Η ανακάλυψη στην υποθαλάσσια ζώνη της Σαντορίνης που αλλάζει τα δεδομένα για το ηφαίστειο Κολούμπο

Επιστήμονες εντόπισαν άγνωστη τεκτονική τάφρο στο ηφαιστειακό πεδίο Σαντορίνης - Κολούμπου - Τι αποκαλύπτει η έρευνα για τη σύνδεση σεισμών, ρηγμάτων και ανόδου του μάγματος.

Μια άγνωστη μέχρι σήμερα γεωλογική δομή κάτω από το ηφαιστειακό σύμπλεγμα Σαντορίνης – Κολούμπου φαίνεται ότι έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξη ενός από τα πιο ενεργά ηφαιστειακά συστήματα της Ευρώπης, σύμφωνα με νέα διεθνή επιστημονική μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Geochemistry, Geophysics, Geosystems της Αμερικανικής Γεωφυσικής Ένωσης (AGU).

Η έρευνα, η οποία αξιοποίησε δεδομένα υψηλής ανάλυσης από σεισμικές καταγραφές του υπεδάφους και τα αποτελέσματα των υποθαλάσσιων ερευνητικών γεωτρήσεων του διεθνούς προγράμματος IODP Expedition 398, φέρνει στο φως την ύπαρξη της λεγόμενης Τάφρου του Κολούμπου, μιας τεκτονικής δομής που εκτείνεται βορειοανατολικά της Σαντορίνης και συνδέεται άμεσα με τη γένεση του υποθαλάσσιου ηφαιστείου Κολούμπου και της ηφαιστειακής ζώνης του Κολούμπου.

Όπως επισημαίνει σε ανάρτησή της η καθηγήτρια Γεωλογικής Ωκεανογραφίας του ΕΚΠΑ Εύη Νομικού, «μια νέα δημοσίευση της ερευνητικής μας ομάδας αποκαλύπτει έναν θεμελιώδη μηχανισμό που συνδέει την τεκτονική παραμόρφωση με την εξέλιξη της ηφαιστειακής δραστηριότητας στο ηφαιστειακό πεδίο Σαντορίνης–Κολούμπου».

Η καθηγήτρια τονίζει ότι «η έρευνα βασίζεται στον συνδυασμό γεωφυσικών δεδομένων υψηλής ανάλυσης, στη συλλογή και ερμηνεία των οποίων συμμετείχαμε επί σειρά ετών, καθώς και στα αποτελέσματα των υποθαλάσσιων ερευνητικών γεωτρήσεων του διεθνούς προγράμματος IODP Expedition 398 στο ηφαιστειακό συγκρότημα της Σαντορίνης».

Σύμφωνα με τα ευρήματα, πριν από περίπου 330.000 χρόνια καταγράφηκε σημαντική επιτάχυνση της τεκτονικής διάτασης στην περιοχή. Οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι οι ρυθμοί μετακίνησης των ρηγμάτων και καθίζησης του εδάφους αυξήθηκαν εντυπωσιακά, σηματοδοτώντας μια νέα φάση στην εξέλιξη του ηφαιστειακού συστήματος. Η περίοδος αυτή προηγήθηκε τόσο της εμφάνισης του ηφαιστείου Κολούμπου όσο και της περιόδου όπου η Σαντορίνη μεταμορφωνόταν από τις ηφαιστειακές εκρήξεις που οδήγησαν στη δημιουργία της σημερινής καλδέρας.

«Η μελέτη φέρνει στο φως μια άγνωστη μέχρι σήμερα τεκτονική δομή, την Τάφρο του Κολούμπου (Kolumbo Graben), η οποία εκτείνεται στο βορειοανατολικό τμήμα του ηφαιστειακού πεδίου και φαίνεται να έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη γένεση του υποθαλάσσιου ηφαιστείου Κολούμπου και της Ηφαιστειακής Αλυσίδας του Κολούμπου», αναφέρει η κ. Νομικού.

Οι ερευνητές κατέληξαν επίσης σε ένα εύρημα που ανατρέπει προηγούμενες αντιλήψεις για τον τρόπο με τον οποίο το μάγμα βρίσκει τον δρόμο του προς την επιφάνεια. Αντί τα ηφαιστειακά κέντρα να αναπτύσσονται πάνω στα κύρια ρήγματα, όπως θεωρείτο πιθανό, διαπιστώθηκε ότι σχηματίστηκαν στο εσωτερικό της τάφρου, σε περιοχές όπου ο φλοιός είχε υποστεί εντονότερο κατακερματισμό.

«Ένα από τα σημαντικότερα συμπεράσματα της έρευνας είναι ότι τα ηφαιστειακά κέντρα δεν αναπτύχθηκαν πάνω στα κύρια ρήγματα, αλλά μέσα στην τάφρο, σε ζώνες έντονης παραμόρφωσης όπου ο φλοιός ήταν περισσότερο κατακερματισμένος, δημιουργώντας ιδανικές διαδρομές για την άνοδο του μάγματος», σημειώνει χαρακτηριστικά η κα Νομικού.

Η μελέτη συνδέει ευθέως την επιτάχυνση της τεκτονικής δραστηριότητας με τη μεταβολή της ηφαιστειακής συμπεριφοράς στη Σαντορίνη. Μέχρι πριν από περίπου 250.000 χρόνια το ηφαιστειακό σύστημα χαρακτηριζόταν κυρίως από εκχυτική και μέτρια εκρηκτική δραστηριότητα. Στη συνέχεια όμως εισήλθε σε μια νέα περίοδο επαναλαμβανόμενων μεγάλων εκρήξεων και σχηματισμού της καλδέρας, οι οποίες διαμόρφωσαν το σημερινό τοπίο της Σαντορίνης και επηρέασαν καθοριστικά τη γεωλογική ιστορία του νοτίου Αιγαίου.

«Τα δεδομένα δείχνουν ότι πριν από περίπου 330.000 χρόνια η διάταση του φλοιού και η δραστηριότητα των ρηγμάτων επιταχύνθηκαν σημαντικά. Η περίοδος αυτή προηγήθηκε της εμφάνισης του Κολούμπου και συνέπεσε με τη μετάβαση της Σαντορίνης σε έναν νέο κύκλο μεγάλων εκρηκτικών καλδερικών εκρήξεων, που διαμόρφωσαν τη σημερινή γεωμορφολογία του ηφαιστειακού συμπλέγματος», αναφέρει η καθηγήτρια του ΕΚΠΑ.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και το συμπέρασμα της έρευνας ότι η τάφρος του Κολούμπου ενδέχεται να συνεχίζεται κάτω από τη βόρεια καλδέρα της Σαντορίνης, γεγονός που ενισχύει την εικόνα ενός ενιαίου τεκτονικού και ηφαιστειακού συστήματος στην ευρύτερη περιοχή.

Η δημοσίευση αποκτά ξεχωριστή βαρύτητα ένα χρόνο μετά τη σεισμική κρίση που καταγράφηκε στις Κυκλάδες στις αρχές του 2025, όταν χιλιάδες σεισμοί εκδηλώθηκαν στην περιοχή μεταξύ Σαντορίνης, Ανύδρου και Αμοργού, επαναφέροντας στο προσκήνιο το ενδιαφέρον της επιστημονικής κοινότητας για τους μηχανισμούς που συνδέουν τη σεισμικότητα με τη μετακίνηση μάγματος στο υπέδαφος.

«Η ανακάλυψη αυτή υποδεικνύει ότι η επιτάχυνση του ρυθμού διάτασης και η συγκέντρωση της παραμόρφωσης αποτέλεσαν βασικούς παράγοντες που καθόρισαν τη θέση, την εξέλιξη και την εκρηκτικότητα της ηφαιστειακής δραστηριότητας στο Νότιο Αιγαίο κατά τα τελευταία 250.000 χρόνια», υπογραμμίζει η κα Εύη Νομικού, προσθέτοντας ότι «η κατανόηση των αλληλεπιδράσεων μεταξύ τεκτονικής και ηφαιστειότητας αποτελεί θεμελιώδες βήμα για την ερμηνεία της γεωδυναμικής εξέλιξης ενός από τα σημαντικότερα ενεργά ηφαιστειακά συστήματα της Ευρώπης».