Είναι ένα πλάσμα μαγικό: Παρουσιάζονται στο κοινό τα «Μινωικά Χταπόδια» στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο

Μια ιστορία σαν παραμύθι, που μπορεί και να έχει συμβεί, διηγείται στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο Δρ Κώστας Πασχαλίδης, αρχαιολόγος, επιμελητής Αρχαιοτήτων στο Τμήμα Εκπαίδευσης του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου (ΕΑΜ).

Αφορμή στάθηκαν οι τελευταίες παρουσιάσεις, που έχουν προγραμματιστεί για σήμερα παραμονή Χριστουγέννων (24/12) και στις 28 Δεκεμβρίου 2025, των εκθεμάτων του Αθέατου Μουσείου, που κι αυτή τη φορά περιλαμβάνουν πολλές εκπλήξεις. Η επιτυχημένη δράση, που προβάλλει αρχαιότητες, οι οποίες για πρώτη φορά βγαίνουν από τις αποθήκες του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, μετρά πλέον 11 χρόνια ζωής, 35 διαφορετικές εκθεσιακές ενότητες και περισσότερους από 10.000 τυχερούς που την απόλαυσαν.

«Είναι η δράση που έχει περιλάβει αναπάντεχα αντικείμενα από την πρώτη στιγμή, συμπεριλαμβανομένων ινδιάνικων αντικείμενων από τη Βόρεια Αμερική, τη μούμια μιας γάτας από την αρχαία Αίγυπτο, το μεγαλύτερο γνωστό λίθινο νεολιθικό ειδώλιο που είναι σχεδόν αγαλμάτιο, το χρυσό σφραγιστικό δαχτυλίδι του ‘Θησέα’ που μετά την παρουσίασή του στο Αθέατο Μουσείο πήρε θέση στη μόνιμη έκθεση, και χίλια δύο ωραία πράγματα», λέει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο Κώστας Πασχαλίδης, που με το ξεχωριστό αφηγηματικό ύφος του είναι αυτός που παρουσιάζει συνήθως τα εκθέματα της δράσης.

Η οποία αυτή την περίοδο υποδέχεται μια πήλινη κιβωτιόσχημη λάρνακα και τρεις ψευδόστομους αμφορείς του 13ου και του 12ου αι. π.Χ., που προέρχονται από την Κρήτη και υπήρξαν προσφορές και «σκεύη θανάτου» για τους νεκρούς. Τι κάνει, όμως, ιδιαίτερα αυτά τα αρχαία αντικείμενα;

«Αυτή τη φορά και με αφορμή τη σπουδαία προετοιμασία του ΕΑΜ για την επανέκθεση και την επέκτασή του, η ομάδα του Αθέατου Μουσείου, η Δρ Σταματούλα Μακρυπόδη κι ο υποφαινόμενος, επιλέξαμε τέσσερα αντικείμενα από την άγνωστη Μινωική Συλλογή του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου που δεν έχει ποτέ εκτεθεί έως τώρα -φυλάσσονταν πάντα στις αποθήκες. Ενόψει, λοιπόν, της παρουσίασής της στη μελλοντική έκθεση του ΕΑΜ, σαν πρελούδιο προβάλλουμε τέσσερα αρχαία αντικείμενα τα οποία έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό: Διακοσμούνται με χταπόδια», εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο Κ. Πασχαλίδης, εξάπτοντας την περιέργειά μας.

«Πρόκειται για απεικονίσεις μεγάλων χταποδιών που ‘τυλίγουν’ ασφυκτικά τις επιφάνειες της λάρνακας και των ψευδόστομων αμφορέων. Η λάρνακα, επιπλέον των πλοκάμων στο κάλυμμα αλλά και των χταποδιών στις μακρές πλευρές της, περιλαμβάνει φυτικά μοτίβα πιθανότατα από τον βυθό στις στενές πλευρές της. Γιατί, αν και μοιάζουν με άνθη ή με το Δέντρο της Ζωής, τα στοιχεία των καμπύλων γραμμών τους μας παραπέμπουν σε υποθαλάσσιο τοπίο. Έχουμε δηλαδή στη λάρνακα μία αλληγορία τοπιογραφίας του θαλάσσιου βυθού: φύκια και μεγάλα, σχηματικά χταπόδια», προσθέτει ο συνομιλητής του ΑΠΕ-ΜΠΕ.

Και τι γυρεύουν τα χταπόδια σε ένα «σκεύος θανάτου», όπως η λάρνακα, αλλά και στους τρεις ψευδόστομους αμφορείς που συνόδευαν τους νεκρούς στην τελευταία κατοικία τους, ήταν δηλαδή κτερίσματα; «Αυτό είναι το μεγάλο ερώτημα», μας απαντά ο Κ. Πασχαλίδης, ξεκινώντας μια καταπληκτική αφήγηση, υποθετική αλλά τεκμηριωμένη και με όλα τα χαρακτηριστικά ενός παραμυθιού: Συνέβη πολύ παλιά, πρωταγωνιστούν σε αυτήν ‘μαγικά’ πλάσματα και έχει πολύ σασπένς. Ας τον απολαύσουμε...

Το γεγονός που άλλαξε την ιστορία

«Γνωρίζουμε ότι το χταπόδι υπάρχει -χωρίς να κυριαρχεί- στη μινωική εικονογραφία ήδη από τις αρχές της 2ης χιλιετίας π.Χ. Όμως γίνεται εξαιρετικά δημοφιλές μετά την έκρηξη του ηφαιστείου της Σαντορίνης, που αντιστοιχεί στην τελευταία φάση της Νεοανακτορικής Περιόδου, αυτής που οι αρχαιολόγοι ονομάζουμε Υστερομινωική Ιβ Περίοδο (περίπου 1600-1450 π.Χ.). Είναι η εποχή του λεγόμενου θαλάσσιου ρυθμού στην κεραμική, όπου οι επιφάνειες των αγγείων φιλοτεχνούνται με τοπία του βυθού: αργοναύτες, αχινούς, αστερίες, κοραλλιογενή βράχια. Και χταπόδια, που γίνονται το δημοφιλέστερο μοτίβο στα τοπία του βυθού, στην κεραμική και όχι μόνο», υπογραμμίζει ο Κ. Πασχαλίδης. Στη συνέχεια αναφέρεται σ’ ένα επιστημονικό άρθρο του Jan Driessen, ομότιμου καθηγητή Μεσογειακής Αρχαιολογίας στο Καθολικό Πανεπιστήμιο της Λουβέν κι ενός από τους σημαντικότερους ερευνητές της μινωικής Κρήτης.

«Σύμφωνα με τον Jan Driessen, μετά την έκρηξη της Σαντορίνης έχουν παρατηρηθεί ορισμένες μεταβολές στην τέχνη, αλλά και στην κοινωνία της νεοανακτορικής Κρήτης. Δηλαδή, από τις φυτικές συνθέσεις της κεραμικής και από τις τοιχογραφίες με τις απεικονίσεις ζώων και στεριανών τοπίων, όπως οι κροκοσυλλέκτες πίθηκοι και οι ελαιώνες των τοιχογραφιών της Κνωσού, περνάμε στα θαλάσσια όντα, μια μεταστροφή που βλέπουμε και στη μεγάλη, αλλά και στη λαϊκή τέχνη. Επιπλέον, υποχωρεί αισθητά η έως τότε κυρίαρχη παρουσία της γυναικείας θεότητας στη λατρευτική εικονογραφία και εμφανίζεται πιο δυναμικά η νεαρή ανδρική θεότητα, που πριν την ακολουθούσε. Βλέπουμε, επίσης, μια υποχώρηση στη χρήση των λατρευτικών σπηλαίων και των ιερών κορυφής -κλυδωνίζεται δηλαδή και η πίστη-, ενώ ενδεχομένως έχουμε και ορισμένες διοικητικές αλλαγές στη χρήση των ανακτόρων», τονίζει ο συνομιλητής του ΑΠΕ-ΜΠΕ. Τι μπορεί να συνέβη μετά την έκρηξη του ηφαιστείου στη Θήρα, που ευθύνεται για την καταστροφή του νησιού το οποίο από στρογγυλό έγινε ημισέληνος, δημιουργώντας την καλντέρα;

«Γνωρίζουμε, επίσης, ότι μετά την έκρηξη η τέφρα σκέπασε ένα πολύ μεγάλο μέρος της νησιωτικής περιοχής νότια και ανατολικά της Σαντορίνης, καθώς και την κεντρική και ανατολική Κρήτη, ενώ έφτασε μέχρι τα Δωδεκάνησα, τη νότια και την ανατολική Μεσόγειο. Στην περίπτωση, δε, της Κρήτης η τέφρα ίσως να δημιούργησε και μια ‘χρονιά χωρίς καλοκαίρι’, όπως ξέρουμε από αντίστοιχες εκρήξεις που έχουν ιστορηθεί. Θα πρέπει, δηλαδή, να σχηματίστηκε ένα είδος νέφωσης που δεν άφηνε τις ακτίνες του ηλίου να φτάσουν με τη συνήθη δύναμή τους στη γη, με αποτέλεσμα η θερμοκρασία να πέσει και η αγροτική παραγωγή να καταστραφεί από την απόθεση της τέφρας στο έδαφος. Όμως, θα υπήρξε και τεράστια ανθρωπιστική κρίση: Εκτός από την πείνα και τον λιμό, θα είχαμε και μαζικούς θανάτους. Γιατί το τεράστιο τσουνάμι που ακολούθησε τη μεγάλη έκρηξη θα κατέκλυσε τις βόρειες ακτές της Κρήτης και θα παρέσυρε οποιαδήποτε ανθρώπινη ζωή βρήκε μπροστά του», σημειώνει ο αρχαιολόγος.

Μετά την έκρηξη του ηφαιστείου

Η επόμενη μέρα, λοιπόν, βρίσκει τους κατοίκους της Κρήτης να δημιουργούν έναν κεραμικό ρυθμό με εικονογραφία που υπερτονίζει τα στοιχεία της θάλασσας. «Είναι σαν διαχείριση τραύματος αυτό. Από την άλλη, αν να το ψάξουμε λίγο πιο βαθιά, μπορούμε να το συνδέσουμε και με τον ίδιο τον θάνατο», αφηγείται στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο Κ. Πασχαλίδης. Και επεξηγεί: «Ένα πράγμα που δεν τίθεται συχνά στη δημόσια αφήγηση, αλλά υφίσταται, είναι ότι στα περίπου 250 χρόνια που διήρκεσε η περίοδος των νέων ανακτόρων στην Κρήτη (περίπου 1700-1450 π.Χ.), δεν έχουμε νεκροταφεία. Έχουμε μόνο λιγοστούς τάφους στον Πόρο-Κατσαμπά Ηρακλείου, δύο τάφους στο Μαύρο Σπήλιο της Κνωσού και ορισμένους εγχυτρισμούς εδώ και εκεί σε παραλίες, δηλαδή ελάχιστες περιπτώσεις. Επίσης, δεν έχουμε ούτε κατάλοιπα καύσεων και ταφικών πυρών, γιατί θα τα εντοπίζαμε ανασκαφικά, ούτε οστεολογικό υλικό ριγμένο π.χ. σε βάραθρα. Εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι, όμως, θα πρέπει να έζησαν τα 250 αυτά χρόνια στην Κρήτη, περίοδος που είναι άλλωστε από τις πιο πολυάνθρωπες της μινωικής αρχαιότητας».

Τι συνέβη λοιπόν; «Ή ζουν ακόμα ή τους έχουν τοποθετήσει κάπου που δεν θα το μάθουμε ποτέ», λέει ο αρχαιολόγος του ΕΑΜ με το γνωστό παιγνιώδη ύφος του. Και συνεχίζει: «Αυτό, λοιπόν, που υποθέτουμε ως argumentum ex silentio (επιχείρημα της σιωπής), από την απουσία δεδομένων δηλαδή, είναι ότι πιθανόν να ποντίζουν τους νεκρούς στη θάλασσα. Να συνέβη μια κοσμοϊστορική αλλαγή στις πεποιθήσεις και στα έθιμα του θανάτου και από εκεί που οι άνθρωποι στην Κρήτη έθαβαν για αναρίθμητους αιώνες τους νεκρούς στο χώμα, αποφάσισαν να τους ποντίζουν στο βυθό. Κάτι που σημαίνει πως δεν θα τους βρούμε ποτέ!», υπογραμμίζει. Και τα χταπόδια; Τα συμπαθή κεφαλόποδα δεν είναι ακόμα η ώρα να συνδεθούν με την ιστορία του συνομιλητή του ΑΠΕ-ΜΠΕ, ο οποίος μας ταξιδεύει κάποιους αιώνες μεταγενέστερα, σε μια άλλη φυσική καταστροφή.

Ο σεισμός του 365 μ.Χ.

Τα ξημερώματα της 21ης Ιουλίου του 365 μ.Χ., ένας τρομακτικός σεισμός μεγέθους 8,5 Ρίχτερ, ο ισχυρότερος που έχει καταγραφεί στη Μεσόγειο, ρήμαξε πόλεις της Κρήτης και της ανατολικής Μεσογείου, ενώ το τσουνάμι που ακολούθησε και έπληξε κυρίως την περιοχή του δέλτα του Νείλου και την Αλεξάνδρεια, προκάλεσε ανείπωτες καταστροφές. Ο σεισμός και η τεκτονική δραστηριότητα που τον ακολούθησε προξένησε την ανύψωση της δυτικής Κρήτης, αλλάζοντας δραματικά το τοπίο και την ακτογραμμή. «Ο ιστορικός Αμμιανός Μαρκελλίνος, που ζει εκείνο τον αιώνα και καταγράφει από πρώτο χέρι μαρτυρίες από την καταστροφή, δίνει μια περιγραφή που είναι πολύ χρήσιμη: Μετά τον σεισμό και πριν από το τεράστιο τσουνάμι που έπληξε ακτές και ενδοχώρα της Κρήτης, οι άνθρωποι, όσοι διασώθηκαν, το πρώτο που είδαν όταν χάραξε η μέρα ήταν από τη μία βουνά και πεδιάδες εκεί που ήταν θάλασσα -η οποία είχε αποτραβηχτεί- και από την άλλη καράβια, ψάρια, χταπόδια και άλλα θαλάσσια όντα στη νέα στεριά, εκεί δηλαδή που ήταν ο βυθός. Αυτή είναι μια πολύτιμη εικόνα γιατί μας φέρνει πιθανόν το παράλληλο του τι συνέβη με το τσουνάμι της Σαντορίνης», διηγείται ο συνομιλητής μας, προχωρώντας σε μια σύνθεση των παραπάνω για το τι μπορεί να επακολούθησε.

«Αυτό που έχουμε τώρα είναι την υποψία της σύνδεσης του κόσμου του θανάτου, του άλλου κόσμου με τον βυθό -ο οποίος γίνεται το επέκεινα- και τη θάλασσα να έχει ξεβράσει έξω τα πάντα (τα θαλάσσια όντα, αλλά ίσως και τα κατάλοιπα των νεκρών), κάτι που πιθανόν να θεωρήθηκε τεράστια θεϊκή εκδίκηση, μια θεομηνία. Έχουμε κατόπιν σημάδια για τον κλυδωνισμό της πίστης, αλλά και του ίδιου του διοικητικού συστήματος, ενώ αλλάζει δραματικά και η εικονογραφία για το διάστημα που διαρκούν τα ‘νέα ανάκτορα’ μέχρι την τελική τους πτώση. Περνάνε περίπου 100 χρόνια μετά την έκρηξη της Σαντορίνης και κατόπιν, όπως πιστεύεται, οι Μυκηναίοι έκαναν απόβαση στην Κρήτη. Οι εισβολείς φαίνεται πως επιβάλλουν σταδιακά, πρώτα στην ελίτ και μετά στον γενικό πληθυσμό, το έθιμο της ταφής των νεκρών. Και έτσι η Κρήτη θάβει ξανά τους νεκρούς της στο χώμα. Στη ‘Μυκηναϊκή’ περίοδο της Κρήτης έχουμε άπειρα νεκροταφεία και οι Κρητικοί, που θάβουν πάλι, επαναφέρουν τη χρήση της λάρνακας που είναι δική τους παράδοση (δεν είχαν λάρνακες οι Μυκηναίοι), στην οποία μεταφέρουν κατ’ επανάληψη τη θαλάσσια διακόσμηση, όπως και σε πολλά κτερίσματα. Κι έτσι ο βυθός γίνεται πια χωμάτινος, και τα θαλάσσια όντα συνοδεύουν πια τους νεκρούς στη γη. Αυτή είναι μια πολύ ωραία και παραμυθένια ερμηνεία, αλλά κανείς δεν μπορεί να ισχυριστεί πως συνέβη στ’ αλήθεια έτσι. Δεν ήμασταν εκεί. Η προϊστορία είναι ένα βιβλίο πλούσια εικονογραφημένο, αλλά χωρίς το κείμενό του. Οπότε πρέπει να διατυπώνουμε υποθέσεις για κάθε πληροφορία που μας λείπει. Σε κάθε περίπτωση οι άνθρωποι της ιστορίας μας ανταπεξήλθαν στις αντιξοότητες, έθαψαν τους νεκρούς τους, ξέχασαν, έμεινε η ανάμνηση της τεράστιας καταστροφής, την οποία εξευμένισαν με τα νέα ταφικά τους έθιμα. Κι απ’ όλα τα στοιχεία του θαλάσσιου κάτω κόσμου κράτησαν το χταπόδι, σε ρόλο πρωταγωνιστή σε όλη αυτή την ιστορία. Γιατί, όμως, το χταπόδι και όχι η σουπιά ή ο καρχαρίας;». Ο γρίφος αρχίζει να βαδίζει προς την τελική του επίλυση -με μια μικρή παράκαμψη.

   Το χταπόδι

   «Γνωρίζουμε ότι το χταπόδι είναι πλάσμα με μεγάλη νοημοσύνη. Σε βαθμό τέτοιο που ο Αριστοτέλης γράφει ότι το χταπόδι είναι ‘οικονομικόν ον’ γιατί φτιάχνει τον οίκο του. Όντως, από τους θαλάσσιους βιολόγους ξέρουμε ότι το χταπόδι φτιάχνει τη φωλιά του, την διακοσμεί ή την κρύβει με κοχύλια. Είναι επίσης φιλοπερίεργο, σαν τις γάτες. Το χταπόδι δεν αναγνωρίζει τον άνθρωπο ως εχθρό, γι’ αυτό μπορεί και να εξοικειωθεί μαζί του -έχουμε πολλές ιστορίες χταποδιών που τυλίγονται φιλικά πάνω σε δύτες οι οποίοι δεν τα κυνηγάνε. Θεωρείται μάλιστα ότι τα χταπόδια μπορεί να αναγνωρίζουν και φυσιογνωμίες ανθρώπων, αν εξοικειωθούν μαζί τους. Επίσης, τα χταπόδια αναπλάθουν τα μέλη τους αν τα χάσουν, τα αναγεννούν. Μπορεί λοιπόν το χταπόδι, που κυριαρχεί στον θαλάσσιο ρυθμό αλλά και αργότερα, στην εικονογραφία των λαρνάκων όταν ο θάνατος γίνεται χωμάτινος, να μην θεωρούνταν τιμωρητικό. Να ήταν ένα ευμενικό στοιχείο, το πλάσμα εκείνο που συμπονά και συνοδεύει τις ψυχές. Θέλω να πω, ότι δεν εμφανίζεται στην εικονογραφία τρομακτικό, δεν συνιστά ένα τέρας της θάλασσας. Είναι μάλλον ο ευεργετικός δαίμονας που καθοδηγεί τις ψυχές. Είναι ένα πλάσμα μαγικό», προσθέτει ο Κ. Πασχαλίδης. Και καταλήγει:

   «Μπορεί όλη αυτή η ιστορία των Μινωικών Χταποδιών, όπως την παρουσιάζουμε στο Αθέατο Μουσείο με τον παραμυθικό, εντελώς υποθετικό, ερμηνευτικό και δικό μας τρόπο, να είναι ένα ‘παράθυρο’ σε μια εποχή στην οποία έζησαν εντελώς διαφορετικοί από εμάς άνθρωποι, με εντελώς διαφορετική αντίληψη για τη θεολογία του θανάτου. Άνθρωποι που πέρασαν δεινά τα οποία δεν εύχεται κανείς να ζήσει, αλλά και δεν θα πάψουν ποτέ να απειλούν τη μοίρα των ανθρώπων. Και αυτός είναι ο λόγος που έχει ενδιαφέρον να μιλά κανείς για πράγματα που δεν του μοιάζουν, αλλά μπορεί να τα φανταστεί και να τα προσεγγίσει με την κοινή βάση της αντίληψης των ανθρώπων ανά τους αιώνες. Ακόμα και αν ο σημερινός αφηγητής ή ο επισκέπτης του μουσείου είναι φαινομενικά εντελώς διαφορετικός από τους αρχαίους κατοίκους του ίδιου τόπου. Ο τρόπος που αντιδρούμε, ο τρόπος που διαχειριζόμαστε τις κρίσεις και που θέλουμε να συνεχίσουμε τη ζωή μας, ο τρόπος που προσπαθούμε να ανακάμψουμε, αλλά και να μην ξεχάσουμε, είναι κοινός στη φύση μας. Και το χταπόδι ίσως να κρατάει συμβολικά το κλειδί μιας τέτοιας μετάβασης από τον κόσμο του θαλάσσιου θανάτου σε έναν κόσμο που επιστρέφει στο χώμα, αλλά δεν ξεχνά τις παραδόσεις και τους ευμενείς δαίμονες των προγόνων του».