Κοινωνική Οικονομία: Ο ρολος της στη Βιώσιμη Ανάπτυξη και η Κρήτη

Α.ΓΙΑ ΤΗ ΒΙΩΣΙΜΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ

Ο ρόλος της Κοινωνικής Οικονομίας στη Βιώσιμη Ανάπτυξη είναι καταλυτικός και πολυδιάστατος, καθώς γεφυρώνει το χάσμα ανάμεσα στην οικονομική αποδοτικότητα, την κοινωνική δικαιοσύνη και την περιβαλλοντική προστασία. Το παραπάνω οφείλεται στο γεγονός ότι οι φορείς της Κοινωνικής και Αλληλέγγυας Οικονομίας (Κ.Αλ.Ο.) ,όπως άλλωστε και άλλοι   συνεταιρισμοί, σωματεία ή ενώσεις πολιτών, δεν έχουν ως πρωταρχικό σκοπό το κέρδος, αλλά την ευημερία της κοινότητας. Τα παραπάνω, καθώς  και ο γενικότερος ρόλος της Κοινωνικής Οικονομίας, έχουν αναγνωριστεί  από τα Ηνωμένα Έθνη, την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, τον ΟΟΣΑ και πολλούς άλλους διεθνείς οργανισμούς.

Ο σκοπός και η  δραστηριότητα των φορέων της είναι ποικίλος και υποστηρίζει σε κάθε περίπτωση  βασικούς πυλώνες της βιώσιμης ανάπτυξης όπως :

1. Της κοινωνικής συνοχής & δικαιοσύνης με:

• Μείωση των ανισοτήτων μέσω της δίκαιης κατανομής των εσόδων και τη δημοκρατική λήψη αποφάσεων (κάθε μέλος έχει μία ψήφο).
• Ένταξη ευάλωτων ομάδων μέσω  της δημιουργίας  θέσεων εργασίας για άτομα με αναπηρία, μακροχρόνια ανέργους και περιθωριοποιημένες ομάδες.
• Αντιμετώπιση της ερημοποίησης και ενίσχυση των τοπικών κοινοτήτων με επανεπένδυση των εκάστοτε κερδών τοπικά, καλύπτοντας ανάγκες της κοινότητας με συμμετοχή και  ενεργοποίηση των πολιτών.

2. Της Βιώσιμης & Ανθεκτικής Οικονομίας με:

• Μεγαλύτερη σταθερότητα  σε κρίσεις , όπως απεδείχθη και στη περίοδο του Covid, καθώς βασίζονται στην αλληλεγγύη και όχι στην κερδοσκοπία.
• Δίκαιες  εμπορικές συναλλαγές  (Fair Trade) αφού  εφαρμόζουν επιχειρηματικά μοντέλα που εξασφαλίζουν δίκαιες αμοιβές για τους παραγωγούς και διαφανείς αλυσίδες εφοδιασμού που αποκλείουν τη κερδοσκοπία.
• Κοινωνική Καινοτομία με την εισαγωγή νέων  ανθρωποκεντρικών μοντέλων παραγωγής προϊόντων / υπηρεσιών , πρότυπων κατανάλωσης και μεθόδων επίλυσης κοινωνικών προκλήσεων.

3. Της Πράσινης Μετάβασης με:

• Κυκλική οικονομία σε δράσεις διατήρησης του περιβάλλοντος, μείωσης των απορριμμάτων, ανακύκλωσης, και επαναχρησιμοποίησης υλικών.
• Ενεργειακή Δημοκρατία με Ενεργειακές Κοινότητες που επιτρέπουν στους πολίτες να παράγουν συλλογικά τη δική τους καθαρή ενέργεια από ανανεώσιμες πηγές, καταπολεμώντας την ενεργειακή φτώχεια.
• Βιώσιμη γεωργία: με προώθηση της αγροοικολογίας, της βιολογικής παραγωγής και της τοπικής παραγωγής  που, εκτός των άλλων, μειώνει και το περιβαλλοντικό αποτύπωμα των μεταφορών.

Β.ΟΙ ΦΟΡΕΙΣ  Κ.Αλ.Ο ΣΤΗ ΚΡΗΤΗ

Η ανάπτυξη της Κ.Αλ.Ο στη Κρήτη ουσιαστικά ξεκίνησε το 2013 με την δημιουργία της ΚΟΙΝΣΕΠ «ΑΠΟ ΚΟΙΝΟΥ» στο Ηράκλειο. Μέχρι το 2017 είχαν δημιουργηθεί 38 Κοινωνικοί Συνεταιρισμοί (ΚΟΙΝΣΕΠ) ενώ το 2023 έγιναν 109.Το τέλος του 2025 ο αριθμός των ενεργών  ΚΟΙΝΣΕΠ στην Κρήτη ανήλθε στους 170 με 1.231 συνεταιριστικά  μέλη και αποτελούν περίπου το 8% του συνόλου των φορέων Κ.Αλ.Ο της χώρας. Η κατανομή κατά Π.Ε καθώς και πόλεις-ενδοχώρα φαίνεται στους παρακάτω πίνακες:  

Σήμερα σε κάθε Δήμο της Κρήτης(εξαιρουμένου του  Δήμου Βιάννου)υπάρχει μία τουλάχιστον Κοινωνική Επιχείρηση με ισχυρή όμως τη συγκέντρωση των φορέων στα αστικά κέντρα των Π.Ε. Στους φορείς Κ.Αλ.Ο  της Κρήτης δραστηριοποιούνται ως μέλη 1.230 πολίτες και αναπτύσσονται δράσεις σε τομείς όπως των Κοινωνικών Υπηρεσιών, της  Αγροδιατροφής, του πολιτισμού, του περιβάλλοντος, της Εκπαίδευσης, των υποστηρικτικών υπηρεσιών Τουρισμού, Εμπορίου κ.α. Σε ορισμένες περιπτώσεις μάλιστα  οι δράσεις που αναπτύσσονται αναδεικνύουν και στοιχεία Κοινωνικής Καινοτομίας και ανάπτυξης εθελοντικής κοινωνικής προσφοράς σε τομείς όπως η αρωγή και ένταξη στην εργασία ευάλωτων ομάδων, της καταπολέμησης ερημοποίησης της υπαίθρου, της στήριξης μικρών παραγωγών, την προαγωγή ψυχικής και σωματικής υγείας και ευεξίας κ.α.

Σημαντικά εμπόδια για την δυναμική ανάπτυξη  του τομέα της Κοινωνικής Οικονομίας ,όχι μόνο για τη Κρήτη, αποτελούν η γενικότερη απαξίωση της συνεταιριστικής ιδέας που έχει επισυμβεί στη χώρα μας τις τελευταίες δεκαετίες με παράλληλη αποθέωση το ατομισμού, η απουσία συγκροτημένης εθνικής πολιτικής έμπρακτης στήριξης του πεδίου(παρά τις Ευρωπαϊκές οδηγίες) και η έλλειψη ρευστότητας  και χρηματοδότησης   από το τραπεζικό σύστημα.                                      

Η σημασία όμως της Κοινωνική Οικονομίας και ο αναντικατάστατος ρόλος της στην Βιώσιμη ανάπτυξη ,όπως αναφέρθηκε, επιβάλουν την υπέρβαση των εμποδίων μέσα και από την θετική αντιμετώπιση των προκλήσεων που προβάλλονται για το πεδίο στη Κρήτη όπως :

• Η ενίσχυση της οργανωτικής ικανότητας, της δημοκρατικής λειτουργίας και συμμετοχής  στη δραστηριότητα των φορέων Κ.Αλ.Ο  .
• Η ενδυνάμωση της δικτύωσης μεταξύ των Κ.Αλ.Ο  σε χωρικό ή θεματικό επίπεδο με σκοπό της ανταλλαγή εμπειριών ή και την ανάπτυξη συνεργατικής δραστηριότητας με στόχο της δημιουργία ενός δυναμικού περιφερειακού οικοσυστήματος για την Κοινωνική Οικονομία.
• Η ενεργοποίηση και  συνεργασία στο πλαίσιο τοπικών ή άλλων  κοινοτήτων, φορέων ή πολιτών ,για τον εντοπισμό κοινωνικών αναγκών και την υλοποίηση  βιώσιμων σχετικών δράσεων. Στο πλαίσιο αυτό ενίσχυση της συνεργασία και αξιοποίηση των δυνατοτήτων των φορέων Τοπικής Αυτοδιοίκησης.
• Η προβολή συνολικά  του τομέα μέσω διακριτής ανάδειξης του κοινωνικού του ρόλου , παράλληλα με την   ισχυροποίηση της παρουσίας του στην  τοπική οικονομική δραστηριότητα ,τις κοινωνικές λειτουργίες και τη συμβολή του στην απασχόληση, ιδιαίτερα των ευάλωτων και ειδικών ομάδων.

Γ. ΔΡΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΤΗΡΙΞΗ ΤΗΣ  Κ.Αλ.Ο ΣΤΗ ΚΡΗΤΗ

Η Περιφέρεια Κρήτης, ήδη από το 2020, έθεσε ως μία από τις αναπτυξιακές της προτεραιότητες, την ενίσχυση της Κοινωνικής και Αλληλέγγυας Οικονομίας. Προχώρησε στην εκπόνηση  Περιφερειακής Στρατηγικής και Επιχειρησιακού Σχεδίου για την Κ.Αλ.Ο και υλοποιήθηκαν δράσεις όπως τη διοργάνωση εκπαιδευτικών σεμιναρίων για  τη Κ.Αλ.Ο, 2μερο Συνέδριο και έκθεση κοινωνικών επιχειρήσεων ,η έκδοση συλλογικού τόμου για την Κοινωνική Οικονομία σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Κρήτης και η δημιουργία του Περιφερειακού Μηχανισμού Στήριξης μέσω της ΠΑΝΕΤΑΙΚ. Μέσω δε του Μηχανισμού υποστηρίχθηκε  η δημιουργία νέων Κοινωνικών επιχειρήσεων ,η ανάπτυξη ειδικού  website, δικτύου μεντόρων για  τους φορείς και   διοργανώθηκε ειδικός εκπαιδευτικός διαγωνισμός (Hackathon ) για φορείς Κ.Αλ.Ο.

Τέλος ιδιαίτερα σημαντική υπήρξε η έκδοση Ειδικής Πρόσκλησης  χρηματοδότησης των φορέων Κ.Αλ.Ο από το Πρόγραμμα «Κρήτη 2021-2027», μέσω της οποίας εντάχθηκαν σε χρηματοδότηση 87 υφιστάμενες και υπό σύσταση κοινωνικές επιχειρήσεις, με συνολική δημόσια χρηματοδότηση ύψους 5,7 εκατ. ευρώ. Η δράση βρίσκεται ήδη σε φάση υλοποίησης.

Οι πρωτοβουλίες αυτές έχουν καταστήσει την Περιφέρεια Κρήτης μία από τις πλέον ενεργές Περιφέρειες της χώρας στον τομέα της Κοινωνικής και Αλληλέγγυας Οικονομίας, γεγονός που αναγνωρίζεται τόσο σε εθνικό όσο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Με στόχο τη συνέχιση και ενίσχυση της παραπάνω προσπάθειας και ως συνέχεια του Περιφερειακού Μηχανισμού Στήριξης, στις αρχές του 2026 συγκροτήθηκε Περιφερειακή Επιτροπή ( Φόρουμ) Κοινωνικής Οικονομίας και Καινοτομίας, με τη συμμετοχή εκπροσώπων της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, των φορέων Κ.ΑΛ.Ο, ακαδημαϊκών ιδρυμάτων και επιμελητηρίων και  υπηρεσιών.

Το Φόρουμ δημιούργησε μηχανισμό επικοινωνίας και υποστήριξης για τους φορείς   και πρόκειται να υλοποιήσει συγκεκριμένες δράσεις   περίοδο 2026-2027, οι οποίες περιλαμβάνουν:

• Πρόγραμμα συμβουλευτικής υποστήριξης ( mentoring )  για όλους τους ενδιαφερόμενους φορείς, με φορέα υλοποίησης  την ΠΑΝΕΤΑΙΚ.( τηλ.28213-40114, [email protected]  ).

• Κύκλους εκπαιδευτικών σεμιναρίων και θεματολογία όπως  Οργάνωση και Διοίκηση φορέων Κ.Αλ.Ο., επιχειρηματικό σχέδιο, κοινωνικός αντίκτυπος , προβολή κ.α
• Διοργάνωση τριών θεματικών περιφερειακών εργαστηρίων(workshops).
• Διοργάνωση  του 2ου διήμερου συνεδρίου για την Κοινωνική Οικονομία

Παράλληλα προβλέπεται:

• Η συνεργασία με τη Περιφερειακή Ένωση Δήμων Κρήτης η Υπογραφή Μνημονίου Συνεργασίας για την διοργάνωση ενημερωτικών συναντήσεων με στελέχη των Ο.Τ.Α και θεματικά εργαστήρια μεταξύ Δήμων,  και  φορέων Κ.Αλ.Ο.
• Η συνεχής αναβάθμιση της ψηφιακής πλατφόρμας www.socialeconomy-crete.gr μέσω της οποίας θα γίνει προβολή όλων των φορέων.
• Η δημιουργία του περιφερειακού brand "Cretan Social & Solidarity Economy".
• Η διαμόρφωση δεικτών μέτρησης κοινωνικού αντίκτυπου φορέων Κ.Αλ.Ο.
• Η υποστήριξη για συμμετοχή σε ευρωπαϊκά συγχρηματοδοτούμενα προγράμματα.

Οι φορείς Κ.Αλ.Ο. μπορούν  να επικοινωνούν  με το Περιφερειακό Φόρουμ της Περιφέρειας Κρήτης μέσω των  e-mail: [email protected]  και    [email protected].  και στα τηλ. 2821340115--2813 410 110.

Ο Αντώνης Παπαδεράκης είναι Συντονιστής της Περιφ. Επιτροπής Κοιν. Οικονομίας & Καινοτομίας Περιφέρειας Κρήτης