Λαγουβάρδος: Από τον Ατλαντικό στο Αιγαίο: Πώς «μπλόκαρε» ο καιρός πάνω από την Ευρώπη και «χτύπησε» η κακοκαιρία την Κρήτη

Η κακοκαιρία των τελευταίων ημερών στην Κρήτη ήταν το αποτέλεσμα μιας ασυνήθιστης για την εποχή ατμοσφαιρικής κυκλοφορίας, η οποία επηρέασε μεγάλο μέρος της Ευρώπης και της Μεσογείου, όπως αναφέρει ο Διευθυντής Ερευνών στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών (ΕΑΑ) Κώστα Λαγουβάρδος στη διαδικτυακή πλατφόρμα πρόγνωσης καιρού www.meteo.gr.

Υπό κανονικές συνθήκες στα τέλη Σεπτεμβρίου και τις αρχές Οκτωβρίου, τα καιρικά συστήματα και οι αέριες μάζες πάνω από την Ευρώπη κινούνται κυρίως από τα δυτικά προς τα ανατολικά, από τον Ατλαντικό προς την ευρωπαϊκή ήπειρο. Στην Ελλάδα, αυτή η κυκλοφορία ευνοεί βροχοπτώσεις συνήθως στη Δυτική Ελλάδα, η οποία δέχεται και τα μεγαλύτερα ύψη βροχής αυτή την περίοδο του έτους. Φέτος όμως η εικόνα ήταν εντελώς διαφορετική.

Η ατμοσφαιρική κυκλοφορία «μπλόκαρε», οι ψυχρές αέριες μάζες κατευθύνθηκαν από τη βορειοανατολική Ευρώπη προς τα Βαλκάνια και το Αιγαίο και οι βροχοπτώσεις μετατοπίστηκαν προς την ανατολική και νότια Ελλάδα. 

Στα τέλη Σεπτεμβρίου σημειώθηκε «εκρηκτική κυκλογένεση» στον Βόρειο Ατλαντικό, με πολύ γρήγορη ενίσχυση ενός βαρομετρικού χαμηλού. Η ταχεία αυτή εξέλιξη ενίσχυσε τη μεταφορά θερμότερου αέρα προς βορρά, στην ανατολική πλευρά του συστήματος (Σκανδιναβία) και συνέβαλε στην περαιτέρω ενίσχυση του αντικυκλώνα πάνω από την Βορειανατολική Ευρώπη.

Έτσι δημιουργήθηκε ένα έντονα κυματισμένο και επίμονο μοτίβο κυκλοφορίας, το οποίο «μπλόκαρε» τη συνήθη κίνηση των καιρικών συστημάτων από τα δυτικά προς τα ανατολικά. Η διάταξη αυτή ήταν σαφώς ασυνήθιστη για την εποχή και άνοιξε τον δρόμο για την κάθοδο ψυχρών αερίων μαζών προς τα Βαλκάνια, το Αιγαίο και την Ελλάδα.

Το σημαντικότερο όμως ήταν η διάρκεια. Η διαταραχή αποκόπηκε σταδιακά από το κύριο ρεύμα της ατμοσφαιρικής κυκλοφορίας και σχημάτισε ένα αποκομμένο χαμηλό πάνω από τη Νοτιοανατολική Ευρώπη και την Ανατολική Μεσόγειο. Όταν συμβαίνει αυτό, ένα χαμηλό μπορεί να παραμείνει σχεδόν στάσιμο για αρκετές ημέρες, καθώς δεν μετακινείται εύκολα προς τα ανατολικά από τους ισχυρότερους ανέμους της ανώτερης ατμόσφαιρας.

Στην περίπτωση αυτή, το αποκομμένο χαμηλό παρέμεινε για πολλές ημέρες στην ευρύτερη περιοχή της Νοτιοανατολικής Μεσογείου, ενώ οι υψηλές πιέσεις βορειότερα διατήρησαν μεγάλη διαφορά πίεσης και επίμονο βόρειο έως βορειοανατολικό ρεύμα πάνω από το Αιγαίο (βλ. Χάρτη 1). Έτσι συνεχίστηκε η μεταφορά ψυχρών αερίων μαζών προς την Ελλάδα και ταυτόχρονα η τροφοδότηση της Κρήτης με υγρές αέριες μάζες.

Χάρτης 1. Συνοπτική κατάσταση κατά τη διάρκεια της κακοκαιρίας. 

Καθώς η ψυχρή αέρια μάζα περνούσε πάνω από το θερμό ακόμη Αιγαίο, εμπλουτιζόταν με υγρασία και γινόταν ολοένα πιο ασταθής. Η παρουσία του αποκομμένου χαμηλού ευνοούσε παράλληλα την ανοδική κίνηση του αέρα, ενώ όταν η βόρεια ροή έφθανε στην Κρήτη, η ανύψωσή της πάνω από τους ορεινούς όγκους του νησιού ενίσχυε ακόμη περισσότερο τις βροχοπτώσεις.

Παρόμοιες ατμοσφαιρικές διατάξεις έχουν προκαλέσει και στο παρελθόν ακραίες βροχοπτώσεις στην Κρήτη. Η επιστημονική ανάλυση των κακοκαιριών Χιόνη και Ωκεανίδα τον Φεβρουάριο του 2019 έδειξε ότι και τότε ο συνδυασμός ισχυρών υψηλών πιέσεων πάνω από την Ευρώπη, χαμηλών πιέσεων νότια της Κρήτης και επίμονης ροής υγρών αερίων μαζών πάνω από το Νότιο Αιγαίο και το Κρητικό Πέλαγος.

Τα συνολικά ύψη βροχής του πενθημέρου Τετάρτης 30/09-Κυριακής 04/10, παρουσιάζονται στο Χάρτη 2, όπως δημιουργήθηκε από τις μετρήσεις 70 μετεωρολογικών σταθμών της μονάδας ΜΕΤΕΟ του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών στο νησί. Άνω από 840 χιλιοστά βροχής έπεσαν στη Σαμαριά (θέση Ξυλόσκαλο) και πάνω από 640 χιλιοστά στα Ανώγεια Ρεθύμνου. Στο οροπέδιο Λασιθίου (Τζερμιάδο) το συνολικό ύψος βροχής ήταν 448 χιλιοστά.

Χάρτης 2. Συνολικός υετός 5 ημερών στο νησί της Κρήτης κατά το χρονικό διάστημα 30/09 μέχρι και 04/10/2026 από τις μετρήσεις 70 μετεωρολογικών σταθμών της μονάδας ΜΕΤΕΟ του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών.

Για μια ακόμα φορά αποδείχτηκε η αξία λειτουργίας πυκνού δικτύου μετεωρολογικών σταθμών, ώστε να μπορούμε να καταγράφουμε τις καιρικές συνθήκες κατά τη διάρκεια μιας σημαντικής κακοκαιρίας και να δίνονται οι σχετικές ειδοποιήσεις, αλλά και να καταγράφονται τα συνολικά ύψη βροχής ώστε να υπάρχει μία πλήρης εικόνα της συνολικής κατανομής της βροχής.