Με επιτυχία η τελετή απονομής του Βραβείου «Νίκος Καζαντζάκης» στον Ιωσήφ Σηφάκη

Με μεγάλη επιτυχία  πραγματοποιήθηκε το βράδυ της Τετάρτης 20 Ιουλίου η βράβευση του διακεκριμένου Ηρακλειώτη ακαδημαϊκού, κορυφαίου επιστήμονα της υψηλής τεχνολογίας Ιωσήφ Σηφάκη με το Βραβείο «Νίκος Καζαντζάκης» 2022, του Δήμου Ηρακλείου. 

Η  Τελετή έλαβε χώρα στη Βασιλική του Αγίου Μάρκου και ξεκίνησε με τον χαιρετισμό του Δημάρχου Ηρακλείου Βασίλη Λαμπρινού, του οποίου πρόταση αποτέλεσε η βράβευση του κ. Σηφάκη. Στη συνέχεια η διαπαραταξιακή  επιτροπή η οποία ορίστηκε για αυτόν τον σκοπό πρότεινε και το Δημοτικό Συμβούλιο αποδέχθηκε ομόφωνα, ο διεθνούς φήμης επιστήμονας να τιμηθεί με το Βραβείο «Νίκος Καζαντζάκης».

Ο Δήμαρχος στον χαιρετισμό του τόνισε σχετικά: «Η απονομή του Βραβείου «Νίκος Καζαντζάκης» στον κ. Ιωσήφ Σηφάκη, αποτελεί έμπρακτη έκφραση ευγνωμοσύνης της γενέτειράς του για την συνολική του πορεία και για την πολύτιμη, πολυετή προσφορά του στην επιστήμη και στον σύγχρονο πολιτισμό. Τιμά και προβάλλει το Ηράκλειο διεθνώς, στους τομείς των ανώτερων μαθηματικών, της καινοτομίας και της τεχνολογίας και είμαι βέβαιος ότι θα συνεχίσει να το κάνει».  

Ακολούθως, μίλησε για την πορεία και την προσωπικότητα του Ιωσήφ Σηφάκη με μια πολύ ενδιαφέρουσα παρουσίαση η δημοσιογράφος Άννα Γριμάνη.  

Στη συνέχεια ο Δήμαρχος παρέδωσε  το βραβείο στον κ. Ιωσήφ Σηφάκη, ο οποίος στην εξαιρετική ομιλία του μίλησε μεταξύ άλλων για τα παιδικά του βιώματα και τα πρόσωπα που τον διαμόρφωσαν στο Ηράκλειο, την αγάπη του για τον Νίκο Καζαντζάκη, την έλλειψη πνευματικότητας της εποχής μας ενώ στάθηκε ιδιαίτερα στην ανάγκη  να παραμείνει ο άνθρωπος στο επίκεντρο της τεχνολογικής προόδου: «Επιστημονική και τεχνική πρόοδος είναι άχρηστες έως και επικίνδυνες για κοινωνίες που είναι ανάξιες να τις διαχειριστούν και να τις κατευθύνουν. Και το πιο τέλειο νομικό σύστημα είναι ατελέσφορο χωρίς την ελεύθερη συμμόρφωση σε ηθικούς κανόνες. Η έλλειψη πνευματικών αξιών δεν αντισταθμίζεται με υλικά αγαθά.

Βλέπω έναν ορισμένο κίνδυνο στην ανεξέλεγκτη χρήση των υπολογιστών, όταν η πολυπλοκότητα των κυκλωμάτων λήψης αποφάσεων μας διαφεύγει. Θεωρώ ότι κάθε έννοια προόδου πρέπει να στοχεύει στην βελτίωση και εξύψωση του ανθρώπου που είναι σε θέση να κατανοήσει τον κόσμο και να τον αλλάξει για να βελτιώσει τις συνθήκες διαβίωσής του».

Κλείνοντας ο Ιωσήφ Σηφάκης ανέφερε χαρακτηριστικά: «Ό,τι δεν συνέβη ποτέ, είναι ό,τι δεν ποθήσαμε αρκετά. Μην καταδέχεσαι να ρωτάς: “Θα νικήσουμε, Θα Νικηθούμε;”. Πολέμα! 
Το μέλλον ανήκει σε αυτούς που το οραματίζονται και μάχονται για αυτό». 

Η Τελετή απονομής ολοκληρώθηκε ιδανικά με το «Νέο Κρητικό Κουαρτέτο» του Δήμου Ηρακλείου που κέρδισε το ζεστό χειροκρότημα του κοινού αποδίδοντας έργα των Μπετόβεν, Μότσαρτ, Θεοδωράκη. Το Νέο Κρητικό Κουαρτέτο  αποτελούν οι Γιάννης Μαγειρόπουλος στο βιολί, Γιώργος Χλιαβόρας στο βιολί, Στέφανος Συμεωνίδης στη βιόλα, Κωστής Σπυριδάκης στο τσέλο, με την σύμπραξη του Κωστή Σειραγάκη στο κλαρινέτο. 

Στην  τελετή παρευρέθησαν  ο Αρχιεπίσκοπος Κρήτης Ευγένιος , ο Πρόεδρος του Περιφερειακού Συμβουλίου Παύλος Μπαριτάκης, ο Αντιπεριφερειάρχης Περιβάλλοντος Νίκος Ξυλούρης, η Εντεταλμένη Περιφερειακή Σύμβουλος Εθελοντισμού Γεωργία Μηλάκη  οι Αντιδήμαρχοι Στέλα Καλογεράκη – Αρχοντάκη, Ρένα Παπαδάκη, Μαρία Καναβάκη, Κώστας Βαρδαβάς, Γιώργος Καραντινός, Μανόλης Βασιλάκης, Δέσποινα Συγγελάκη, οι επικεφαλής των Δημοτικών Παρατάξεων: «Ενεργοί Πολίτες» Ηλίας Λυγερός, «Συν +ΠΡΑΞΗ Δημοτών» Πέτρος Ινιωτάκης,  «ΗράκλειΟν Αξίζει» Ευαγγελία Σχοιναράκη, «Συνεργασία για το Ηράκλειο» Ευριπίδης Κουκιαδάκης,  οι δημοτικοί σύμβουλοι της Παράταξης «Ηράκλειο 3.7.5.» Μαρία Ξυλούρη, Γιώργος Αγριμανάκης, της Παράταξης «Ενεργοί Πολίτες» Γιώργος Μανδαλάκης, Τάσος Τσατσάκης, Σπύρος Δοκιανάκης, Μαρία Καλουδιώτη, ο ανεξάρτητος Δημοτικός Σύμβουλος Νίκος Αγγελάκης, ο Πρόεδρος και Διευθύνων Σύμβουλος του ΑΔΜΗΕ Μανούσος Μανουσάκης κ.α.  

Η ομιλία του Ιωσήφ Σηφάκη

"Είναι μεγάλη τιμή για μένα αυτό το βραβείο. Η αναγνώριση από την γενέτειρά μου έχει μια ιδιαίτερη βαρύτητα και συναισθηματική αξία. Γέννημα θρέμμα Ηρακλειώτης, είμαι βαθιά δεμένος με την πόλη όπου έζησα —έως ότου αποφοίτησα από το εξατάξιο Γυμνάσιο, το 1ο αρρένων Ηρακλείου, το 1964— και με την οποία δεν έπαψα να έχω ζωντανούς δεσμούς σε όλη μου την ζωή. 

Λένε ότι το σημαντικό δεν είναι πώς έζησες τη ζωή σου, άλλα πώς μπορείς να την διηγηθείς. Πολλά γεγονότα πέρασαν σχεδόν απαρατήρητα όταν τα ζήσαμε, και σε βάθος χρόνου αποκτούν τεράστια σημασία. Ατενίζοντας την διαδρομή μου από το ύψος των 76 μου χρόνων, αυτά τα πρώτα δεκαοκτώ μου χρόνια, που έζησα στο Ηράκλειο, μετρούν πολύ γι’ αυτό που έγινα και είμαι. 

Από την παιδική μου ηλικία έχω μόνο ευτυχισμένες αναμνήσεις. Στο σπίτι μάς περιτριγύριζαν με απέραντη αγάπη. Μεγάλωσα σε μια προσφυγική γειτονιά με πολλή ξεγνοιασιά και ελευθερία για παιχνίδι.

Το Ηράκλειο των ετών 1950-1960, το θυμάμαι έντονα. Από μικρός κατέβαινα όταν είχα ελεύθερο χρόνο στο μαγαζί μας στην «1821». Περνούσα εκεί ατέλειωτες ώρες και με ήξεραν όλοι οι μαγαζάτορες, από το Μεϊντάνι μέχρι την οδό Κόσμων.     Έχω ζωντανές μνήμες από την αγορά με τους αχθοφόρους, τα κάρα, τα λιγοστά αυτοκίνητα, με τον τροχονόμο να ρυθμίζει την κυκλοφορία.  

Ο κόσμος τότε ήταν μικρός. Κι όμως είχε μια ανείπωτη μαγεία: μια βόλτα στο λιμάνι ή στην Κνωσσό, μια Κυριακή απόγευμα στις τρεις Καμάρες με την μουσική του Δήμου να παιανίζει στο περίπτερο του πάρκου. Με τη γιαγιά πηγαίναμε της Αναλήψεως στον Κούλε για το πρώτο μπάνιο, κολυμπούσαμε οικογενειακώς στην Τρυπητή και στα μπάνια του Πόρου. Αξέχαστες μένουν σχολικές εκδρομές στου Κορώνη Μαγαρά, στις Πατέλες ή στο Γερμανικό Νεκροταφείο. Ήταν μια εποχή που με πολύ λίγα και απλά νοιώθαμε μια άρρητη πληρότητα και ευτυχία.

Η γενιά μας είχε την τύχη να γνωρίσει ένα κλίμα αθωότητας και αισιοδοξίας που ήρθε να απαλύνει τις πληγές του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο κόσμος ήταν απλός σαν τα ασπρόμαυρα γουέστερν, οι επιλογές ξεκάθαρες. Πιστεύαμε στην δύναμη της προόδου και στο κοινό καλό. Πιστεύαμε πως υπάρχει σίγουρα καλύτερο αύριο γι’ αυτούς που πολεμούν και το αξίζουν.  

Το Ηράκλειο είχε τότε μια πνευματική ελίτ με ανθρώπους αδιαμφισβήτητου κύρους και καλλιέργειας, όπως ο Παρλαμάς, ο Ξηρουδάκης, ο Αλεξίου ο Καλοκαιρινός, ο Σταυρινίδης, ο Σπανάκης. Ορισμένοι δάσκαλοι και καθηγητές είχαν σημαντική επίδραση στην διαμόρφωση των ενδιαφερόντων και των προσανατολισμών της γενιάς μου. Θυμάμαι με συγκίνηση τον Ιάσωνα Κατζουράκη καθηγητή Μαθηματικών, που μας είχε συνεπάρει μιλώντας με ενθουσιασμό για τα ομορφιά των μαθηματικών. Τον θεολόγο Νικόλαο Ζευγαδάκη, που μας έμαθε πολλά για την ιστορία του Χάνδακα. Τον Μιχάλη Καραταράκη ακούραστο και αφοσιωμένο δάσκαλο και φροντιστή. Θυμάμαι την άμιλλα μεταξύ μας ως μαθητών, την αγάπη μας για τη μάθηση.

Είχα μια έμφυτη κλίση για τα γράμματα, με την πλατιά έννοια. Μικρός ήθελα να γίνω αρχαιολόγος. Είχα πάθος με την Ιστορία ιδιαίτερα του τόπου μας. 

Κρατώ ακόμα ζωντανές τις μνήμες από το πρώτο Κρητολογικό Συνέδριο που έγινε το 1961, εδώ στη Βασιλική του Αγίου Μάρκου. Ο πατέρας φίλου και συμμαθητή μου, μας είχε εξασφαλίσει θέσεις και μπόρεσα να παρακολουθήσω μερικές συνεδριάσεις.

Αργότερα αγάπησα την Φυσική και τα Μαθηματικά, όταν κατάλαβα ότι είναι απαραίτητα για την κατανόηση του κόσμου. Ήμουν μικρός όταν ο πατέρας μου έφερε το βιβλίο του Αϊνστάιν «Πώς βλέπω τον κόσμο», που με επηρέασε βαθιά. Από τότε η ιδέα να φτιάξω μια δική μου θεώρηση του κόσμου κέντριζε αδιάλειπτα τη σκέψη μου.

Στα δεκαπέντε μου αποφάσισα να δώσω στο ΕΜΠ, στους μηχανολόγους/ηλεκτρολόγους, διότι πίστευα ότι θα έπαιρνα έτσι την καλύτερη τεχνικο-θεωρητική κατάρτιση. Οι γονείς μου δεν είχαν κανένα λόγο στις επιλογές μου, είτε επειδή μου είχαν απόλυτη εμπιστοσύνη είτε επειδή είχαν άλλα προβλήματα την εποχή εκείνη. Έτσι είχα πλήρη ελευθερία και φυσικά την ανάλογη ευθύνη. Με έθελγε η ακαδημαϊκή σταδιοδρομία για την ελευθερία να σκέπτεσαι και να ερευνάς. Νομίζω ότι μέσα από τις διαδοχικές επιλογές μου πραγματοποίησα σε μεγάλο βαθμό το όραμά μου. 

 Πήγα στη Γαλλία 1970 με πτυχίο ηλεκτρολόγου μηχανικού, για να σπουδάσω πυρηνική φυσική. Κατά ευτυχή σύμπτωση, ο πρώτος υπολογιστής που είδα μπροστά μου με γοήτευσε και αυτό άλλαξε εντελώς τη ζωή μου. Θεωρώ τον εαυτό μου εξαιρετικά τυχερό επειδή έζησα «εκ των έσω» αυτή την επανάσταση της Πληροφορικής και των εφαρμογών της. Που απόλαυσα την ελευθερία να ερευνώ και να δημιουργώ, στα παρθένα πεδία ενός πολύ σημαντικού τομέα γνώσης.

Καζαντζάκης

Κατά μια ευτυχή συγκυρία, γνώρισα και αγάπησα τον Καζαντζάκη αρκετά μικρός. Στο σπίτι τα βιβλία ήταν λιγοστά — λίγα ιστορικά, λεξικά και μια εγκυκλοπαίδεια. Περίεργος από φύση και βιβλιοφάγος, γύριζα από παιδί στη γειτονιά ψάχνοντας κάτι να διαβάσω. «Κλασικά εικονογραφημένα», «Μικρούς ‘Ήρωες» και οποιοδήποτε κείμενο έπεφτε στα χέρια μου. Όταν ήμουν 14-15 ετών, η κόρη μιας καλής γειτόνισσας παντρεύτηκε ένα λαμπρό άνθρωπο τον κ. Σπύρο, πολυπράγμονα, προοδευτικό και με πλούσια βιβλιοθήκη. Ο κ. Σπύρος με συμπάθησε, ίσως διότι τον συγκίνησε η έφεσή μου για μάθηση. Αυτός μου μίλησε πρώτη φορά για φιλοσοφία και τέχνη. Μου δάνεισε βιβλία του Καζαντζάκη, τα οποία έπαιρνα κρυφά στο σπίτι γιατί την εποχή εκείνη δεν θεωρούνταν και ό,τι καλύτερο ιδιαίτερα για ένα παιδί της ηλικίας μου. Παρά τις επιφυλάξεις των γονιών μου, κατάφερα μέσα σε δύο καλοκαίρια να γνωρίσω ένα μεγάλο μέρος του έργου του συγγραφέα. Περιττό να πω πόσο τα μηνύματα τους με εντυπωσίασαν και επηρέασαν τη σκέψη μου. Όχι μόνο αμφισβητούσαν και ανέτρεπαν, αλλά έδιναν και ένα άλλο τρόπο να βλέπεις τον κόσμο ως Κρητικός, ως Έλληνας, και ως Άνθρωπος.
‘Έκτοτε, ο Καζαντζάκης, ιδιαίτερα ο στοχαστής και αγωνιστής, επηρέασε βαθιά τη σκέψη μου. Υπήρξε σημείο αναφοράς με άλλους μεγάλους που αγάπησα, αρχαίους φιλόσοφους με επί κεφαλής τον Πλάτωνα, τον Λάιμπνιτς και μερικούς πιο σύγχρονους μαθηματικούς και επιστήμονες.

Διαπιστώνω συχνά, διαβάζοντας κείμενα μου, πόσο έχω εσωτερικεύσει τις καζαντζακικές ιδέες, πόσο βρίσκομαι ασυναίσθητα κοντά στο πνεύμα του. Όπως σε ένα κείμενο που έγραψα πριν πέντε χρόνια με τίτλο «Εκ νυκτός ορθρίζει το Πνεύμα μου» και του οποίου θα μου επιτρέψετε να παραθέσω ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα:

Έρχεται η Φωνή στη μέση της νύχτας σαν τον κλέφτη, όταν ο ύπνος έχει ξεπλύνει το νου από τις μέριμνες της προτεραίας, γρηγορεί το πνεύμα στην προσδοκία της μέρας που γεννιέται.

Με ξυπνά αξημέρωτα και μου λέει. Άκουσε γιέ του ανθρώπου.

Ελέχθη «εν αρχή ην ο Λόγος». Σου λέω νυν και αεί ο Λόγος, μόνο αυτός και άλλο τι δεν υπάρχει. Πιέζουν οι καιροί, ωρίμασαν οι καταστάσεις. Στο χείλος του γκρεμού ίσως σκιρτήσουν οι άνθρωποι μπρος στον επικρεμάμενο κίνδυνο και στέρξουν να ακούσουν αυτό που τους δίνεται. 

Ο Λόγος αιώνιος και άναρχος, έξω από τον χώρο και τον χρόνο, συνέχει τα σύμπαντα από την μια άκρη έως στην άλλη. Δεν υπάρχουν συνεπείς φυσικοί νόμοι χωρίς την ενέργεια του Λόγου.

Ο ορατός κόσμος είναι άθυρμα για να ασκηθεί η Συνείδηση. Για να δοκιμαστούν τα πνεύματα στο μεγάλο παιχνίδι της ελευθερίας. Μην ξεγελιέσαι από τα φαινόμενα. Όλα είναι γέννημα του Νου και τα ορατά και τα νοούμενα. Όλα συντελούνται μέσα μας, Αλήθεια και Ψέμα, Καλό και Κακό. Όμως οι πράξεις σου σ’ αυτό τον κόσμο είναι η λυδία λίθος. Για την κρίση σου και την τελείωση σου. Προορισμός σου να καλλιεργήσεις το τάλαντο σου, να το αποδώσεις πολλαπλάσια στον κόσμο.

Το κείμενο τελειώνει με μια τελευταία προτροπή της Φωνής:

Έτσι μίλησε η Φωνή. Αυτός που έχει αυτιά ας ακούει. Γράψε αυτά που είπα. Ύστερα είναι δική σου υπόθεση τι θα κάνεις. ‘Όταν κάτι σου δίνεται, τότε το χρέος σου για ανταπόδοση μεγαλώνει.

Προσοχή όμως, η αλήθεια είναι μια ολότητα, δεν μερίζεται. Μην την κουτσουρεύεις. Αν δεν μπορείς να την εκστομίσεις ολάκερη, καλύτερα σιωπή. Το Πονηρό έχει πολλά ποδάρια. Μισή αλήθεια και μισό ψέμα σαν ζευγαρώσουν γίνονται χίμαιρες — ο καλύτερος τρόπος να εξαπατήσεις και να εξαπατηθείς.

Και μην εφησυχάζεις. Έχεις την ευθύνη να βρεις τον τρόπο, να δημιουργήσεις τις συνθήκες... Σ’ αυτό τον κόσμο δεν είσαι μόνος ή έστω με τους φίλους και αυτούς που συμπαθείς. Ένα αόρατο νήμα σε ενώνει με όλους τους ανθρώπους. Αν δεν σώσεις, δεν θα σωθείς. 

 Έτσι μίλησε η Φωνή και έφυγε σαν τον κλέφτη καθώς ήρθε, στη μέση της νύχτας.

Μιλώντας για πνευματικότητα στο Ηράκλειο, τον παλιό Χάνδακα, δεν μπορώ να μην μνημονεύσω όλους αυτούς τους Κρητικούς διανοητές που μεταλαμπάδευσαν το φως του Ελληνισμού στην Δύση και των οποίων το έργο και η συμβολή δεν έχουν αρκούντως αναγνωριστεί. Μιλούμε συχνά για Κρητική Αναγέννηση αναφερόμενοι στην επίδραση της Δύσης, στην άνθηση των γραμμάτων και των τεχνών στο νησί μας,, κατά την Ενετοκρατία. Αυτό όμως που δεν τονίζουμε αρκετά είναι ο ρόλος των Κρητών στην διάδοση της αρχαίας ελληνικής γραμματείας στη Δύση που ήταν καθοριστική για την Αναγέννηση. 

Πριν από χρόνια, μελετώντας το γενεαλογικό δέντρο ενός επιφανούς Γάλλου ελληνιστή της εποχής του Λουδοβίκου XV, συνειδητοποίησα πόσο εντυπωσιακή ήταν η παρουσία Κρητών λογίων και ιερωμένων, ακόμη πριν την άλωση της Κωνσταντινούπολης και μέχρι το τέλος του 17ου αιώνα. Που δίδαξαν σε πανεπιστήμια και αυλές ηγεμόνων, που διηύθυναν βιβλιοθήκες και πνευματικά ιδρύματα.

Έγραψα τότε ένα σύντομο κείμενο για τον Μάρκο Μουσούρο, που το 1499 εξέδωσε το «Μεγάλο Ετυμολογικό», το πρώτο ελληνικό λεξικό στο τυπογραφείο της Βενετίας, των Νικολάου Βλαστού και Ζαχαρία Καλλέργη. Ο Μάρκος ήταν γέννημα-θρέμμα του Χάνδακα. Σπούδασε στο ξακουστό Σιναϊτικό σχολείο της Αγίας Αικατερίνης και είχε δάσκαλο τον κληρικό Αριστόβουλο Αποστόλη. 

Επιτρέψετε μου να μοιραστώ μαζί σας την συγκίνησή μου σχολιάζοντας ένα ποίημα επιγραμματικό σε αρχαΐζουσα που έγραψε ο Μάρκος στον πρόλογο του λεξικού του. Εκεί εκφράζει ενθουσιασμό και υπερηφάνεια διηγούμενος πως με την συνδρομή συμπατριωτών του από την βενετοκρατούμενη Κρήτη τυπώθηκε το λεξικό – η απόδοση στα νέα ελληνικά είναι του Λίνου Πολίτη.

«Κρητικός σκάλισε τους χαρακτήρες,
(Κρης γαρ ο τορνεύσας),
Κρητικός αράδιασε τα χάλκινα καλούπια,
(τα δε χαλκία ο συνείρας)
Κρητικός τα κέντησε ένα-ένα,
(ο καθ’ εν στίξας),
Κρητικός τα έχυσε στο μολύβι ,
(ο μολυβδοχύτης)
Κρητικός δαπάνησε για την έκδοση,
(Κρης δαπανά) 
Κρητικός γράφει τούτο το εγκώμιο,
(ο κλείων Κρης τάδε)».

 Κι αν τόσοι λίγοι συμπράττοντας, τόσα υψηλά κατόρθωσαν είναι διότι από την αρχαιότητα χέρι θεϊκό συμπαρίσταται στους Κρήτες αρωγό.

«Όμως γιατί το μυαλό των Κρητικών να θαυμάζει κανείς;
Τους παραστέκεται ευνοϊκός ο Δίας ο Κρηταγενής.
που με την εντολή του κάποτε η Αθηνά, 
τους έμαθε πολλά έργα περίτεχνα».

Τέλος, υπερηφανεύεται την τελειότητα του έργου, τωόντι ανταξία του γένους των Ελλήνων.

«Διότι τέτοιοι χαρακτήρες τυπογραφικοί
από την Ελλάδα την ιερή,
(οι γαρ αφ’ ιρής Ελλάδος ...τύποι),
ταιριάζουν στα παιδιά των Ελλήνων, 
(Ελλάνων παισί πρέπουσι)». 

 Κλίνει η ψυχή το γόνυ στο μεγαλείο του Λόγου που σαρκώνει ο θείος έρως του Μάρκου για την «ιερή Ελλάδα». Με τέτοιους πνευματικούς γίγαντες σώθηκε ανά τους αιώνες η κληρονομία μας, κιβωτός και ασπίδα μας.

Γενικές σκέψεις

Σήμερα η πνευματικότητα του Καζαντζάκη γίνεται επιτακτικά επίκαιρη. Η ισοπέδωση της ιεραρχίας των αξιών συνοδεύεται από ένα επαναπροσδιορισμό των εννοιών και των σχέσεών τους. Σύνδρομο των καιρών είναι η έλλειψη συναισθήματος ευθύνης και η δικαιολογία ότι «φταίνε οι άλλοι» ή γενικά συνθήκες έξω από τη βούλησή μας. Αυτή η στάση ενισχύεται από την ανεπαρκή λειτουργία των θεσμών, των ελεγκτικών μηχανισμών και των μηχανισμών αξιολόγησης. Οδηγεί στην πρακτική αμφισβήτηση της «χρηστικότητας» των ηθικών αρχών και αποθαρρύνει την προσπάθεια για την επίτευξη ανωτέρων σκοπών. Έτσι φτάσαμε στον κατήφορο του κυνισμού που έρχεται πια να σαρώσει ό,τι έχει απομένει μετά δυσκολίας όρθιο. 

Η παρατηρούμενη έλλειψη πνευματικότητας συνοδεύεται και από την αναθεώρηση των ανθρωπιστικών ιδεωδών που απετέλεσαν την βάση του Δυτικοευρωπαϊκού πολιτισμού. Οι φιλοσοφικές και πολιτικές διαμάχες που είχαν επίκεντρο τον άνθρωπο και την πρόοδο προς το κοινό καλό δοκιμάζονται από ψευδο-φιλοσοφικά ρεύματα που υπερεκτιμούν τον ρόλο της επιστήμης και της τεχνολογίας ως κάπως αναπόφευκτα ανεξέλεγκτο, σε μια εξέλιξη όπου ο άνθρωπος θα είναι απλώς ένας κομπάρσος, για να μην πω ένα οικόσιτο ζώο.

Γίνεται λόγος πολύς για την Τεχνητή Νοημοσύνη, περισσότερο ως τεχνολογία που εγκυμονεί κινδύνους, παρά ως τομέας γνώσης, πλέκοντας διάφορα εσχατολογικά και δυστοπικά σενάρια. Διάσημοι όπως ο Elon Musk και ο Bill Gates, συγκλίνουν για να υπερτονίσουν τους κινδύνους από τους υπολογιστές. Όχι για να συζητήσουν πώς με οργανωμένη δράση οι κοινωνίες μπορούν να αποτρέψουν κάτι κακό, αλλά για να μας αναγγείλουν μια «αυτοεκπληρούμενη προφητεία». Είναι εντυπωσιακά μεγάλος ο αριθμός των μπεστ-σέλερ που περιγράφουν ένα μέλλον όπου η ανθρωπότητα δεν είναι πια το υποκείμενο της ιστορίας. Οράματα που συνεπικουρούν στην ιδέα ότι η συνείδηση, το απαύγασμα της εξέλιξης του ανθρώπου που έφτιαξε τον πολιτισμό, θα γίνει μοιραίο θύμα του.

Νοσταλγώ αυτούς τους καιρούς που κοιτάζαμε τ’ άστρα κι ονειρευόμαστε. Για κάτι ιερό πολύ πιο πάνω από τον καθένα μας. Γι’ αυτό παλεύαμε σαν να μην υπήρχε άλλος δρόμος, να προχωρήσουμε. Τώρα πια όλα αυτά είναι παρελθόν. Αλώθηκαν οι συνειδήσεις και ανάγκη καμία να τις υποτάξουν με βία. Μπήκε στο πετσί τους ο φόβος της ελευθερίας, το άγχος της ευθύνης. Κι έγιναν ζουρλομανδύας αυτο-χειραγώγησης και αυτο-λογοκρισίας

 Είναι συνταρακτικό πώς τα πραγματικά προβλήματα κρύβονται επιμελώς από την κοινή γνώμη, πώς δημιουργούνται τεχνηέντως οι προϋποθέσεις για την απόκρυψή τους. Ενώ παράλληλα αντικαθίστανται με άλλα πλασματικά, που αποπροσανατολίζουν και απομακρύνουν από τη συνειδητή αναζήτηση λύσεων. Επιστημονική και τεχνική πρόοδος είναι άχρηστες έως και επικίνδυνες για κοινωνίες που είναι ανάξιες να τις διαχειριστούν και να τις κατευθύνουν. Και το πιο τέλειο νομικό σύστημα είναι ατελέσφορο χωρίς την ελεύθερη συμμόρφωση σε ηθικούς κανόνες. Η έλλειψη πνευματικών αξιών δεν αντισταθμίζεται με υλικά αγαθά.

Βλέπω έναν ορισμένο κίνδυνο στην ανεξέλεγκτη χρήση των υπολογιστών, όταν η πολυπλοκότητα των κυκλωμάτων λήψης αποφάσεων μας διαφεύγει. Θεωρώ ότι κάθε έννοια προόδου πρέπει να στοχεύει στην βελτίωση και εξύψωση του ανθρώπου που είναι σε θέση να κατανοήσει τον κόσμο και να τον αλλάξει για να βελτιώσει τις συνθήκες διαβίωσής του.

Ποιο θα είναι στο μέλλον το σημείο ισορροπίας μεταξύ των έξυπνων υπολογιστικών συστημάτων και του ελέγχου των λειτουργιών τους από τον άνθρωπο; Αυτό θα εξαρτηθεί από την τεχνολογική πρόοδο, καθώς και από τις πολιτικές επιλογές που θα κάνουν οι κοινωνίες για να αποφύγουν την αποξένωση από τη λήψη αποφάσεων η οποία προκύπτει από την απεριόριστη αυτοματοποίηση.

Μετά τον Homo sapiens, τον άνθρωπο που κατασκευάζει εργαλεία που πολλαπλασιάζουν τη μυϊκή του δύναμη και δημιουργεί τεχνουργήματα, θα δούμε ένα είδος ανθρώπου που, χάρη στη χρήση των υπολογιστών, θα πολλαπλασιάσει τις δυνατότητες ελέγχου και αλλαγής του κόσμου. Ωστόσο, το ερώτημα είναι αν αυτή η «έκρηξη» τεχνητής νοημοσύνης θα συνοδευτεί από ανάλογη ανάπτυξη συλλογικής συνείδησης όσον αφορά τη σωστή διαχείρισή της.

Έχετε αναρωτηθεί πώς θα ήταν η ζωή σας αν είχατε έναν υπηρέτη που θα ικανοποιούσε κάθε ιδιοτροπία και επιθυμία σας; Αν δεν υπήρχαν εμπόδια, αν δεν υπήρχαν δυσκολίες, αν πετυχαίνατε τα πάντα αβίαστα, αν δεν υπήρχε κανένας λόγος να ελέγξετε τις ορέξεις σας;

 Αν οι άνθρωποι μπορούσαν να ικανοποιήσουν τις επιθυμίες τους αυτόματα και αβίαστα, θα είχαν γίνει «γαστέρες αργές», απλώς πεπτικοί σωλήνες. Αν ζούσαμε σε έναν κόσμο χωρίς αντιξοότητες, δεν θα είμαστε πιο έξυπνοι από τα φυτά. Αλλά και η ευτυχία μας θα ήταν μικρότερη από εκείνη των φυτών, επειδή τα φυτά τουλάχιστον αγωνίζονται για να επιβιώσουν.

Δεν έχω καμία αμφιβολία ότι νέες γνώσεις θα επιτρέψουν στην ανθρωπότητα να σημειώσει πρόοδο σε αυτό το παιχνίδι της κατανόησης και της αλλαγής του κόσμου. Αλλά πρέπει να είμαστε συνετοί. Δυσκολεύομαι να φανταστώ πώς τα δημιουργήματα μπορούν να υπερβούν τη νοημοσύνη των δημιουργών τους. Ωστόσο, είναι πιθανό οι δημιουργοί να υποταχθούν στα δημιουργήματά τους, είτε λόγω αδυναμίας διαχείρισης της πολυπλοκότητάς τους είτε λόγω διανοητικής νωθρότητας και την τάση να απαλλαγούν από το βάρος της ευθύνης της επιλογής - και αυτό είναι ένα τρομακτικό σενάριο για την ανθρωπότητα που δεν θα ήθελα καν να φανταστώ.

Επίλογος

Συχνά ανατρέχω στην πνευματικότητα του Καζαντζάκη, που πάντα με συνέπαιρνε και με οδηγούσε. Αυτή την πίστη ότι ο άνθρωπος μπορεί να σταθεί πάνω από τη μοίρα του, να παλέψει και να χαράξει το δρόμο του. Ότι αυτό που μετράει είναι πάνω απ’ όλα η τελείωση μέσα από τον αγώνα, χωρίς καμιά άλλη ελπίδα ανταμοιβής, κι η «ποτέ καμιά, καμιά ποτέ Ανταπόδοση». 

Η πνευματικότητα του ανθρώπου που εμπνέεται από τις διαχρονικές αξίες της ελευθερίας να σκέπτεται και να πράττει. Για να ανέβει λίγο ψηλότερα στην κλίμακα της αυτογνωσίας, για ζήσει μια ζωή άξια να την ζεις.

Κλείνοντας θα ήθελα να τονίσω ξανά πόσο με συγκινεί αυτή η τιμή από την πόλη όπου γεννήθηκα και ανδρώθηκα. Μια πόλη που θέλω διακαώς να δω να προοδεύει, να ανέβει ψηλά διεκδικώντας μια θέση αντάξια του πνευματικού παρελθόντος της και των δυνατοτήτων της. 

 Δυστυχώς είναι συνήθεια στη χώρα μας τις τελευταίες δεκαετίες, να χανόμαστε σε αδιάφορες συζητήσεις κλείνοντας τα μάτια στα προφανή. Μεριμνούμε και τυρβάζουμε περί πολλά, ενός δε έστι χρεία. Ό,τι δεν συνέβη ποτέ, είναι ό,τι δεν ποθήσαμε αρκετά. Μην καταδέχεσαι να ρωτάς: «Θα νικήσουμε; Θα νικηθούμε;» Πολέμα! 

Το μέλλον ανήκει σε αυτούς που το οραματίζονται και μάχονται γι’ αυτό.