Λειψυδρία: Τι προτείνουν οι Ολλανδοί της HVA για το νερό της Κρήτης

Έπειτα από μια σειρά ετών κατά την οποία η Κρήτη βρίσκεται αντιμέτωπη με αυξανόμενες πιέσεις στους υδατικούς της πόρους και κατ΄ επέκταση στην ύδρευση όπως και στην άρδευση των καλλιεργειών  ένα ολοκληρωμένο στρατηγικό σχέδιο διαχείρισης  υδάτων «βορειοευρωπαϊκής κοπής» επιχειρεί να επανατοποθετήσει τη συζήτηση σε διαφορετική βάση.

Όχι με έμφαση σε νέα, μεγαλόπνοα τεχνικά έργα,  αλλά με μια σαφή κεντρική ιδέα: χωρίς ενιαίο σύστημα διακυβέρνησης, καμία τεχνική λύση δεν μπορεί να αποδώσει σε βάθος χρόνου.

Η σχετική μελέτη για τη διαχείριση των υδάτων της Κρήτης, που εκπονήθηκε από την ολλανδική HVA (σ.σ. πρόκειται για την ίδια που είχε εκπονήσει και το master plan για την ανασυγκρότηση της Θεσσαλίας, με ανάθεση του έργου από το Μαξίμου) και χρηματοδοτήθηκε εξ ολοκλήρου ως δωρεά από την ΤΕΡΝΑ προς το Ελληνικό Δημόσιο, παραδόθηκε στα τέλη του 2025 στο Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης.

Το στρατηγικό σχέδιο προτείνει τοπικά προσαρμοσμένες λύσεις και παρεμβάσεις για εξασφάλιση νερού

Η φιλοσοφία του  σχεδίου, το οποίο δεν έχει τεθεί ακόμη σε δημόσια διαβούλευση, πέρα από τα επιμέρους τεχνικά ευρήματα, παραπέμπει καταρχάς στη θεσμική οργάνωση, με σαφείς ρόλους των συναρμόδιων φορέων και σταδιακή εφαρμογή πολιτικών.

Ένας «μαέστρος» για την Κρήτη

Το κεντρικό συμπέρασμα της μελέτης είναι σαφές: τα αποσπασματικά έργα, οι πολλοί φορείς και οι επικαλυπτόμενες αρμοδιότητες οδηγούν με μαθηματική ακρίβεια σε απώλειες νερού, πόρων και χρόνου.   Οι μελετητές εξετάζουν τρία σενάρια θεσμικής αναδιάρθρωσης   και καταλήγουν σε ένα προτεινόμενο: την επέκταση   του Οργανισμού Ανάπτυξης Κρήτης (ΟΑΚ), ώστε να λειτουργήσει ως ενιαία αρχή διαχείρισης υδάτων σε επίπεδο νησιού.

Η επιλογή αυτή προκρίνεται επειδή αξιοποιεί έναν υφιστάμενο οργανισμό με τεχνογνωσία και αποδοχή σε περιφερειακό επίπεδο, περιορίζοντας τον διοικητικό και πολιτικό κίνδυνο που θα συνεπαγόταν η ίδρυση ενός νέου φορέα. Πρόκειται για μια λύση χαμηλής πολιτικής τριβής. Όπως επισημαίνεται ωστόσο από τους μελετητές  καμία θεσμική λύση δεν μπορεί να εφαρμοστεί χωρίς προηγούμενη σύγκλιση των βασικών εμπλεκομένων – Περιφέρειας, δήμων, συναρμόδιων υπουργείων και παραγωγικών φορέων – που καλούνται πρώτα να συμφωνήσουν στη «μεγάλη εικόνα». Όπως υπαινίσσεται διακριτικά η μελέτη, το μεγαλύτερο πρόβλημα της Κρήτης δεν είναι τόσο η έλλειψη νερού, όσο ενός «μαέστρου» που θα συντονίσει την… ορχήστρα.

Από τις οριζόντιες λύσεις στη γεωγραφική στόχευση

Σε αντίθεση με την ελληνική… παράδοση των ενιαίων λύσεων, οι βορειοευρωπαίοι μελετητές της HVA απορρίπτουν το «ένα μέγεθος για όλους». Η Κρήτη αντιμετωπίζεται ως μωσαϊκό  με διαφορετικά υδρολογικά, παραγωγικά και κλιματικά χαρακτηριστικά.

Το στρατηγικό σχέδιο προτείνει τοπικά προσαρμοσμένες λύσεις και παρεμβάσεις για εξασφάλιση νερού σε περιοχές όπως το Ηράκλειο, η Ιεράπετρα, η Μεσσαρά και το οροπέδιο Λασιθίου.

Η έμφαση δεν δίνεται στα μεγάλα και ακριβά έργα «βιτρίνας» αλλά σε παρεμβάσεις με χαμηλό κόστος και άμεση απόδοση: εντοπισμός και μείωση διαρροών, τομεοποίηση δικτύων, εγκατάσταση έξυπνων μετρητών και αποκατάσταση παλαιών γερασμένων αγωγών που σήμερα «χάνουν» τεράστιες ποσότητες νερού πριν φτάσουν στον τελικό χρήστη, ιδιαίτερα σε αγροτικές και περιαστικές ζώνες όπου οι απώλειες είναι σημαντικές.

Παράλληλα, προτείνονται    έργα μετριασμού πλημμυρικών κινδύνων που βασίζονται σε φυσικές λύσεις, όπως αναδασώσεις, αντιδιαβρωτικές παρεμβάσεις και μικρής κλίμακας φράγματα ελέγχου και αναβαθμίσεις αστικών αποστραγγιστικών συστημάτων σε πλήρη ευθυγράμμιση με τις κατευθύνσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης για λύσεις που βασίζονται στη φύση.

Επιπλέον, το Στρατηγικό Σχέδιο παρουσιάζει τον τεχνικό σχεδιασμό ενός Συστήματος Έγκαιρης Προειδοποίησης Πλημμυρών προσαρμοσμένου στις ιδιαίτερες υδρολογικές προκλήσεις της Κρήτης (στόχος του είναι η ετοιμότητα και όχι η διαχείριση έκτακτης ανάγκης).

Γεωργία: το δύσκολο «στοίχημα»

Ιδιαίτερα αιχμηρή είναι η ανάλυση για τη γεωργία και την κτηνοτροφία. Η μελέτη καταγράφει δομικές αδυναμίες όπως την εξάρτηση από ανοιχτά αρδευτικά κανάλια, την υπεράντληση υπόγειων υδάτων και την αναντιστοιχία μεταξύ των απαιτήσεων των καλλιεργειών σε νερό και της πραγματικής διαθεσιμότητας υδάτων.

Η προτεινόμενη προσέγγιση δεν είναι άμεση γενίκευση μέτρων, αλλά πιλοτικές εφαρμογές σε περιοχές υψηλής υδατικής πίεσης, όπως η Μεσαρά και η Ιεράπετρα. Στόχος είναι  να δοκιμαστούν και να αξιολογηθούν νέες πρακτικές άρδευσης και διαχείρισης   και να επεκταθούν μόνο εφόσον αποδειχθούν περιβαλλοντικά, οικονομικά και κοινωνικά βιώσιμες.

Καθοριστική θεωρείται και η κοινωνική διάσταση. Η μελέτη επισημαίνει τη γήρανση του αγροτικού πληθυσμού, την έλλειψη εργατικού δυναμικού και τα γραφειοκρατικά εμπόδια που περιορίζουν τη διαθεσιμότητα μεταναστών εργατών.  Χωρίς ανθρώπινο κεφάλαιο, καμία τεχνολογική λύση δεν μπορεί να αποδώσει.

Η HVA ενθαρρύνει μια συμμετοχική προσέγγιση, τονίζοντας τη σημασία των πιλοτικών έργων σε επίπεδο κοινότητας και τοπικής ιδιοκτησίας. Αντί να παρουσιάζονται οι μεταρρυθμίσεις ως άνωθεν επιβολές, προτείνεται να αναπτυχθούν ως συμπράξεις, οι οποίες συνδιαμορφώνονται με τους αγρότες, τους δήμους και τους συνεταιρισμούς.

Χρήμα υπάρχει – αλλά όχι άπειρο

Το σχέδιο που έχει παραδοθεί στις ελληνικές αρχές δεν αγνοεί τη δημοσιονομική πραγματικότητα. Η χρηματοδότηση νέων εγγειοβελτιωτικών έργων εξαρτάται κυρίως από τους πόρους της ΚΑΠ 2023–2027 και από το νέο Τομεακό Πρόγραμμα Ανάπτυξης 2026–2030. Ήδη βρίσκονται σε εξέλιξη ή σε φάση αξιολόγησης έργα δεκάδων εκατομμυρίων ευρώ, ενώ οι αρμοδιότητες μεταφέρθηκαν στο  Υπουργείο Υποδομών με το σκεπτικό ότι η κεντρική διαχείριση των αρδευτικών έργων θα αποκτήσει έτσι  μεγαλύτερη συνοχή.

Ήδη εκκρεμεί η αξιολόγηση του έργου των αρδευτικών δικτύων του φράγματος Πλακιώτισσας από την αρμόδια Διαχειριστική Αρχή, ύψους άνω των 72 εκατ. ευρώ, ενώ άλλα έργα εντάσσονται στο πρόγραμμα «Ύδωρ 2.0» και μεταφέρονται στο νέο ΤΠΑ 2026–2030.

Στο Τομεακό Πρόγραμμα Ανάπτυξης  (ΤΠΑ)  2021-2025 περιλαμβάνεται και το έργο για τη «Λιμνοδεξαμενή  Χοχλακίων   Παλιοκάστρου, το Φράγμα Αγ. Ιωάννη Ιεράπετρας Λασιθίου  και τα βασικά έργα αξιοποίησης αρδευτικού νερού», το οποίο βρίσκεται σε φάση υπογραφής της σύμβασης Σύμπραξης Δημοσίου Ιδιωτικού Τομέα (ΣΔΙΤ) και  θα μεταφερθεί στο εθνικό ΤΠΑ 2026-2030 ως μακροχρόνια δέσμευση. Το έργο, με ανάδοχο τη ΓΕΚ ΤΕΡΝΑ,   έχει κόστος κατασκευής   59 εκατ. ευρώ (πλέον ΦΠΑ) και εντάσσεται και αυτό στο ολοκληρωμένο πρόγραμμα “’Ύδωρ 2.0”.