Έρευνες - Μοναξιά: Πως επηρεάζει τον τρόπο που ερμηνεύουμε προθέσεις και συμπεριφορές των γύρω μας

Μπορεί να περιβάλλεστε από ανθρώπους και, παρ’ όλα αυτά, να αισθάνεστε μόνοι. Αυτή την εμπειρία αποτύπωσε με μοναδικό τρόπο η Σοφία Κόπολα στην ταινία «Χαμένοι στη μετάφραση». Οι δύο ήρωές της δεν είναι μόνοι στον κόσμο. Έχουν συντρόφους, σχέσεις και μια φαινομενικά πλήρη ζωή. Κι όμως, περιπλανώμενοι στο πολύβουο Τόκιο, νιώθουν βαθιά αποξενωμένοι, σαν να μην τους βλέπει κανείς. Μέχρι που συναντούν ο ένας τον άλλον. Γιατί η μοναξιά δεν είναι απαραίτητα η απουσία ανθρώπων, αλλά η απουσία ουσιαστικής σύνδεσης.

Η μοναξιά δεν είναι το ίδιο με την κοινωνική απομόνωση

«Νομίζεις ότι καταλαβαίνεις τη μοναξιά, μέχρι που συνειδητοποιείς ότι δεν την καταλαβαίνεις», παρατηρεί ο καθηγητής Ρότζερ Ο’Σάλιβαν (Roger O’Sullivan), ένας από τους σημαντικότερους ερευνητές του φαινομένου.

Για πολλά χρόνια, η κοινωνική απομόνωση και η μοναξιά αντιμετωπίζονταν σχεδόν ως ταυτόσημες έννοιες.

Σήμερα, όμως, οι επιστήμονες γνωρίζουν ότι πρόκειται για δύο διαφορετικές συνθήκες. Η κοινωνική απομόνωση μπορεί να μετρηθεί για παράδειγμα από τον αριθμό των ανθρώπων με τους οποίους ζει κάποιος ή από τις κοινωνικές επαφές που έχει. Η μοναξιά, αντίθετα, αφορά στο πώς βιώνει ο ίδιος τις σχέσεις του. Γι’ αυτό οι ερευνητές χρησιμοποιούν ειδικά εργαλεία, όπως η Κλίμακα Μοναξιάς του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας στο Λος Άντζελες (UCLA Loneliness Scale).

Η κλίμακα περιλαμβάνει μια σειρά από προτάσεις που περιγράφουν εμπειρίες μοναξιάς, όπως «Δεν έχω κανέναν να μιλήσω» και «Δεν αντέχω να είμαι τόσο μόνος». Οι συμμετέχοντες καλούνται να δηλώσουν πόσο συχνά οι προτάσεις αυτές περιγράφουν όσα βιώνουν οι ίδιοι.

Η άποψη ότι η μοναξιά και η κοινωνική απομόνωση δεν είναι το ίδιο πράγμα επιβεβαιώθηκε και σε πρόσφατη βρετανική μελέτη με περίπου 4.500 συμμετέχοντες. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι μόλις το 9% όσων ήταν κοινωνικά απομονωμένοι ήταν ταυτόχρονα και μοναχικοί. Οι περισσότεροι άνθρωποι που δήλωναν ότι ένιωθαν μοναξιά δεν είχαν απαραίτητα λίγες κοινωνικές επαφές. Αυτό που τους έλειπε ήταν η αίσθηση της ουσιαστικής σύνδεσης με τους άλλους.

Η μοναξιά αλλάζει τον τρόπο που βλέπουμε τους άλλους

Η μοναξιά δεν επηρεάζει μόνο το πώς αισθανόμαστε. Έρευνες δείχνουν ότι μπορεί να επηρεάσει και τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύουμε τις προθέσεις και τη συμπεριφορά των ανθρώπων γύρω μας. Η παρατεταμένη μοναξιά μπορεί να μας κάνει πιο επιφυλακτικούς απέναντι στους άλλους. Ένα μήνυμα που δεν ήρθε, μια καθυστέρηση στην απάντηση ή μια ουδέτερη στάση μπορεί να εκληφθούν ως ένδειξη αδιαφορίας, ακόμη κι αν δεν είναι. Οι ερευνητές εκτιμούν ότι αυτή η αλλαγή στον τρόπο που βλέπουμε τους άλλους μπορεί να κάνει ακόμη πιο δύσκολη τη δημιουργία και τη διατήρηση στενών σχέσεων. Έτσι, η μοναξιά μπορεί να παγιδεύσει τους ανθρώπους σε έναν φαύλο κύκλο: όσο πιο μόνοι νιώθουν, τόσο δυσκολότερο γίνεται να συνδεθούν με τους άλλους και τόσο περισσότερο εντείνεται το αίσθημα της μοναξιάς.

Ο καθηγητής Ψυχολογίας, Ψυχιατρικής και Συμπεριφορικής Νευροεπιστήμης του Πανεπιστημίου του Σικάγου, Τζον Κατσιόπο (John Cacioppo), περιέγραψε τη μοναξιά ως έναν κοινωνικό πόνο, ο οποίος λειτουργεί όπως η πείνα και η δίψα. Είναι ένα σήμα του οργανισμού ότι κάτι σημαντικό λείπει από τη ζωή μας. Όπως η πείνα μάς λέει ότι χρειαζόμαστε τροφή και η δίψα νερό, έτσι και η μοναξιά μάς υπενθυμίζει ότι έχουμε ανάγκη από ουσιαστική ανθρώπινη επαφή.

Οι επιπτώσεις στην ψυχική και τη σωματική υγεία

Η μοναξιά δεν επηρεάζει μόνο τις σχέσεις μας. Τα τελευταία χρόνια, οι επιστήμονες έχουν σημειώσει σημαντική πρόοδο στην κατανόηση των επιπτώσεών της στην υγεία.

Σε μακροχρόνια μελέτη, στη Βρετανία, στην οποία συμμετείχαν 4.200 άτομα ηλικίας άνω των 50 ετών, διαπιστώθηκε ότι όσοι είχαν υψηλότερα επίπεδα μοναξιάς στην αρχή της έρευνας εμφάνιζαν εντονότερα συμπτώματα κατάθλιψης δώδεκα χρόνια αργότερα. Η σχέση φαίνεται να είναι αμφίδρομη, καθώς η μοναξιά μπορεί να προηγηθεί της κατάθλιψης, αλλά και η κατάθλιψη να ενισχύσει ακόμη περισσότερο το αίσθημα της μοναξιάς.

Εξίσου ανησυχητικά είναι τα ευρήματα για την υγεία του εγκεφάλου. Μελέτη του 2024, η οποία ανέλυσε δεδομένα από περισσότερους από 600.000 ανθρώπους, έδειξε ότι όσοι αισθάνονται μοναξιά έχουν 31% μεγαλύτερο κίνδυνο να εμφανίσουν άνοια.

Μια νεότερη θεωρία, γνωστή ως θεωρία της κοινωνικής ασφάλειας (social safety theory), που διατύπωσε ο καθηγητής Ψυχιατρικής του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας, Τζορτζ Σλάβιτς (George Slavich), υποστηρίζει ότι η κοινωνική απομόνωση και η απόρριψη αντιμετωπίζονται από τον οργανισμό ως μορφές απειλής, ενεργοποιώντας βιολογικούς μηχανισμούς που συνδέονται με τη φλεγμονή και τη χρόνια νόσο.

Η μοναξιά αφήνει αποτύπωμα και στη σωματική υγεία. Αυτό διαπίστωσε διεθνής μελέτη του 2025, με επικεφαλής ερευνητές από τα Πανεπιστήμια Ιωαννίνων και Θεσσαλίας, η οποία έδειξε ότι οι άνθρωποι άνω των 50 ετών που αισθάνονται μοναξιά έχουν 14% υψηλότερο κίνδυνο θανάτου από οποιαδήποτε αιτία και 30% μεγαλύτερο κίνδυνο θανάτου από καρδιαγγειακή νόσο.

Μπορεί να αντιμετωπιστεί;

Τα ευρήματα αυτά δεν σημαίνουν ότι η μοναξιά είναι αναπόφευκτη. Αντίθετα, όσο οι επιστήμονες κατανοούν καλύτερα τους μηχανισμούς της, τόσο περισσότερους τρόπους αναζητούν για να τη διαχειριστούν.

Από τις πιο αποτελεσματικές προσεγγίσεις φαίνεται να είναι η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία (CBT). Στόχος της είναι να βοηθήσει τον άνθρωπο να αναγνωρίσει και να αλλάξει τους τρόπους σκέψης που συντηρούν το αίσθημα της μοναξιάς και δυσκολεύουν την ανάπτυξη ουσιαστικών σχέσεων. Ανασκόπηση μελετών που δημοσιεύθηκε το 2025 έδειξε ότι η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία μειώνει τη μοναξιά σε μέτριο βαθμό, ενώ για άλλες προσεγγίσεις, όπως η ενσυνειδητότητα (mindfulness), τα διαθέσιμα επιστημονικά στοιχεία είναι πιο περιορισμένα.

Παράλληλα, οι γιατροί στρέφονται όλο και συχνότερα στην κοινωνική και την πολιτιστική συνταγογράφηση, παραπέμποντας τους ασθενείς σε δραστηριότητες όπως ομάδες τέχνης, κηπουρικής, άσκησης ή εθελοντισμού. Στόχος είναι να ενισχυθούν οι κοινωνικοί δεσμοί και η αίσθηση ότι ανήκουν σε μια κοινότητα. Μόνο το 2023, περισσότεροι από 1,3 εκατομμύρια άνθρωποι στο Ηνωμένο Βασίλειο παραπέμφθηκαν σε ανάλογες υπηρεσίες.

Η βουλευτής των Δημοκρατικών από τη Βιρτζίνια, Τζένιφερ Γουέξτον, χρησιμοποιεί ένα πρόγραμμα τεχνητής νοημοσύνης στο iPad της, στο σπίτι της στο Λίσμπεργκ της Βιρτζίνια, τον Ιούλιο του 2024. Μια σπάνια νευρολογική νόσος τής στέρησε την καθαρή ομιλία, όμως με τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης δημιούργησε έναν ψηφιακό κλώνο της φωνής της και έγινε η πρώτη βουλευτής στην ιστορία του αμερικανικού Κογκρέσου που εκφώνησε ομιλία χρησιμοποιώντας φωνή που αναπαράχθηκε από τεχνητή νοημοσύνη. (AP Photo/John McDonnell)

Οι ερευνητές διερευνούν και τον πιθανό ρόλο της τεχνολογίας. Σε πιλοτική μελέτη, ηλικιωμένοι που ζούσαν μόνοι χρησιμοποίησαν για τρεις μήνες μια συσκευή Alexa. Αν και το δείγμα ήταν μικρό, η μεγαλύτερη βελτίωση καταγράφηκε σε όσους αξιοποίησαν τη δυνατότητα βιντεοκλήσης για να επικοινωνούν συχνότερα με συγγενείς και φίλους. Αυτό δείχνει ότι η τεχνολογία μπορεί να διευκολύνει την επικοινωνία και να μειώσει το αίσθημα της απομόνωσης. Την ίδια στιγμή, έχουν εμφανιστεί εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης που μπορούν να αναπαράγουν τη φωνή ανθρώπων που έχουν πεθάνει, επιτρέποντας στους οικείους τους να τους ακούν ξανά. Η εξέλιξη αυτή δείχνει ότι ορισμένοι ανθρώπινοι δεσμοί παραμένουν αναντικατάστατοι.

Η μοναξιά δεν αποτελεί αναπόφευκτο μέρος της ζωής ούτε αφορά μόνο σε όσους ζουν μόνοι. Μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε, αντιλαμβανόμαστε τους άλλους και σχετιζόμαστε μαζί τους. Όσο όμως κατανοούμε καλύτερα τι την προκαλεί, τόσο περισσότερες δυνατότητες έχουμε να τη διαχειριστούμε και, κυρίως, να δημιουργήσουμε τις συνθήκες για πιο ουσιαστικές ανθρώπινες συνδέσεις.

Mε πληροφορίες από BBC, The Guardian, The Atlantic