωπηλά και μέσα στο σκοτάδι επιβιβάζονται σε πλοία στο λιμάνι του Ηρακλείου και αναχωρούν, χωρίς καν να έχουν ενημερώσει τους Έλληνες συμπολεμιστές τους, υπό τον φόβο να διαρρεύσει η πληροφορία.

(Τμήμα αλεξιπτωτιστών εισέρχεται τραγουδώντας στο κέντρο Ηρακλείου, 29 Μαΐου 1941)

Οι Έλληνες υπερασπιστές της πόλης δεν έχουν μόνοι τους τις δυνάμεις και τον εξοπλισμό να αμυνθούν απέναντι στους Γερμανούς. Ο στρατιωτικός διοικητής Ηρακλείου υποστράτηγος Μιχαήλ Λιναρδάκης δεν έχει άλλη επιλογή από την συνθηκολόγηση και την παράδοση της πόλης στους Γερμανούς. Το πρωτόκολλο παράδοσης του Ηρακλείου συντάσσεται μπροστά στη σημερινή Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη, στην πλατεία των Λιονταριών.

(Η στιγμή της σύνταξης του πρωτοκόλλου παράδοσης του Ηρακλείου, αριστερά με το τσιγάρο υπαγορεύει τους όρους ο διοικητής του ΙΙΙ/1 τάγματος αλεξιπτωτιστών ταγματάρχης Σουλτς)

(Κάνιστρα εξοπλισμού και υλικά των Γερμανών αλεξιπτωτιστών στοιβαγμένα γύρω από την κρήνη Μοροζίνι αμέσως μετά την κατάληψη της πόλης)

Έτσι έληξε αυτός ο ηρωικός και πολυήμερος αγώνας σπιθαμή προς σπιθαμή για την άμυνα του ηρακλείου και του αεροδρομίου του. Πολλές από τις πτυχές και λεπτομέρειες αυτής της επικής μάχης σήμερα παραμένουν εντελώς άγνωστες στους ίδιους τους κατοίκους του Ηρακλείου, που κυριολεκτικά ζουν, κυκλοφορούν και εργάζονται στα ίδια ακριβώς σημεία που πριν 85 χρόνια χυνόταν το αίμα των υπερασπιστών της πόλης. Σε αυτούς αξίζει να μαθαίνουν οι σημερινοί Ηρακλειώτες περισσότερα για τις πράξεις τους, για να μπορούν να αποδίδονται και οι τιμές που τους αναλογούν.

Ακούστε το podcast του newshub.gr με τον Γιάννη Πρεκατσουνάκη για όλη τη συγκλονιστική αφήγηση με πολλές άγνωστες λεπτομέρειες!

(Γερμανός αλεξιπτωτιστής φρουρεί Έλληνες πολίτες που έχουν συλληφθεί στην περιοχή του Γαζίου)

(Τμήμα αλεξιπτωτιστών κινείται στο κέντρο του Ηρακλείου μετά το τέλος της μάχης)

(Η πλατεία των Λιονταριών μετά τον βομβαρδισμό και το τέλος της μάχης)