«Νέο διεθνές σύστημα, Τουρκία και Ουκρανία»

Κατά την ιστορική φάση, την οποία διανύουμε, διαπιστώνεται η επιχειρησιακή αποδέσμευση των Η.Π.Α. από τον Ατλαντικό, χάριν της ανάγκης εξισορρόπησης της Κίνας. Όπως έχει υπογραμμιστεί από σειρά Αμερικανών αξιωματούχων, το 60-40 της ψυχροπολεμικής περιόδου, όσον αφορά την προβολή ισχύος σε Ατλαντικό και Ειρηνικό, πλέον έχει σταδιακά αντιστραφεί σε 40-60. Είναι προφανές ότι η εν λόγω στρατηγική της ανάσχεσης της σινικής ανόδου συνεπιφέρει εξελίξεις στη Δυτική Ευρώπη και στην Ευρύτερη Μέση Ανατολή, οι οποίες ενδιαφέρουν άμεσα την Ελλάδα.

Η μετακύλιση δυνάμεων δε σημαίνει μετακύλιση του αμερικανικού ενδιαφέροντος, καθώς η γεωπολιτική αξία του ευρωπαϊκού και μεσανατολικού χώρου είναι δεδομένη και δε θα επέτρεπε στις Η.Π.Α. να εγκαταλείψουν τις θέσεις τους άνευ περαιτέρω σχεδιασμού. Από τα κλασικά διδάγματα του μεγάλου Αμερικανού θεωρητικού των διεθνών σχέσεων John Mearsheimer είναι ότι οι Η.Π.Α. έχουν αποτελέσει τον μοναδικό περιφερειακό ηγεμόνα στην ιστορία και συμφέρον κάθε τέτοιου δρώντα είναι να μην ανακύψει άλλος αντίστοιχος περιφερειακός ηγεμόνας ανά τον πλανήτη, ιδίως όταν πρόκειται για γεωπολιτικά πολύτιμες γεωγραφικές ζώνες.

Υπ’ αυτό το πρίσμα ερμηνεύονται και οι τρέχουσες εξελίξεις στην Ουκρανία. Δεν μπορεί μετά βεβαιότητας να απαντηθεί αν θα γίνει ή δε θα γίνει πόλεμος. Είναι, όμως, πασιφανές ότι η πανευρωπαϊκής διάστασης καλλιέργεια της αντίληψης περί «ρωσικού κινδύνου» ωφελεί τη στρατηγική της αντιρωσικής συσπείρωσης των ευρωπαϊκών κρατών και άρα, την ανάληψη κόστους εκ μέρους τους για την εξισορρόπηση της Μόσχας, αν όχι στρατιωτικά, τουλάχιστον ενεργειακά και οικονομικά. Η Ουκρανία, δηλαδή, συνιστά μια άριστη αφορμή για την προώθηση της ευρύτερης αμερικανικής στρατηγικής μεταφοράς βαρών σε σημαντικούς εταίρους, προκειμένου η Ουάσιγκτον να ενισχύσει τον αντισινικό δακτύλιο στον Ειρηνικό και στη Νότια Ασία.

Ένας τέτοιος σχεδιασμός, συνεπώς, θέτει στο επίκεντρο τη μεταφορά βαρών σε περιφερειακούς τοποτηρητές ή συμμάχους-κλειδιά. Αυτή η τάση της Ουάσιγκτον, για επιμερισμό της «πλανητικής στρατηγικής ευθύνης», έγινε έγκαιρα αντιληπτή από την Τουρκία, η οποία επιχειρεί την τελευταία δεκαπενταετία να μεγιστοποιήσει την ισχύ της προωθούσα εαυτόν ως «πολύτιμο εταίρο», που θα δύνατο να αναλάβει έναν τέτοιο ρόλο περιφερειακής ηγέτιδας δύναμης με άξονα – όπως έχει περιγράψει και ο Αχμέτ Νταβούτογλου στο βιβλίο του «Στρατηγικό Βάθος» – τη Μέση Ανατολή, τα Βαλκάνια, τη Βόρειο Αφρική, τον Καύκασο, την Κεντρική Ασία ή με άλλα λόγια, τον πυρήνα αυτού που αποκαλεί ως «Αφροευρασία».

Το πρόβλημα είναι ότι η Τουρκία – στο πλαίσιο του «ανατολίτικου παζαριού», το οποίο ξεκίνησε προς αυτή την κατεύθυνση – έχει διατυπώσει υπέρμετρες αξιώσεις, τις οποίες οι Η.Π.Α. δεν επιθυμούν να ικανοποιήσουν, επειδή η «παραχώρηση των κλειδιών» της περιοχής σημαίνει – τρόπον τινά – ενοικίαση και όχι πώληση. Με άλλα λόγια, η Τουρκία οφείλει και καλείται να συνεχίσει να δρα υπό τη σκέπη της βούλησης της Ουάσιγκτον και όχι αυτόνομα και άρα, ανεξέλεγκτα. Εκεί ακριβώς έρχεται και η ρήξη μεταξύ του αμερικανικού στρατηγικού σχεδιασμού και των νεοοθωμανικών επιβουλών της Τουρκίας, την οποία οι Αμερικανοί θα επιθυμούσαν ισχυρή αλλά όχι αυτόνομη. Στον αντίποδα, η Άγκυρα επιχείρησε και επιχειρεί – μέσω της υπόθεσης των S-400, των υπηρεσιών της στην Ουκρανία ή της πολιτικής της στη Συρία – να καταστεί «πολύτιμη» για τις Η.Π.Α..

Είναι ενδεικτική η περίπτωση της Ουκρανίας, καθώς οι Τούρκοι έχουν προβεί σε συμφωνίες παροχής μη επανδρωμένων αεροσκαφών “Bayraktar TB2” στην Ουκρανία και έχουν ανακοινώσει ότι τα «τουρκικής κατασκευής» επιθετικά ελικόπτερα “ATAK 2” θα διαθέτουν κινητήρες κατασκευασμένους στην Ουκρανία. Παράλληλα, έχουν εκτυλίξει μια τελείως δική τους ατζέντα όσον αφορά τους Τατάρους της Νότιας Ουκρανίας, τους οποίους μάλιστα η Άγκυρα – ως αυτόκλητη προστάτιδα δύναμη – τους ονομάζει «Τούρκους» και όχι απλά «Μουσουλμάνους», με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Μάλιστα, όσον αφορά την Κριμαία, το Τουρκικό Υπουργείο Εξωτερικών έχει εκφράσει επισήμως τη θέση ότι προσαρτήθηκε από τη Ρωσία με «παράνομο δημοψήφισμα» και ότι η παρούσα κατάσταση στην Κριμαία συνιστά «παραβίαση του διεθνούς δικαίου».

Η τουρκική στρατηγική, η υλοποίηση της οποίας φανερώθηκε και στην περίπτωση του Πολέμου στο Αρτσάχ το 2020, ταυτίζεται σαφώς με το διαχρονικό στόχο της Άγκυρας να διαρρήξει τη ρωσική πολιτική του «εγγύς εξωτερικού». Κατά συνέπεια, οι ρωσοτουρκικές σχέσεις προχωρούν υπό το βλέμμα της Τουρκίας στις αμερικανοτουρκικές σχέσεις, όπου παρακολουθούμε ένα εκκρεμές το οποίο κυμαίνεται από την πλήρη στρατηγική αυτονόμηση της Τουρκίας έως την πλήρη χειραγώγησή της για λογαριασμό των Η.Π.Α., ενώ όλα τα επεισόδια, που παρακολουθούμε, είναι κινήσεις του καθενός εκ των δύο για μια ευνοϊκότερη κατάληξη της εν λόγω «μπίλιας του εκκρεμούς».

*Ο Δρ. Μάρκος Τρούλης διδάσκει Θεωρία Διεθνών Σχέσεων, Γεωπολιτική και Τουρκική Εξωτερική Πολιτική στο Τμήμα Τουρκικών Σπουδών και Σύγχρονων Ασιατικών Σπουδών του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, καθώς και στη Σχολή Εθνικής Ασφάλειας.