Η Κίνα καλύπτει το κενό που αφήνει ο Τραμπ ανά τον κόσμο

Η Κίνα ενισχύει σταδιακά την παρουσία της στον τομέα της διεθνούς βοήθειας, αξιοποιώντας το κενό που αφήνει η απότομη μείωση της αμερικανικής χρηματοδότησης επί προεδρίας Ντόναλντ Τραμπ. Με στοχευμένες, μικρής κλίμακας αλλά πολιτικά σημαντικές παρεμβάσεις σε υγεία, επισιτιστική ασφάλεια και υποδομές, το Πεκίνο εμφανίζεται ολοένα και πιο συχνά ως εναλλακτικός χρηματοδότης σε χώρες της Αφρικής, της Καραϊβικής και της Ασίας.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Νότια Αφρική, όπου η κινεζική πρεσβεία ανακοίνωσε χρηματοδότηση ύψους 3,5 εκατομμυρίων δολαρίων για την ενίσχυση της πρόληψης του ιού HIV. Η χώρα φέρει το μεγαλύτερο παγκόσμιο φορτίο του ιού, με περίπου 8 εκατομμύρια φορείς, γεγονός που καθιστά κάθε εξωτερική βοήθεια κρίσιμη, αλλά και ανεπαρκή σε σχέση με τις πραγματικές ανάγκες. Μέχρι πρόσφατα, οι ΗΠΑ υποστήριζαν τη μάχη κατά του HIV στη Νότια Αφρική με πάνω από 400 εκατομμύρια δολάρια ετησίως μέσω του προγράμματος Pepfar, το οποίο χρηματοδοτούσε εκστρατείες ενημέρωσης, δομές υγείας και θεραπευτικά προγράμματα, συμβάλλοντας στη μείωση των λοιμώξεων και των θανάτων από AIDS. Ωστόσο, η χρηματοδότηση αυτή περιορίστηκε δραστικά μετά τις περικοπές της αμερικανικής διεθνούς βοήθειας από την κυβέρνηση Τραμπ.

Αντίστοιχες κινεζικές πρωτοβουλίες έχουν εμφανιστεί σε σειρά χωρών. Η Ζάμπια έλαβε 3,5 εκατομμύρια δολάρια για επισιτιστική βοήθεια μετά από σοβαρή ξηρασία, ενώ η Ζιμπάμπουε έλαβε 5.000 τόνους ρυζιού για την αντιμετώπιση της πείνας. Στην Καραϊβική, η Αντίγκουα και Μπαρμπούντα έλαβε 14 εκατομμύρια δολάρια για υδατικές υποδομές, ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και βασικά έργα ανάπτυξης. Η Τανζανία χρηματοδοτήθηκε με 41,6 εκατομμύρια για τη δημιουργία παιδιατρικού καρδιολογικού κέντρου, ενώ η Καμπότζη έλαβε 4,4 εκατομμύρια για αποναρκοθέτηση περιοχών που εξακολουθούν να επηρεάζονται από παλιά πολεμικά κατάλοιπα. Πρόκειται για πεδία όπου οι ΗΠΑ είχαν ιστορικά έντονη παρουσία, αλλά πλέον έχουν περιορίσει τη συμμετοχή τους.

Ήπια ισχύς

Αν και τα ποσά αυτά είναι συγκριτικά μικρά σε σχέση με τα δυτικά προγράμματα, η πολιτική τους βαρύτητα είναι σημαντική. Η μείωση της αμερικανικής βοήθειας έχει δημιουργήσει χώρο για την ενίσχυση της κινεζικής ήπιας ισχύος, με αναλυτές να επισημαίνουν ότι ακόμη και περιορισμένες δωρεές αποκτούν δυσανάλογη προβολή. Η Κίνα δεν επιδιώκει, σύμφωνα με ειδικούς, να αντικαταστήσει πλήρως τις ΗΠΑ ως ο μεγαλύτερος δωρητής, αλλά να ενισχύσει επιλεκτικά την παρουσία της σε κρίσιμους τομείς.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες, που παλαιότερα κάλυπταν πάνω από 40% της παγκόσμιας ανθρωπιστικής βοήθειας, έχουν στραφεί σε μια πιο συναλλακτική λογική. Το νέο δόγμα "trade not aid" (εμπόριο και όχι βοήθεια) προβλέπει ότι η βοήθεια πρέπει να συνδέεται με μετρήσιμα αποτελέσματα και ανταλλάγματα από τις χώρες που τη λαμβάνουν. Σε αρκετές περιπτώσεις, η Ουάσιγκτον ζητά θεσμικές μεταρρυθμίσεις, ενώ θέτει και όρους σχετικά με τη διαχείριση δεδομένων υγείας. Αυτό έχει προκαλέσει αντιδράσεις σε χώρες όπως η Γκάνα και η Ζιμπάμπουε, οι οποίες εξέφρασαν ανησυχίες για πιθανή πρόσβαση των ΗΠΑ σε ευαίσθητα προσωπικά δεδομένα. Η αμερικανική πλευρά υποστηρίζει ότι πρόκειται αποκλειστικά για ανωνυμοποιημένα και συγκεντρωτικά στοιχεία που χρησιμοποιούνται για την αποτελεσματικότερη διαχείριση των προγραμμάτων.

Παράλληλα, σε ορισμένες διαπραγματεύσεις έχουν τεθεί ζητήματα πρόσβασης σε στρατηγικά ορυκτά, όπως χαλκό και κοβάλτιο, κρίσιμα για την παραγωγή μικροτσίπ και μπαταριών ηλεκτρικών οχημάτων. Η Ουάσιγκτον αρνείται ότι υπάρχει σύνδεση μεταξύ βοήθειας και φυσικών πόρων, ωστόσο το ζήτημα έχει ενισχύσει τον σκεπτικισμό αρκετών αφρικανικών κυβερνήσεων.

Οι επιπτώσεις των περικοπών είναι ιδιαίτερα εμφανείς στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, όπου μια επιδημία Έμπολα έχει επανεμφανιστεί, με πάνω από 100 θανάτους. Η αντιμετώπιση της κρίσης δυσχεράνθηκε από τη μείωση της αμερικανικής χρηματοδότησης για προγράμματα επιτήρησης και υγειονομικής παρέμβασης, η οποία μειώθηκε από 1,2 δισεκατομμύρια δολάρια το 2024 σε λιγότερα από 70 εκατομμύρια στα τέλη του 2025. Αν και στη συνέχεια εγκρίθηκαν πρόσθετοι πόροι μέσω διεθνών μηχανισμών, η καθυστέρηση ανέδειξε τα κενά στην παγκόσμια υγειονομική ασφάλεια.

Μοντέλο

Σε αντίθεση με τη λογική των άμεσων επιχορηγήσεων, η Κίνα βασίζει μεγάλο μέρος της διεθνούς της παρουσίας στην Πρωτοβουλία "Μία Ζώνη, Ένας Δρόμος", η οποία από το 2013 έχει χρηματοδοτήσει έργα άνω του 1 τρισεκατομμυρίου δολαρίων σε περισσότερες από 150 χώρες. Οι επενδύσεις επικεντρώνονται σε υποδομές όπως δρόμοι, λιμάνια, σιδηρόδρομοι, γέφυρες και αεροδρόμια, ενώ η χρηματοδότηση συνοδεύεται συχνά από κινεζικά δάνεια και εμπλοκή κινεζικών εταιρειών. Εκτιμάται ότι περίπου 89% των έργων μεταφορών που χρηματοδοτεί η Κίνα κατασκευάζονται από κινεζικούς ομίλους, γεγονός που ενισχύει τη βιομηχανική και γεωπολιτική της επιρροή.

Ωστόσο, το μοντέλο αυτό έχει προκαλέσει αντιδράσεις σε αρκετές χώρες, όπως η Σρι Λάνκα, το Πακιστάν και η Λάος, οι οποίες αντιμετώπισαν δυσκολίες αποπληρωμής των δανείων. Σε ορισμένες περιπτώσεις απαιτήθηκαν αναδιαρθρώσεις χρέους ή παρατάσεις αποπληρωμής, ενώ έχουν διατυπωθεί ενστάσεις για την έλλειψη τοπικής εκπαίδευσης και τεχνογνωσίας στη συντήρηση των έργων μετά την αποχώρηση των κινεζικών εταιρειών.

Τα τελευταία χρόνια, το Πεκίνο επιχειρεί μια προσαρμογή της στρατηγικής του, δίνοντας μεγαλύτερη έμφαση σε μικρότερα και πιο ευέλικτα έργα, τα οποία αποκαλεί "small and beautiful" ("μικρά και όμορφα”), μειώνοντας το οικονομικό ρίσκο και επιδιώκοντας ταχύτερα αποτελέσματα. Παράλληλα, αυξάνεται η χρήση επιχορηγήσεων μέσω διεθνών οργανισμών, όπως στην περίπτωση της χρηματοδότησης προγραμμάτων κατά του HIV στη Νότια Αφρική.

Η εικόνα που διαμορφώνεται διεθνώς είναι ένα σύστημα όπου η αμερικανική βοήθεια γίνεται πιο επιλεκτική και ανταποδοτική, ενώ η Κίνα ενισχύει σταδιακά την παρουσία της μέσω πιο στοχευμένων και συχνά συμβολικών παρεμβάσεων, επιχειρώντας να κεφαλαιοποιήσει το διπλωματικό κενό που αφήνει η Ουάσιγκτον.

Bloomberg