Τι είναι και πως προέκυψε η Φοιτητική Λίστα που νίκησε τον Βούτσιτς στις εκλογές της Σερβίας

Η νίκη της «Φοιτητικής Λίστας» στις πρόωρες βουλευτικές εκλογές της 25ης Οκτωβρίου στη Σερβία αποτελεί την εκλογική κατάληξη ενός κινήματος που ξεκίνησε από τα πανεπιστήμια, εξαπλώθηκε στις μεγαλύτερες πόλεις της χώρας και κατόρθωσε να μετατρέψει την κοινωνική δυσαρέσκεια σε οργανωμένη πολιτική εκπροσώπηση.

Το αποτέλεσμα οδήγησε τον Αλεξάνταρ Βούτσιτς στην παραδοχή της ήττας του, ύστερα από μια μακρά περίοδο πολιτικής κυριαρχίας του Σερβικού Προοδευτικού Κόμματος.

Η εκλογική λίστα που επικράτησε δεν είναι ένα παραδοσιακό πολιτικό κόμμα. Πρόκειται για ένα ευρύ σχήμα πολιτών, πανεπιστημιακών, επιστημόνων, καλλιτεχνών, ακτιβιστών και άλλων προσωπικοτήτων, το οποίο συγκροτήθηκε με πρωτοβουλία του φοιτητικού κινήματος.

Ανάμεσα στα 250 ονόματα των υποψηφίων βρίσκεται και ένας από τους πλέον αναγνωρίσιμους Σέρβους στην Ελλάδα, ο πρώην αρχηγός της εθνικής ομάδας μπάσκετ και άλλοτε παίκτης του Παναθηναϊκού, Ντέγιαν Μποντιρόγκα.

Σύμφωνα με την εκτίμηση της ανεξάρτητης οργάνωσης CRTA, η Φοιτητική Λίστα συγκέντρωσε το 51,47% των ψήφων έναντι 40,42% του συνδυασμού «Αλεξάνταρ Βούτσιτς – Ενωμένη Σερβία».

Η προβολή των Ipsos/CeSID έδωσε στη Φοιτητική Λίστα περίπου 138 από τις 250 έδρες της Βουλής.

Πρόκειται για εκτιμήσεις της εκλογικής βραδιάς και όχι ακόμη για οριστικά επικυρωμένα αποτελέσματα.

Από τους 16 νεκρούς του Νόβι Σαντ στην αμφισβήτηση της εξουσίας

Η αφετηρία του κινήματος βρίσκεται στην 1η Νοεμβρίου 2024. Εκείνη την ημέρα κατέρρευσε το στέγαστρο του σιδηροδρομικού σταθμού στο Νόβι Σαντ, προκαλώντας τον θάνατο 16 ανθρώπων. Το δυστύχημα, σε έναν σταθμό που είχε υποστεί εργασίες ανακαίνισης, προκάλεσε οργή και ερωτήματα για την ποιότητα των δημόσιων έργων, τις διαδικασίες ανάθεσης συμβάσεων και τις ευθύνες κρατικών αξιωματούχων.

Οι πρώτες κινητοποιήσεις επικεντρώθηκαν στη διαλεύκανση των συνθηκών της τραγωδίας. Σύντομα όμως απέκτησαν ευρύτερα πολιτικά χαρακτηριστικά. Οι φοιτητές ζητούσαν τη δημοσιοποίηση των εγγράφων που σχετίζονταν με την ανακατασκευή του σταθμού, την απόδοση ευθυνών, την προστασία των διαδηλωτών από επιθέσεις και την αύξηση της χρηματοδότησης των πανεπιστημίων.

Τον Νοέμβριο του 2024, επίθεση εναντίον φοιτητών που συμμετείχαν σε σιωπηλή διαμαρτυρία στο Βελιγράδι οδήγησε σε καταλήψεις πανεπιστημιακών σχολών. Μέσα στις επόμενες εβδομάδες οι κινητοποιήσεις εξαπλώθηκαν σε μεγάλο μέρος της ανώτατης εκπαίδευσης.

Η κυβέρνηση υποστήριζε ότι είχε ανταποκριθεί στα αιτήματα των διαδηλωτών. Οι φοιτητές αμφισβητούσαν ότι είχαν δοθεί ουσιαστικές απαντήσεις. Η αντιπαράθεση εξελίχθηκε σταδιακά σε ευρύτερη σύγκρουση για τη διαφθορά, την ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης και τον τρόπο άσκησης της εξουσίας.

Τον Μάρτιο του 2025 πραγματοποιήθηκε στο Βελιγράδι μία από τις μεγαλύτερες συγκεντρώσεις της σύγχρονης ιστορίας της χώρας. Ανεξάρτητη ομάδα καταμέτρησης εκτίμησε τη συμμετοχή σε 275.000 έως 325.000 ανθρώπους, ενώ το υπουργείο Εσωτερικών έδωσε σημαντικά μικρότερο αριθμό. Η διαφορά στις εκτιμήσεις αποτυπώνει και το πόσο έντονα αμφισβητούμενη ήταν η πολιτική σημασία των κινητοποιήσεων.

Μια πολιτική οργάνωση χωρίς παραδοσιακό αρχηγό

Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του φοιτητικού κινήματος ήταν ο τρόπος λήψης των αποφάσεων. Αντί για έναν κεντρικό ηγέτη και μια μόνιμη διοίκηση, οι φοιτητές χρησιμοποίησαν τις συνελεύσεις των σχολών, γνωστές ως plenums, στις οποίες συζητούνταν και ψηφίζονταν οι βασικές αποφάσεις.

Η δομή αυτή επέτρεψε στο κίνημα να διατηρήσει μια σχετική αυτονομία από τα υπάρχοντα κόμματα της αντιπολίτευσης. Παράλληλα, δυσκόλεψε την κυβέρνηση να προσωποποιήσει την αντιπαράθεση σε έναν μόνο αντίπαλο.

Τον Μάιο του 2025 οι φοιτητές ζήτησαν πρόωρες εκλογές. Η μετάβαση από τη διαμαρτυρία στην εκλογική διαδικασία απαίτησε, ωστόσο, μια ουσιαστική αλλαγή στρατηγικής. Ένα κίνημα χωρίς παραδοσιακή κομματική ιεραρχία έπρεπε να παρουσιάσει συγκεκριμένους υποψηφίους, πολιτικό πρόγραμμα και πρόσωπα ικανά να αναλάβουν κυβερνητικές ευθύνες.

Έτσι δημιουργήθηκε η «Studentska lista – Studenti pobeđuju», δηλαδή «Φοιτητική Λίστα – Οι φοιτητές νικούν».

Οι ίδιοι οι φοιτητές αποφάσισαν να μη συμπεριλάβουν φοιτητές στο ψηφοδέλτιο, επιλέγοντας πρόσωπα από την κοινωνία με διαφορετική επαγγελματική και επιστημονική διαδρομή. Επίσης, απέκλεισαν πρόσωπα που είχαν συμμετάσχει στην κυβερνητική συμμαχία ή είχαν υπηρετήσει ως αξιωματούχοι της κοινοβουλευτικής αντιπολίτευσης.

Η εκλογική επιτροπή ενέκρινε τον συνδυασμό, αφού κατατέθηκαν 69.099 επικυρωμένες υπογραφές υποστήριξης, αριθμός πολύ μεγαλύτερος από τις 10.000 που απαιτούσε η νομοθεσία.

Ποιοι συμμετέχουν στη Φοιτητική Λίστα

Επικεφαλής του ψηφοδελτίου τέθηκε ο Ίλια Σρντάνοβιτς, καθηγητής της Ιατρικής Σχολής στο Νόβι Σαντ και καρδιολόγος. Η παρουσία του στην πρώτη θέση δεν σημαίνει αυτομάτως ότι έχει επιλεγεί και για τη θέση του πρωθυπουργού.

Στον συνδυασμό περιλαμβάνονται ο ηθοποιός Τίχομιρ Στάνιτς, ο πρώην διοικητής της Εθνικής Τράπεζας της Σερβίας Ντέγιαν Σόσκιτς, ο κοινωνιολόγος Γιόβο Μπάκιτς, ο ακτιβιστής Ζλάτκο Κοκάνοβιτς, γνωστός για την αντίθεσή του στο σχέδιο εξόρυξης λιθίου στην περιοχή Γιάνταρ, καθώς και πανεπιστημιακοί, μηχανικοί και νομικοί

Η σύνθεση της λίστας αντανακλά την προσπάθεια του κινήματος να προσελκύσει ψηφοφόρους πέρα από τον στενό χώρο των πανεπιστημίων, συγκροτώντας έναν συνδυασμό που να συνδέει την κοινωνική κινητοποίηση με την επαγγελματική εμπειρία.

Ο Ντέγιαν Μποντιρόγκα και η πολιτική του συμμετοχή

Η σχέση του Μποντιρόγκα με τη Φοιτητική Λίστα είναι άμεση και θεσμικά συγκεκριμένη. Δεν περιορίστηκε στη δημόσια υποστήριξη των φοιτητικών κινητοποιήσεων, αλλά συμμετείχε ως υποψήφιος βουλευτής στις εκλογές της 25ης Οκτωβρίου, καταλαμβάνοντας την 24η θέση του ψηφοδελτίου. Εφόσον επιβεβαιωθούν οι προβλέψεις για περισσότερες από 130 έδρες, η εκλογή του στη σερβική Βουλή είναι εξασφαλισμένη από τη σειρά κατάταξής του.

Η υποστήριξή του στο κίνημα είχε εκδηλωθεί πολύ πριν από την προεκλογική περίοδο. Ήδη τον Δεκέμβριο του 2024 είχε χαρακτηρίσει τον τρόπο με τον οποίο διαμαρτύρονταν οι φοιτητές έξυπνο, αξιοπρεπή και θαρραλέο. Η τοποθέτηση αυτή είχε ιδιαίτερη σημασία, καθώς ο Μποντιρόγκα αποτελεί προσωπικότητα με ευρεία αναγνωρισιμότητα στη Σερβία, χωρίς να έχει συνδέσει τη δημόσια εικόνα του με την ηγεσία ενός παραδοσιακού πολιτικού κόμματος.

Την ημέρα των εκλογών, ο πρώην άσος του Παναθηναϊκού ψήφισε στο εκλογικό τμήμα της Χημικής Σχολής στο Βελιγράδι. Μιλώντας στους δημοσιογράφους, υποστήριξε ότι η Σερβία αγωνίζεται για την ελευθερία της και για την επιστροφή του κράτους στους πολίτες. Αναφερόμενος στη μαζική προσέλευση στις κάλπες, δήλωσε ότι οι Σέρβοι είχαν ήδη δείξει τους προηγούμενους μήνες την κατεύθυνση που επιθυμούσαν να ακολουθήσει η χώρα τους.
Το σύνθημα που επέλεξε ήταν σαφές: «Οι φοιτητές νικούν για μια καλύτερη Σερβία».

Η συμμετοχή του έχει και μια δεύτερη διάσταση. Ο Μποντιρόγκα δεν είναι επικεφαλής της Φοιτητικής Λίστας ούτε έχει ανακοινωθεί ως υποψήφιος πρωθυπουργός. Η παρουσία του λειτουργεί ως σύνδεση του κινήματος με ένα τμήμα της σερβικής κοινωνίας που αναγνωρίζει στο πρόσωπό του έναν αθλητή με διεθνή επιτυχία και δημόσια παρουσία. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι προσωπικές του πολιτικές θέσεις ταυτίζονται υποχρεωτικά με εκείνες όλων των υποψηφίων του συνδυασμού.

Ποιο είναι το πολιτικό πρόγραμμα και τι πιστεύουν για ΕΕ, Ρωσία και Κόσοβο

Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της Φοιτητικής Λίστας είναι ότι η εκλογική της ενότητα δεν στηρίζεται σε μια ενιαία ιδεολογική ταυτότητα. Το κίνημα συγκέντρωσε πρόσωπα και ψηφοφόρους διαφορετικών πολιτικών αντιλήψεων γύρω από έναν κοινό στόχο: την αντιμετώπιση της διαφθοράς και την αλλαγή του τρόπου λειτουργίας των κρατικών θεσμών.

Το πρόγραμμά του περιλαμβάνει προτάσεις για την ενίσχυση της ανεξαρτησίας της Δικαιοσύνης, την καταπολέμηση του παράνομου πλουτισμού, την ενίσχυση των ελεγκτικών μηχανισμών, τη διαφάνεια στις δημόσιες συμβάσεις και την αντιμετώπιση κοινωνικών προβλημάτων. Περιλαμβάνει επίσης δεσμεύσεις για δωρεάν σχολικά βιβλία και μείωση των τιμών των φαρμάκων.

Ωστόσο, σε ορισμένα από τα σημαντικότερα ζητήματα εξωτερικής πολιτικής, η Φοιτητική Λίστα επέλεξε να μην υιοθετήσει ιδιαίτερα αναλυτικές ή δεσμευτικές θέσεις.

Σύμφωνα με την ανάλυση του πολωνικού Κέντρου Ανατολικών Μελετών (OSW), που δημοσιεύθηκε στις 21 Οκτωβρίου, η πολιτική της συγκρότηση παρουσιάζει τρία χαρακτηριστικά:

- Ευρωπαϊκή Ένωση: Δεν έχει διαμορφωθεί ενιαία και απολύτως σαφής θέση για την ευρωπαϊκή ένταξη. Στο ψηφοδέλτιο υπάρχουν πρόσωπα που υποστηρίζουν την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, αλλά και υποψήφιοι με διαφορετικές προσεγγίσεις.

- Ρωσία: Το κίνημα είχε ανακοινώσει ότι δεν προτίθεται να επιβάλει κυρώσεις στη Μόσχα μετά την ανάληψη της εξουσίας, διατηρώντας έτσι ένα βασικό στοιχείο της μέχρι σήμερα σερβικής πολιτικής.

- Κόσοβο: Η Φοιτητική Λίστα επικαλείται το σερβικό Σύνταγμα, το οποίο αντιμετωπίζει το Κόσοβο ως αναπόσπαστο τμήμα της Σερβίας. Δεν έχει υιοθετήσει πολιτική αναγνώρισης της ανεξαρτησίας του.

Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για την αποτίμηση του εκλογικού αποτελέσματος. Η ήττα του Βούτσιτς δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με αλλαγή της γεωπολιτικής κατεύθυνσης της Σερβίας. Η νέα κοινοβουλευτική πλειοψηφία συγκροτήθηκε πρωτίστως γύρω από εσωτερικά ζητήματα διακυβέρνησης, όχι γύρω από μια κοινή θέση για τη Ρωσία, την ΕΕ ή το Κόσοβο.

Τι σημαίνει η εκλογική νίκη για τη Σερβία

Το αποτέλεσμα της 25ης Οκτωβρίου δημιουργεί μια νέα πολιτική πραγματικότητα, χωρίς ακόμη να απαντά σε όλα τα ερωτήματα για την επόμενη ημέρα. Η Φοιτητική Λίστα διαθέτει, σύμφωνα με τις πρώτες εκτιμήσεις, επαρκή αριθμό εδρών για να σχηματίσει κυβέρνηση. Δεν έχει όμως ανακοινώσει οριστικά το πρόσωπο που θα αναλάβει την πρωθυπουργία.

Η απουσία ενός κεντρικού ηγέτη, που λειτούργησε ως οργανωτικό χαρακτηριστικό του κινήματος στη διάρκεια των διαδηλώσεων, αποκτά διαφορετική σημασία μετά τις εκλογές. Η κοινοβουλευτική διακυβέρνηση απαιτεί συγκεκριμένη κατανομή αρμοδιοτήτων, κυβερνητικό συντονισμό και αποφάσεις για ζητήματα στα οποία οι υποψήφιοι δεν έχουν απαραίτητα κοινές απόψεις.

Η πολιτική αλλαγή αποκτά πρόσθετη βαρύτητα εξαιτίας της θέσης της Σερβίας στα Βαλκάνια. Το Βελιγράδι διατηρεί παραδοσιακά στενές σχέσεις με τη Ρωσία, επιδιώκει οικονομική συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Ένωση και εξακολουθεί να αντιμετωπίζει το Κόσοβο ως ζήτημα εθνικής κυριαρχίας. Η Φοιτητική Λίστα δεν έχει παρουσιάσει ένα ολοκληρωμένο διαφορετικό μοντέλο εξωτερικής πολιτικής, γεγονός που περιορίζει τις ασφαλείς εκτιμήσεις για τις επόμενες διπλωματικές της κινήσεις.

Η παρουσία του Ντέγιαν Μποντιρόγκα στο νέο κοινοβουλευτικό σχήμα είναι χαρακτηριστική της σύνθεσής του. Ένας αθλητής που συνδέθηκε με μερικές από τις μεγαλύτερες επιτυχίες του σερβικού μπάσκετ συμμετέχει πλέον ως υποψήφιος σε μια πολιτική προσπάθεια που γεννήθηκε από τις πανεπιστημιακές κινητοποιήσεις. Δεν αποτελεί την ηγετική φυσιογνωμία του κινήματος, αλλά ένα από τα πλέον αναγνωρίσιμα πρόσωπά του.

Η βασική δοκιμασία για τη Φοιτητική Λίστα αρχίζει μετά την επικύρωση των αποτελεσμάτων: κατά πόσο ένα κίνημα που συγκροτήθηκε για να αμφισβητήσει την εξουσία μπορεί να μετατραπεί σε συνεκτική κοινοβουλευτική πλειοψηφία και να εφαρμόσει τις θεσμικές μεταρρυθμίσεις που υποσχέθηκε.