Η εγκατάσταση των προσφύγων της Μ. Ασίας στην Ελληνική επικράτεια

Τον Σεπτέμβριο του 1922, πριν 99 χρόνια,  έληξε με τον πιο επώδυνο τρόπο η ελληνικότητα της Μικράς Ασίας και στα αποκαΐδια της Σμύρνης έσβησε για πάντα το όνειρο και οι πολιτικές της Μεγάλης Ιδέας. Μια πολιτική, η οποία ξεκίνησε με μια αγόρευση του πολιτικού Ι. Κωλέττη το 1844 και για 80 περίπου χρόνια αποτελούσε τον κεντρικό άξονα της εξωτερικής πολιτικής των ελληνικών κυβερνήσεων. Η πολιτική αυτή, είχε ως κύριο δόγμα την απελευθέρωση όλων των περιοχών στις οποίες κατοικούσε από τα αρχαία χρόνια και ήταν κυρίαρχο, το ελληνικό στοιχείο.

Η Μεγάλη Ιδέα, οδήγησε την Ελλάδα στην ανάταση της, φτάνοντας στο σημείο να μιλάμε για μια χώρα των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών, όμως η κατάληξη της ήταν τραγική και με τρομακτικές συνέπειες για τον Ελληνισμό στην Μικρά Ασία, τον Πόντο, την Κωνσταντινούπολη και αλλού. Με την ήττα των ελληνικών στρατευμάτων το 1922, ανατριχιαστικά κοντά στο προπύργιο των δυνάμεων του Κεμάλ Ατατούρκ, την Άγκυρα, φανερώθηκαν σε πλήρη έκταση οι αδυναμίες του ελληνικού εγχειρήματος. Ο Ελληνικός στρατός τράπηκε σε άτακτη υποχώρηση, αφήνοντας περίπου 2.000.000 Έλληνες σε διάφορες περιοχές της Μικράς Ασίας και του Πόντου, στο έλεος των αιμοδιψών ορέξεων των Νεότουρκων, με το δράμα να κορυφώνεται με το ολοκαύτωμα και την καταστροφή της Σμύρνης.

Έκτοτε, εκατοντάδες χιλιάδες προσφύγων εγκατέλειψαν με την βία την πατρίδα τους και αναζήτησαν νέα πατρίδα στην μητέρα Ελλάδα. Σύμφωνα με υπόμνημα του Ελευθέριου Βενιζέλου στην Συνθήκη Ειρήνης του Παρισιού, το 1928, παρουσιάστηκαν στοιχεία ότι στην Μ. Ασία, την Ανατολική Θράκη, Κωνσταντινούπολη, Πόντο και Άδανα, κατοικούσαν συνολικά 2.845.000 Έλληνες, αποτελώντας το 20% του πληθυσμού της περιοχής και βέβαια το ισχυρότερο οικονομικά πληθυσμιακό κομμάτι της.

Από αυτούς, περίπου 600.000 φονεύθηκαν, ενώ το 1.500.000 πέρασε το Αιγαίο και τον Έβρο και αναζήτησε την τύχη του, κυρίως στα Δωδεκάνησα, Θράκη και Μακεδονία, σε Αθήνα, Πειραιά και άλλα αστικά κέντρα καθώς και σε όλες τις άλλες περιφέρειες της Ελλάδας όπως οριοθετήθηκε με την Συνθήκη της Λοζάνης. Στην πόλη της Θεσσαλονίκης, που αποτέλεσε τον κύριο πόλο έλξης,  εγκαταστάθηκαν πάνω από 100.000 πρόσφυγες, ιδρύοντας  75 καινούριες κοινότητες και οικισμούς και ανεβάζοντας τον πληθυσμό της πόλης σε 250.000 έως το 1928. Το προσφυγικό ρεύμα δεν ήταν ζήτημα λίγων μηνών, αλλά αντίθετα κράτησε περίπου 10 χρόνια, μέχρι να φτάσουν και οι τελευταίοι εναπομείναντες Έλληνες από τις διάφορες περιοχές της Μικράς Ασίας, του Πόντου αλλά και των Βαλκανίων, είτε οικειοθελώς, είτε μέσω της υποχρεωτικής ανταλλαγής των πληθυσμών που συντελέστηκε το 1923, ρεύμα το οποίο είχε ήδη ξεκινήσει από το 1917 κυρίως λόγω της Ρωσικής επανάστασης.

Το ελληνικό κράτος, για να μπορέσει να αντιμετωπίσει την δυσμενή αυτή κατάσταση, προσπάθησε να κινητοποιηθεί άμεσα, μέσω της σύστασης της Επιτροπής Αποκαταστάσεως Προσφύγων και του Ταμείου Περιθάλψεως Προσφύγων και μέσω των Υπουργείων Υγιεινής, Πρόνοιας και Αντιλήψεως, Γεωργίας, την Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος, ενώ σημαντικό ρόλο στην αποκατάσταση των προσφύγων έπαιξαν και διάφορες ξένες φιλανθρωπικές οργανώσεις, όπως ο αμερικάνικος και ο σουηδικός Ερυθρός Σταυρός, το ίδρυμα American Near East Relief και διάφορες ιδιωτικές πρωτοβουλίες, υπο την εποπτεία της Κοινωνίας των Εθνών.

Για να εγκατασταθούν οι πρόσφυγες αρχικά, επιτάχθηκαν από το Ταμείο Περιθάλψεως Προσφύγων κενά ακίνητα, το οποίο όπως είναι αντιληπτό μόνο ένα μικρό μέρος του πληθυσμού μπορούσε να καλύψει, ενώ δημιουργούνται παράλληλα πρόχειροι προσφυγικοί καταυλισμοί, για την προσωρινή τους στέγαση. Μέσω του Υπουργείου Πρόνοιας και της Επιτροπής Αποκατάστασης Προσφύγων που στελεχώθηκε το 1923, με παράλληλο δανεισμό από την Κοινωνία των Εθνών, δημιουργούνται οι πρώτοι αστικοί συνοικισμοί και κατοικίες προσφύγων σε όλη την επικράτεια, ενώ παράλληλα γίνεται προσπάθεια να ρυθμιστούν και ζητήματα διανομής αγροτικών γαιών στους ακτήμονες πρόσφυγες. Και την περίοδο εκείνη βέβαια, η γραφειοκρατία, οι καταχρήσεις και οι αυθαιρεσίες προκαλούν τις αντιδράσεις των προσφύγων και των διάφορων αλληλέγγυων σωματείων.

Το 1927, δημοσιεύεται ο νόμος « Περί συστάσεως οικοδομικών συνεταιρισμών αστών προσφύγων», όπου θα δώσει το δικαίωμα να δημιουργηθούν προσφυγικοί οικοδομικοί συνεταιρισμοί, ενώ το 1931, συστήνεται ως ΝΠΔΔ η «Εργατική Εστία» για την ανέγερση κτιρίων για μέλη των επαγγελματικών και εργατικών στρωμάτων. Με τον τρόπο αυτό, ανεγείρονται οι γνωστές σε εμάς σήμερα προσφυγικές κατοικίες, οι οποίες είχαν συγκεκριμένο τύπο, δομή και υποδομή οι οποίες πολλές από αυτές σώζονται εως και σήμερα, ενώ δημιουργούνται διάφοροι σύλλογοι και επιτροπές προσφύγων για την προώθηση των αιτημάτων τους προς τις διάφορες αρχές.

Μέχρι την κήρυξη του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου, οι πρόσφυγες είχαν σε πολύ μεγάλο βαθμό εγκατασταθεί και αφομοιωθεί στις διάφορες περιοχές κατανομής. Ο πόλεμος και η γερμανική κατοχή σε συνδυασμό με τον εμφύλιο, θα προκαλέσουν νέες αρνητικές συνέπειες, καταστροφές και συγκρούσεις οι οποίες θα ανακόψουν την πορεία αφομοίωσης των προσφυγικών πληθυσμών. Η διαδικασία εγκατάστασης θα τελειώσει πολύ αργότερα, το 1955, με το πογκρόμ της Κωνσταντινούπολης, όπου θα δοθεί το τελικό κτύπημα στο Ελληνικό στοιχείο της Ιωνίας και της Πόλης από τους Τούρκους.

Οι πρόσφυγες, βίωσαν σε πολλές περιπτώσεις τον παραγκωνισμό και την αντιζηλία από τους ντόπιους, ενώ συχνά αποτέλεσαν «μήλον της έριδος» για επίδοξους δημαγωγούς και πολιτικούς της εκάστοτε εποχής. Όμως, το μεγάλο μέρος του πληθυσμού τους αποδέχτηκε και τους αφομοίωσε στην νέα τους πατρίδα. Οι άνθρωποι αυτοί, φιλεργατικοί, δραστήριοι και με ανεπτυγμένο το πολιτισμικό αισθητήριο, κατάφεραν μέσα σε λίγα χρόνια να δώσουν μια νέα ώθηση στο φτωχό και ανοργάνωτο ελληνικό κράτος. Δημιούργησαν επιχειρήσεις, ιδρύματα και συλλόγους με σκοπό την επιβίωση και την διατήρηση της μνήμης τους αναλλοίωτης, ενώ με τις τέχνες, τα γράμματα στα οποία αναδείχτηκαν σύντομα και τον πολιτισμό που σαν κιβωτός μετέφεραν, έδωσαν το έναυσμα για την δημιουργία ενός νέου πολιτισμικού κινήματος και την αναγέννηση της μητέρας Ελλάδας.

*Ο Χαράλαμπος Αγγελάκης είναι οικονομολόγος, μεταπτυχιακός φοιτητής στο ΜΠΣ «Ιστορική Έρευνα, διδακτική και νέες τεχνολογίες» στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο και εθελοντής συνεργάτης του Ιστορικού Αρχείου Προσφυγικού Ελληνισμού.