Όταν η διπλωματία στρώνει τον δρόμο του πολέμου: Μια λησμονημένη ιστορική ρίζα της ουκρανικής κρίσης

Στη μακρά διαδρομή της Ευρωπαϊκής ιστορίας, υπάρχουν στιγμές που περνούν σχεδόν αθόρυβα, κι όμως καθορίζουν ολόκληρους αιώνες. Μία από αυτές τις στιγμές έλαβε χώρα το 1918, όταν ο Βλαντιμίρ Λένιν, αδύναμος στρατιωτικά και εγκλωβισμένος σε έναν εμφύλιο που μόλις ξεκινούσε, υπέγραψε τη Συνθήκη του Μπρεστ-Λιτόφσκ και παρέδωσε στις Κεντρικές Δυνάμεις όχι μόνο την Ουκρανία, αλλά και τις Βαλτικές χώρες. Μια συνθηκολόγηση που έμοιαζε περισσότερο με αναγκαστική παράδοση παρά με διπλωματική συμφωνία.

Η Μπρεστ-Λιτόφσκ δεν ήταν απλώς μια συνθήκη. Ήταν η πρώτη ριζική αναδιάταξη του χάρτη της Ανατολικής Ευρώπης στον 20ό αιώνα. Η Ρωσία εξαναγκαζόταν να εκκενώσει την Ουκρανία και να αναγνωρίσει τις συμφωνίες που η Γερμανική Αυτοκρατορία είχε κάνει με την νεοσύστατη Ουκρανική Λαϊκή Δημοκρατία—μια κίνηση που αποσκοπούσε να εξασφαλίσει στη Γερμανία τον έλεγχο των σιτηρών, των πόρων και των λιμανιών της χώρας.

Λιγότερο σχολιασμένο, αλλά εξίσου σημαντικό, ήταν το άρθρο που απαγόρευε οποιαδήποτε μπολσεβικική προπαγάνδα στα εδάφη που περνούσαν σε γερμανική επιρροή. Ήταν το πρώτο παράδειγμα μιας συνθήκης που επιχειρούσε όχι μόνο να μετακινήσει σύνορα, αλλά και να επιβάλει σιωπή σε μια ιδεολογία. Η Ευρώπη, ήδη βυθισμένη στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, δεν είχε ακόμη αντιληφθεί πως αυτή η προληπτική καταστολή των ιδεών θα μετατρεπόταν αργότερα σε ολόκληρη γεωπολιτική κουλτούρα.

Και όμως, ένα χρόνο αργότερα, τα δεδομένα ανατράπηκαν πλήρως. Η Γερμανία ηττήθηκε, οι Κεντρικές Δυνάμεις κατέρρευσαν, και οι εκτάσεις που είχαν παραχωρηθεί με τη Μπρεστ-Λιτόφσκ έπρεπε να επανακαθοριστούν. Θα περίμενε κανείς ότι οι νικητές—κυρίως η Βρετανική Αυτοκρατορία και η Γαλλία—θα επέλεγαν να εντάξουν αυτά τα εδάφη σε μια νέα, ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφαλείας. Όμως δεν συνέβη αυτό.

Το άρθρο 116 της Συνθήκης των Βερσαλλιών όριζε ρητά ότι οι εδαφικές απώλειες που είχε αποδεχτεί η Ρωσία στη Μπρεστ-Λιτόφσκ δεν θα γίνονταν αποδεκτές από τους Συμμάχους. Τα εδάφη θα επέστρεφαν στη «Ρωσία»—και η μόνη «Ρωσία» που υπήρχε τότε ήταν η μπολσεβικική, ακόμα κι αν κανείς δεν την αναγνώριζε επίσημα.

Ήταν μια ιστορική ειρωνεία: οι Βρετανοί και οι Γάλλοι, που πολέμησαν για να νικήσουν τη Γερμανική Αυτοκρατορία, αποφάσισαν τελικά να σεβαστούν τη γεωγραφική ακεραιότητα μιας άλλης αυτοκρατορίας—της πρώην τσαρικής, νυν μπολσεβικικής—παραδίδοντάς της ξανά χώρες και εθνότητες που είχαν αρχίσει να αποκτούν την πρώτη τους πραγματική ανεξαρτησία.

Η επιλογή αυτή δεν ήταν τυχαία. Ήταν προϊόν μιας βαθιάς ρεαλιστικής λογικής: οι δυτικοί ηγέτες φοβούνταν το χάος. Μια ανεξάρτητη Ουκρανία, σε συνδυασμό με ανεξάρτητες Βαλτικές χώρες, απειλούσε να δημιουργήσει έναν γεωπολιτικό κενό χώρο ανάμεσα στην Ευρώπη και τη Ρωσία. Καλύτερα, σκέφτηκαν, να επιστρέψουν όλα σε μια ενιαία κρατική αρχή. Το ότι αυτή η αρχή ήταν πλέον στα χέρια των μπολσεβίκων θεωρήθηκε μικρότερος κίνδυνος από το ενδεχόμενο μιας μόνιμης αναδιάταξης των ανατολικών συνόρων της Ευρώπης.

Αλλά αυτή η απόφαση άνοιξε μια ρωγμή που δεν έκλεισε ποτέ.

Αν το 1919 οι Σύμμαχοι είχαν επιλέξει να ενσωματώσουν την Ουκρανία και τη ζώνη της Βαλτικής στον ευρωπαϊκό πολιτικό χώρο—ως ανεξάρτητα κράτη, με διεθνείς εγγυήσεις και θεσμική ένταξη—η ιστορία του 20ού αιώνα ίσως να είχε γραφτεί αλλιώς. Η Σοβιετική Ένωση δεν θα είχε αποκτήσει τη «ζώνη ασφαλείας» που θεωρούσε ζωτική. Η Ευρώπη δεν θα είχε χτιστεί πάνω στην ιδέα ότι η Ανατολή αποτελεί μια ξεχωριστή, αδιαπέραστη περιοχή που βρίσκεται εκτός της δικής της γεωπολιτικής οπτικής. Και η Ουκρανία δεν θα είχε περάσει μέσα από λιμούς, εκκαθαρίσεις, αποικιοποίηση και ύστερα τον φαύλο κύκλο ανεξαρτησίας και πολέμου.

Η σημερινή διάσταση μεταξύ ΗΠΑ και Ευρώπης στο ουκρανικό ζήτημα θα ήταν ίσως αδιανόητη. Αντί για έναν γεωπολιτικό «διάδρομο» ανάμεσα σε δύο κόσμους, η Ουκρανία θα είχε ενταχθεί στην ευρωπαϊκή πολιτική κουλτούρα ήδη από τα χρόνια του Μεσοπολέμου. Οι ΗΠΑ δεν θα είχαν ανάγκη να παρέμβουν μετά το 1945 για να διαμορφώσουν την ασφάλεια της Ευρώπης—η Ευρώπη θα είχε οικοδομήσει τη δική της στρατηγική στηριζόμενη σε μια ενιαία ήπειρο, χωρίς να εξαρτάται από εξωτερικούς εγγυητές.

Η διπλωματία, λοιπόν, δεν είναι πάντα το αντίθετο του πολέμου. Κάποιες φορές είναι ο μηχανισμός που προετοιμάζει την επόμενη σύγκρουση. Η Συνθήκη των Βερσαλλιών δεν ήταν απλώς η «ειρήνη που γέννησε τον επόμενο πόλεμο» για τη Γερμανία· ήταν και η ειρήνη που παγίωσε τη ρωσική κυριαρχία πάνω σε περιοχές που δεν είχαν επιλέξει να επιστρέψουν σε αυτήν. Η διπλωματική απόφαση των Συμμάχων να «ξεφορτωθούν» το ουκρανικό ζήτημα, αντί να το λύσουν, δημιούργησε μια δομή αστάθειας που παραμένει ενεργή μέχρι σήμερα.

Η σύγχρονη Ουκρανία πληρώνει ακόμη το τίμημα των επιλογών που έγιναν πριν από έναν αιώνα. Και η σημερινή Ευρώπη διαπιστώνει ότι οι ρωγμές εκείνης της εποχής έχουν μετατραπεί σε βαθιές γεωπολιτικές χαράδρες: άλλοι βλέπουν την Ουκρανία ως όριο της Ευρώπης, άλλοι ως τμήμα της· άλλοι την αντιμετωπίζουν ως ζώνη ασφαλείας, άλλοι ως σύμμαχο· άλλοι ως αντικείμενο διαπραγματεύσεων, άλλοι ως πολιτικό υποκείμενο.

Αν υπάρχει ένα μάθημα από αυτή την άβολη ιστορική αλήθεια, είναι πως οι διπλωματικές λύσεις που επιδιώκουν μόνο σταθερότητα χωρίς δικαιοσύνη και χωρίς θεσμική ενσωμάτωση, συνήθως γεννούν μεγαλύτερη αστάθεια. Το να αποφεύγεις μια σύγκρουση στο παρόν, χωρίς να θεραπεύεις την αιτία της, δεν είναι ειρήνη· είναι μετάθεση του προβλήματος στο μέλλον.

Και σήμερα ζούμε ακριβώς αυτό το μέλλον.