Η επόμενη φάση της στρατηγικής Τραμπ σε Ιράν και Βενεζουέλα

Το μεγάλο αίνιγμα της εξωτερικής πολιτικής είναι τα επόμενα βήματα των ΗΠΑ στις σχέσεις τους με τη Βενεζουέλα και το Ιράν. Όχι μόνο επειδή πρόκειται για σημαντικούς γεωστρατηγικούς κόμβους, αλλά γιατί οι ενέργειες του Τραμπ απέναντι σε αυτά τα κράτη αποτυπώνουν τη γενικότερη νοοτροπία του και, ως εκ τούτου, τι μπορεί να κάνει αλλού: τα επόμενα βήματά του στην Ουκρανία, στην Κίνα, στη Συρία, απέναντι στο ISIS κ.ο.κ. Μέχρι στιγμής ο Τραμπ ανέτρεψε τον Μαδούρο, αλλά άφησε το καθεστώς του Καράκας στη θέση του. Και βομβάρδισε το Ιράν για να αφήσει επίσης στη θέση του το καθεστώς της Τεχεράνης.

Τι μπορούν να περιμένουν στη συνέχεια αυτές οι δύο χώρες; Ποια είναι τα κριτήρια για τις επόμενες δράσεις των ΗΠΑ, αν υπάρχουν, και με ποιον απώτερο στόχο; 

Οι αρχές που διαμορφώνουν κατά κύριο λόγο τις αποφάσεις του Τραμπ όσον αφορά την εξωτερική πολιτική του είναι να μην στέλνει στρατεύματα που θα εμπλακούν σε σύρραξη και να μην συμμετέχουν οι ΗΠΑ στην ανοικοδόμηση κρατών: ουσιαστικά θέλει να μην επαναλάβει αυτά που έκαναν οι πρόεδροι των ΗΠΑ σε Ιράκ και Αφγανιστάν. Ο Τραμπ το έχει ξανακάνει. Ήταν αυτός που συνήψε την αρχική συμφωνία με τους Ταλιμπάν για την αποχώρηση των ΗΠΑ από το Αφγανιστάν. Κατάλαβε ότι η κοινή γνώμη στις ΗΠΑ είχε κουραστεί από τη συνεχιζόμενη αμερικανική στρατιωτική παρουσία σε ξένα κράτη. Το μειονέκτημα αυτής της πολιτικής είναι η ανθρωπιστική κρίση που βιώνει ο πληθυσμός μίας χώρας υπό τη διακυβέρνηση μιας καταπιεστικής και αυταρχικής ηγεσίας, όταν οι ΗΠΑ δεν παρεμβαίνουν. 

Την περίοδο που έκανα ρεπορτάζ για το Ιράκ για λογαριασμό της Wall Street Journal πριν και μετά το 2007-8, μίλησα πολλές φορές με τον Αχμάντ Τσάλαμπι και μάλιστα δημοσίευσα μια συνέντευξή του. Ο Τσάλαμπι ήταν ο εξόριστος Ιρακινός καθηγητής του MIT που έπεισε τις ΗΠΑ να εισβάλουν στο Ιράκ όπου επέστρεψε για να ζήσει μετά την ανατροπή του Σαντάμ. Ωστόσο, είχε θυμώσει που με την "αμερικανική κατοχή" στο Ιράκ. Θεωρούσε ότι ένα μεταβατικό ιρακινό καθεστώς ήταν έτοιμο να αναλάβει και να οδηγήσει τη χώρα σε εκλογές. Οι ΗΠΑ τον παρέκαμψαν και ουσιαστικά τα κατέστρεψαν όλα με το καθεστώς κατοχής που επέβαλαν. Έτσι υποστήριζε ο Τσάλαμπι.

Αναφέρω αυτή την ιστορία για έναν λόγο. Η ανατροπή ενός καθεστώτος δεν σημαίνει αυτομάτως ότι οι ΗΠΑ πρέπει να αναλάβουν την εξουσία. Σε τελική ανάλυση, οι Τούρκοι έδιωξαν αποτελεσματικά τον Άσαντ από τη Συρία και έβαλαν τον δικό τους υποψήφιο χωρίς να καταλάβουν τη χώρα. Τόσο το Ιράν όσο και η Βενεζουέλα έχουν έναν αναγνωρισμένο ηγέτη της αντιπολίτευσης που περιμένει στην εξορία για να αντικαταστήσει το καθεστώς που βρίσκεται στην εξουσία. Πρόκειται για τον Ρεζά Παχλάβι και τη Μαρία Κορίνα Ματσάδο, τον γιο του πρώην Σάχη και τη Βενεζουελάνα πολιτικό που της απονεμήθηκε το Νόμπελ Ειρήνης 2025. Στην περίπτωση του Ιράν, εκτιμάται ότι το καθεστώς έχει σκοτώσει τουλάχιστον 40.000 διαδηλωτές, έχει φυλακίσει πολλούς ακόμη και έχει πραγματοποιήσει εκτελέσεις αδιακρίτως.

Αυτή η ιστορικών διαστάσεων τραγωδία δεν έχει εξωθήσει την αμερικανική κυβέρνηση να ανατρέψει το καθεστώς του Ιράν: ο λαός είναι πλέον έτοιμος να "αγκαλιάσει" τη Δύση, το Ισραήλ, τον αντι-ισλαμισμό, τη δυτική μόδα, τα καταναλωτικά αγαθά κ.ο.κ. Ούτε οι αγιατολάχ αποκηρύσσουν τις πυρηνικές τους φιλοδοξίες. Ομοίως, από τις αρχές του 2026, περίπου 8 εκατ. πρόσφυγες έχουν εγκαταλείψει τη Βενεζουέλα, κυρίως προς χώρες νότια των ΗΠΑ. Οποιαδήποτε αμερικανική κυβέρνηση που ανησυχεί τόσο για τους μετανάστες θα έπρεπε λογικά να σχεδιάσει μια αλλαγή καθεστώτος στο Καράκας για να ανακόψει αυτή τη ροή προς τα βόρεια. Επιπλέον, το καθεστώς του Καράκας δεν έχει αλλάξει καθόλου την (αντι-αμερικανική) πολιτική του στάση. Τι εμποδίζει λοιπόν την Ουάσιγκτον να πάρει μέτρα εναντίον αυτών των δύο κυβερνήσεων;

Η ερώτηση δεν είναι ρητορική. Ποια είναι τα εμπόδια; Πρώτον, ο κόσμος θα κατηγορήσει τις ΗΠΑ για τα ελαττώματα οποιασδήποτε κυβέρνησης θα εγκαταστήσει η Ουάσιγκτον. Δεν αποκλείονται αιματηρές εμφύλιες συγκρούσεις και στις δύο χώρες. Σίγουρα θα ακολουθήσουν μαζικές δίκες των πρώην αξιωματούχων του καθεστώτος – όπως πρέπει. Μπορείτε να φανταστείτε την κατακραυγή των μέσων ενημέρωσης για οποιοδήποτε λάθος. Μην ξεχνάτε την κριτική που ασκήθηκε στον Σάχη τη δεκαετία του 1970 από τα αμερικανικά και άλλα μέσα ΜΜΕ για τις σκληρές πρακτικές του έναντι των διαφωνούντων. Αποτέλεσμα; Εκδιώχθηκε και οι αγιατολάχ ανέλαβαν την εξουσία, κρατώντας όμηρους το προσωπικό της αμερικανικής πρεσβείας για 444 ημέρες. Κανένα ΜΜΕ δεν ανέλαβε την ευθύνη για την απομάκρυνση του Σάχη – το ίδιο ίσως συμβεί στον γιο του ή στη Μαρία Κορίνα Ματσάδο στη Βενεζουέλα, με τις ΗΠΑ να κατηγορούνται για οποιαδήποτε φαινομενική παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Ο Σαίξπηρ βάζει τον Πολώνιο να πει για τον Άμλετ: "Υπάρχει μέθοδος στην τρέλα του". Μπορεί να ειπωθεί το ίδιο για την προσέγγιση του Τραμπ στη Βενεζουέλα και στο Ιράν; Με την πρώτη ματιά, η στρατηγική του Αμερικανού προέδρου φαίνεται ασυνάρτητη ή αντιφατική. Καθώς διακυβεύονται οι ζωές πολλών ανθρώπων, κανένας αξιωματούχος δεν θα μιλήσει ανοιχτά για σκληρούς αλλά ρεαλιστικούς υπολογισμούς. Ωστόσο, το να αφήσεις τα καθεστώτα στη θέση τους απαιτεί θάρρος και... σκοπό. Ακόμα κι αν δεν δώσει κανείς εξηγήσεις. Ποιος είναι ο σκοπός; Αυτή τη στιγμή είναι καλύτερο να εκφοβίζεις τα αποδυναμωμένα καθεστώτα, να τα απειλείς με εχθροπραξίες και να τα αναγκάζεις να κάνουν παραχωρήσεις, με τελικό στόχο ένα δημοκρατικό αποτέλεσμα, που θα ελαχιστοποιήσει τις πιθανότητες να ξεσπάσει εμφύλιος

Στο μεταξύ, τα καθεστώτα μπορούν να αναλάβουν την ευθύνη για κάθε κακό ή σφάλμα που συμβαίνει, δικαιολογώντας την περαιτέρω υποβάθμιση της εξουσίας και των πόρων τους. Αυτός μπορεί να είναι ο τρόπος για να ανάλθουν στην εξουσία ο Παχλάβι ή ο Ματσάδο – όταν η αντίσταση του καθεστώτος θα έχει σχεδόν εκμηδενιστεί. Και πάλι, κανένας από τους υπεύθυνους για τέτοιες πολιτικές δεν θα παραδεχθεί τους λεπτούς υπολογισμούς: πόσοι Ιρανοί πρέπει να πεθάνουν πρώτα, ποιος θα πάρει τις συμβάσεις πετρελαίου, πόσο μακροχρόνια θα είναι οποιαδήποτε συμφωνία με τις αμερικανικές εκλογές να πλησιάζουν; Διότι, προς το παρόν, οι βασανισμένοι λαοί της Βενεζουέλας και του Ιράν δεν βλέπουν ανταμοιβή για τις αγώνες τους.