Τουρκικά χρέη προς τη Gazprom, πολλαπλά μήνυμα στον East Med

Στις 15 Ιουνίου, εν μέσω λιβυκής κρίσης, όπου αποκρυσταλλώνονται επί του παρόντος οι αντιθέσεις μεταξύ Ρωσίας και Τουρκίας, η Wall Street Journal αποφάσισε να δώσει δημοσιότητα σε ένα επιπλέον αγκάθι για τις σχέσεις των δύο κρατών: τη συσσώρευση ενός σημαντικού χρέους προς τη Gazprom, επτά τουρκικών εταιρειών.

Το χρέος αυτό ανέρχεται στα 2 δισεκατομμύρια δολάρια και απορρέει από τις ρήτρες «λήψης ή πληρωμής» (take or pay). Σύμφωνα με τους κανόνες των εν λόγω μακροπρόθεσμων συμβολαίων, ο αγοραστής οφείλει να πληρώσει ολόκληρη τη συμφωνημένη ποσότητα αερίου, συμπεριλαμβανομένων των ποσοτήτων που δεν κατανάλωσε. Η ρήτρα λήψης ή πληρωμής λειτουργεί και αντίστροφα: Εάν ο προμηθευτής χρησιμοποιήσει τη χωρητικότητα των αγωγών κάτω από τις συμφωνημένες τιμές, αποζημιώνει χρηματικά τις χώρες διέλευσης και τους εισαγωγείς με την αντίστοιχη χρηματική διαφορά. Στη προκειμένη περίπτωση ισχύει το πρώτο σχήμα.

Η χρήση των ανωτέρω συμβολαίων αποτέλεσε ένα από τα νομικά θεμέλια πάνω στα οποία στηρίχτηκε ο ρωσικός κρατικός κολοσσός ώστε να επεκτείνει το δίκτυο των διεθνών αγωγών που τροφοδοτούν τις ευρωπαϊκές αγορές, ακριβώς επειδή ο μηχανισμός αυτός εξασφάλιζε μία συνεχή ροή κεφαλαίων, ανεξαρτήτως των διακυμάνσεων στις ποσότητες κατανάλωσης φυσικού αερίου – γεγονός ιδιαίτερα καθησυχαστικό για τους πιστωτές των υποδομών. Ενίοτε μάλιστα, η Ρωσία εργαλειοποίησε τις οφειλές προς τη Gazprom με σκοπό να προωθήσει διπλωματικούς στόχους, καταρχάς στην πρώην σοβιετική περιφέρειά της.

Ένας από τους διεθνείς αγωγούς μείζονος σημασίας για τη Ρωσία είναι η νότια διαδρομή (South Stream). Το 2014, μία αλληλουχία γεγονότων οδήγησε στην αλλαγή του αρχικού σχεδιασμού της και στην εκτροπή της προς τη Τουρκία. Πρώτα και κύρια, η σύγκρουση στην Ουκρανία, που έκανε πιο επιτακτική την ανάγκη παράκαμψης της χώρας αυτής. Ύστερα, η ευρωπαϊκή αδιαλλαξία σχετικά με τους κανόνες ανταγωνισμού που διέπουν τη λειτουργία των διεθνών αγωγών – αδιαλλαξία που οφείλεται εν πολλοίς στη Γερμανία, καθώς ο South Stream ανταγωνίζονταν την επέκταση του βορείου διαδρόμου, τον λεγόμενο Nord Stream 2. Τέλος, η αναποφασιστικότητα των βουλγαρικών κυβερνήσεων όσον αφορά τη στήριξη τους στο έργο. Στο πλαίσιο αυτό, η Τουρκία εμφανίστηκε ως η πιο φερέγγυα όχθη για την υποδοχή του έργου – που ονομάστηκε συνεπώς «τουρκική διαδρομή» (Turk Stream).   

Ο νέος αγωγός, με ικανότητα να μεταφέρει έως και 32 δισ. κυβικά μέτρα ετησίως, εγκαινιάστηκε τον περασμένο Ιανουάριο. Όμως, ειρωνικά, μία σειρά γεγονότων δεν επέτρεψε τη πλήρη λειτουργία του. Η μειωμένη κατανάλωση στη Τουρκία, που εξηγεί και το χρέος προς τη Gazprom, οφείλεται στο σχετικά θερμό χειμώνα, στο γεγονός ότι το διαθέσιμο αέριο στην ελεύθερη αγορά ήταν φτηνότερο από το ρωσικό και στη πανδημία του κορωνοϊού, που οι τουρκικές εταιρείες μπορούν να επικαλεστούν ως «ανωτέρα βία».

Το τουρκικό ενεργειακό χρέος δεν αποτελεί συνεπώς ένα διπλωματικό χαρτί, το οποίο η ρωσική ηγεσία μπορεί να επιλέξει να χρησιμοποιήσει κατά το δοκούν. Αντίθετα αναδεικνύει ελαττώματα στο ρωσικό στρατηγικό σχεδιασμό: Η λογική της νότιας παράκαμψης της Ουκρανίας ήταν ακριβώς η αποφυγή των εμπορικών διενέξεων με τις χώρες διέλευσης, που οδήγησε σε πλήρη διακοπή των ροών προς την Ευρώπη το χειμώνα του 2009. Επιπλέον, η ικανότητα της άλλοτε υποσχόμενης τουρκικής αγοράς να απορροφήσει όλο και μεγαλύτερες ποσότητες ρωσικού φυσικού αερίου, μένει να αποδειχτεί στην εποχή μετά τη πανδημία.

Παρά τη πτωχή εγχώρια παραγωγή, η Τουρκία διαθέτει ένα σημαντικό πλεονέκτημα σε αυτή την εμπορική σχέση. Σε αντίθεση με την Ουκρανία, της οποίας οι προμήθειες αερίου εξαρτώνται σχεδόν εξ ολοκλήρου από τη Ρωσία, η Τουρκία έχει καταστεί φυσικός κόμβος, πράγμα που αποτελούσε διατυπωμένη φιλοδοξία στα υψηλότερα κλιμάκια, ήδη από τη περίοδο της πρώτης κυβέρνησης Ερντογάν (2003-2007). Διευρύνοντας το δίκτυο διαδρομών και προμηθευτών όπως απεικονίζεται στη σχετική χαρτογραφική μελέτη που πραγματοποιήσαμε στη Cartopsis, η Τουρκία έχει μειώσει συστηματικά την εξάρτησή της από το ρωσικό αέριο. Μάλιστα, στο πρώτο τρίμηνο του 2020, οι ρωσικές εισαγωγές αερίου περιορίστηκαν κοντά στο 20% του συνόλου, πίσω από το Αζερμπαϊτζάν.

Όλα τα παραπάνω συνιστούν μηνύματα τα οποία οι ελληνικές ηγεσίες οφείλουν να λάβουν υπόψιν. Ως είθισται, ο δημόσιος διάλογος επιμένει στα τετριμμένα: ο East Med αποτελεί εναλλακτικό διάδρομο μεταφοράς (μη γερμανικό, μη ουκρανικό, μη τουρκικό) μίας εναλλακτικής πηγής αερίου (μη ρωσικής), προς την Ευρώπη. Θελκτικό. Πλην όμως, αποτελεί μία ακριβή υποδομή σε μία συγκυρία χαμηλών τιμών στους υδρογονάνθρακες και μεγάλης αβεβαιότητας.

Η στήριξη από πλευράς ΕΕ μόνο δεδομένη δεν μπορεί να θεωρείται αυτή τη στιγμή. Ήδη, πλανάται ο κίνδυνος παύσης χρηματοδότησης μέσω ΕΣΠΑ του δικτύου διανομής στην Ελλάδα. Δεν πρέπει να ξεχνάμε επίσης ότι ο East Med είναι μία επιλογή-δέσμευση με μία επί του παρόντος φθίνουσα αγορά όπως είναι η αγορά της Δυτικής Ευρώπης και ως εκ τούτου οι ρήτρες και οι εγγυήσεις για τη λειτουργία του θα είναι αναγκαστικά πιο αυστηρές.

Οι τάσεις αυτές ενδέχεται να οδηγήσουν αργά ή γρήγορα, κάποια συμβαλλόμενα μέρη στον East Med, στη σκέψη εκτροπής του αγωγού προς την Τουρκία. Η λογική είναι αυτή που επικαλέστηκε πρόσφατα το βρετανικό έντυπο αναφοράς για την ενεργειακή οικονομία, Petroleum Economist: Για τα αποθέματα της Ανατολικής Μεσογείου, η Τουρκία αποτελεί λύση, πιο φτηνή από άποψη υποδομών μεταφοράς και πιο σίγουρη από άποψη δυνατότητας απορρόφησης των ποσοτήτων.

Κάτι τέτοιο δεν θα πραγματοποιηθεί χωρίς και τη συνδρομή της πολύ δραστήριας τουρκικής ενεργειακής διπλωματίας. Μάλιστα, κανείς δεν θα πέσει από τα σύννεφα εάν αυτή η λύση προωθηθεί από τους γνωστούς εγχώριους θιασώτες της Χάγης ως μία μοναδική ευκαιρία συνεργασίας και ειρηνικής συνύπαρξης με τη γείτονα χώρα. Μία τέτοια εξέλιξη όμως θα ήταν ολέθρια για τις ελληνικές θέσεις: θα ενίσχυε περαιτέρω το τουρκικό ενεργειακό κόμβο, θα καθιστούσε τη Τουρκία μονοψώνιο για το κυπριακό αέριο και θα της έδινε καταλυτικό πλεονέκτημα στο συσχετισμό δυνάμεων που θα καθορίσει τις ΑΟΖ της Ανατολικής Μεσογείου.

Το Μάρτιο του 2015, σε μία ημερίδα που διοργάνωσε το Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο της Αγίας Πετρούπολης, ο Μιχαέλ Λοτέμ, Γενικός Πρόξενος του Ισραήλ και ένας από τους αρχιτέκτονες της ισραηλινής ενεργειακής διπλωματίας, εξηγούσε ότι η Τουρκία κατέστη πολύ σύντομα η προτιμότερη επιλογή για το αέριο του εβραϊκού κράτους, τόσο για τις εταιρείες όσο και για τα αρμόδια υπουργεία, εκατέρωθεν. Σε ερώτηση που του έθεσα σχετικά με τη προοπτική της σχέσης αυτής μετά το Mavi Marmara, η απάντησή του ήταν σαφής και λακωνική: «realpolitics beat politics». Εμείς βέβαια, μπορούμε πάντα να ελπίζουμε ότι η νέο-οθωμανική έξαρση του Ερντογάν έχει απομακρύνει την προοπτική αυτή στο μυαλό των εταίρων μας στον East Med…  

* Ο Δημήτρης Παπαμιχαήλ είναι Γεωγράφος και χαρτογράφος. Δημιουργός της Cartopsis. Σπούδασε γεωγραφία στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης στη Γαλλία και ειδικεύτηκε στις πολιτικές τις ενέργειας στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο της Αγίας Πετρούπολης στη Ρωσία. Έχει διατελέσει διαπιστευμένος κοινοβουλευτικός συνεργάτης στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Αρθρογραφεί σε ποικίλα πολιτικά περιοδικά. Δείγματα της χαρτογραφίας του καθώς και πληροφορίες σχετικά με τις χαρτογραφικές υπηρεσίες της Cartopsis, στην ιστοσελίδα www.cartopsis.com.  

Το άρθρο δημοσιεύτηκε αρχικά στο slpress.gr