Λότζια: Ομοβροντία αντιδράσεων για το νέο Κώδικα Αυτοδιοίκησης

Τις προηγούμενες μέρες, όπως έγινε γνωστό, τέθηκε σε διαβούλευση από το υπουργείο Εσωτερικών το νομοσχέδιο που αφορά τον νέο Κώδικα Δήμων και Περιφερειών, με σχεδιασμό να ψηφιστεί στη Βουλή μέσα στον Ιούνη. 

Συγκεκριμενα ο προτεινόμενος Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης, που έχει θέσει η κυβέρνηση σε δημόσια διαβούλευση μέχρι τις 4 Ιουνίου (Δημόσια ηλεκτρονική διαβούλευση για το σχέδιο νόμου του Υπουργείου Εσωτερικών με τίτλο: «Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης» Υπουργείο Εσωτερικών), παρουσιάζεται ως μια μεγάλη προσπάθεια νοικοκυρέματος της νομοθεσίας για τους δήμους και τις περιφέρειες. Συγκεντρώνει σε ένα ενιαίο κείμενο εκατοντάδες άρθρα και πλήθος διάσπαρτων διατάξεων.

Ένας Κώδικας δεν έχει μεγαλύτερη ισχύ από έναν νόμο. Έχει όμως μεγαλύτερη θεσμική και πολιτική βαρύτητα: παίρνει ρυθμίσεις που μέχρι σήμερα βρίσκονταν διάσπαρτες σε διαφορετικά νομοθετήματα και τις μετατρέπει σε ενιαίο πλαίσιο λειτουργίας της Αυτοδιοίκησης. Γι’ αυτό έχει σημασία όχι μόνο τι αλλάζει, αλλά και ποιες παλιές επιλογές παγιώνονται.
Ένα τέτοιο νομοθέτημα δείχνει καθαρά τι είδους Αυτοδιοίκηση θέλει η κυβέρνηση: πιο συγκεντρωτική, πιο διαχειριστική και περισσότερο εξαρτημένη από την κεντρική διοίκηση.

Υπάρχουν πολλές παθογένειες στο ισχύον νομικό πλαίσιο, τις οποίες ο προτεινόμενος Κώδικας επιδιώκει να τις παγιώσει και, σε ορισμένα σημεία, να τις επεκτείνει. Αυτά τα ζητήματα που γεννώνται με τον νέο Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης στις τάξεις των Αυτοδιοικητικών, τέθηκαν επί τάπητος και στη συνεδρίαση του Δημοτικού Συμβουλίου Ηρακλείου.

Αυτό που διαπιστώθηκε από τη συνεδρίαση είναι πως ο Δήμαρχος Ηρακλείου, οι επικεφαλής των δημοτικών παρατάξεων και δημοτικοί σύμβουλοι υποστήριξαν ότι, παρότι το νομοσχέδιο βάζει τάξη στο πολύπλοκο και διάσπαρτο νομοθετικό πλαίσιο, δεν ενισχύει ουσιαστικά την αυτοδιοίκηση. Αντίθετα, θεωρούν ότι μειώνει την αυτοτέλεια των δήμων εναντι του κεντρικού κράτους.

Ο κ. Καλοκαιρινός παρουσίασε τα συμπεράσματα της Διαπαραταξιακής Επιτροπής, η οποία εντόπισε οκτώ κρίσιμα ζητήματα. Αυτά αφορούν μεταξύ άλλων: τις αλλαγές στη διαδικασία των εκλογών, το νέο Τέλος Τοπικής Ανάπτυξης, τους πόρους του Πράσινου Ταμείου, το άρθρο 730 για τις δικαστικές υποθέσεις συμβασιούχων, το τέλος Ανθεκτικότητας στην Κλιματική Κρίση, το καθεστως λειτουργίας των Αναπτυξιακών Εταιριών, τη λειτουργία των Αποκεντρωμένων Διοικήσεων, αλλά και τον ρόλο των Δημοτικών Συμβουλίων τελικά.

Ιδιαίτερη κριτική ασκήθηκε στο νέο Τέλος Τοπικής Ανάπτυξης, καθώς θεωρείται ότι μετατρέπει τους δήμους σε φοροεισπρακτικούς μηχανισμούς χωρίς να εξασφαλίζεται ανακατανομή πόρων από το κράτος. Παράλληλα, ζητήθηκε μεγαλύτερο ποσοστό των διαθεσίμων του Πράσινου Ταμείου για τη χρηματοδότηση περιβαλλοντικών έργων και δράσεων των δήμων.

Για το τέλος Ανθεκτικότητας στην Κλιματική Κρίση υποστηρίχθηκε ότι πρέπει να αποδίδεται απευθείας στις τοπικές κοινωνίες. Επίσης, εκφράστηκαν ανησυχίες για το μέλλον των Αναπτυξιακών Εταιριών και Οργανισμών, αλλά και για τον θεσμικό μετασχηματισμό των Αποκεντρωμένων Διοικήσεων, καθώς δημιουργούνται ερωτήματα σχετικά με την εποπτεία των ΟΤΑ και τη διαχείριση σημαντικών αρμοδιοτήτων, όπως τα απορρίμματα, οι υδάτινοι πόροι και η προστασία του περιβάλλοντος.

Παράλληλα, εκφράστηκαν αντιδράσεις για την υποβάθμιση του ρόλου των Δημοτικών Συμβουλίων που θα χάσουντη δυνατοτητα λήψης αποφάσεων σε μεγαλο βαθμο.

Σχετικά με την αλλαγή του εκλογικού συστήματος, αυτό που ακούστηκε ως άποψη, είναι πως πρόκειται για μια αλλαγή που μπορεί ακόμη ακι να αλλοιώσει τη βούληση των ψηφοφόρων.

Απο την πλευρά τους οι επικεφαλής των παρατάξεων συμφώνησαν σε μεγάλο βαθμό ότι η Τοπική Αυτοδιοίκηση χρειάζεται περισσότερη αυτονομία, επαρκείς πόρους και προσωπικό. 

Η κ. Μαρία Καναβάκη χαρακτήρισε τον νέο κώδικα κατώτερο των προσδοκιών και υποστήριξε ότι οι Δήμοι αντιμετωπίζονται ως εξαρτήματα του κεντρικού κράτους, ενώ ο κ. Δημήτρης Δουλουφάκης απέρριψε συνολικά το νομοσχέδιο, θεωρώντας ότι μεταφέρει περισσότερα βάρη στους πολίτες και λιγότερες υποχρεώσεις στο κράτος. Με τη σειρά του και ο επικεφαλής της Μείζονος Αντιπολίτευσης κ. Μιχάλης Καραμαλάκης επισήμανε πως ο νέος Κωδικας που τελικα θα ισχύσει θα πρέπει να εξυπηρετεί και να υπηρετεί τους Δήμους και οχι να τους οδηγεί σε υποτέλεια και σε συρρίκνωση.

Οι αντιδράσεις

Μιλώντας για το Νέο Κώδικα γενικά, αυτό που επισημαίνει η efsyn.gr είναι πως το πρώτο μεγάλο ζήτημα είναι το εκλογικό και διοικητικό μοντέλο. Ο τρόπος με τον οποίο μετατρέπεται η ψήφος των πολιτών σε έδρες καθορίζει πόση φωνή θα έχουν οι δημοτικές παρατάξεις, οι μικρότερες δυνάμεις, οι τοπικές κοινωνίες και τελικά οι ίδιοι οι πολίτες μέσα στα δημοτικά και περιφερειακά συμβούλια.

Απαράδεκτη αλλαγή είναι ότι ο προτεινόμενος Κώδικας αντικαθιστά τον δεύτερο γύρο των εκλογών με σύστημα εναλλακτικής ψήφου και δεύτερης προσμέτρησης, ενώ διατηρεί την ισχυρή πλειοψηφία των 3/5 των εδρών για τον νικητή. Με άλλα λόγια, η δεύτερη Κυριακή, που μέχρι σήμερα μπορούσε να λειτουργήσει ως χρόνος δημόσιας συζήτησης, πολιτικών συγκλίσεων και ανατροπής συσχετισμών, αντικαθίσταται από μια δεύτερη επιλογή που θα δηλώνεται από την πρώτη κάλπη.

Η εμπειρία των αυτοδιοικητικών εκλογών του 2023 δείχνει πόσο κρίσιμη μπορεί να είναι αυτή η ενδιάμεση δημοκρατική διαδικασία. 

Η κυβερνητική λογική είναι γνωστή: η «κυβερνησιμότητα» πάνω από την αντιπροσώπευση, η ταχύτητα πάνω από τον δημοκρατικό έλεγχο, η ισχυρή διοίκηση πάνω από τη συμμετοχή. Όμως η Αυτοδιοίκηση δεν είναι ανώνυμη εταιρεία για να χρειάζεται μόνο ταχύτητα. Είναι ο πιο κοντινός θεσμός στον πολίτη. Εκεί κρίνονται πράγματα πολύ συγκεκριμένα: αν το σχολείο είναι ασφαλές, αν ο δρόμος είναι βατός, αν η γειτονιά είναι καθαρή, αν το νερό είναι επαρκές και καθαρό, αν ο άνθρωπος που έχει ανάγκη βρίσκει στήριξη.
Αν το σύστημα δίνει στον δήμαρχο ή στον περιφερειάρχη περισσότερη δύναμη από αυτή που του αντιστοιχεί με βάση τη λαϊκή εντολή, τότε η ψήφος των πολιτών δεν εκπροσωπείται ισότιμα.

Ήδη το ισχύον θεσμικό πλαίσιο έχει μεταφέρει σημαντικό βάρος από το δημοτικό συμβούλιο προς στενότερα όργανα διοίκησης. Ο προτεινόμενος Κώδικας, αντί να αντιστρέψει αυτή την πορεία και να επιστρέψει κρίσιμες αποφάσεις στο πλήρες αιρετό σώμα, το δημοτικό συμβούλιο, τη διατηρεί και σε ορισμένα σημεία την επεκτείνει, με ισχυρό ρόλο στη δημοτική και περιφερειακή επιτροπή και με αποφασιστικού χαρακτήρα επιτροπές.

Το ζήτημα δεν είναι μόνο τι αλλάζει, αλλά και τι παγιώνεται. Όταν κρίσιμες αποφάσεις απομακρύνονται από το πλήρες δημοτικό συμβούλιο, μειώνεται η δημόσια συζήτηση, περιορίζεται η δυνατότητα ελέγχου και αδυνατίζει η φωνή της μειοψηφίας.

Ανοιχτά ερωτήματα αφήνει και η προαιρετική ηλεκτρονική ψήφος, που προβλέπεται να γίνεται μέσω ειδικών εκλογικών καταλόγων και ειδικών εκλογικών τμημάτων. Ακόμη κι αν δεν πρόκειται για υποχρεωτική ούτε για εξ αποστάσεως ψηφοφορία από το σπίτι, παραμένουν κρίσιμα ερωτήματα: πώς πιστοποιείται ο εκλογέας, πώς διασφαλίζονται η μυστικότητα, η μοναδικότητα και η εγκυρότητα της ψήφου, ποιος ελέγχει το λογισμικό και με ποια δημόσια λογοδοσία. Η εμπιστοσύνη σε μια εκλογική διαδικασία δεν μπορεί να στηρίζεται μόνο στην τεχνική διαβεβαίωση ότι «το σύστημα λειτουργεί».

Επόμενο ζήτημα είναι οι αρμοδιότητες χωρίς την αντίστοιχη εγγύηση πόρων και προσωπικού. Ο προτεινόμενος Κώδικας αποτυπώνει ένα τεράστιο πεδίο ευθύνης για δήμους και περιφέρειες: περιβάλλον, ύδρευση, δημόσια υγεία, πολιτισμός, εκπαίδευση, κοινωνική προστασία, απασχόληση, κοινωνικός αποκλεισμός.

Οι περισσότερες από αυτές τις αρμοδιότητες δεν εμφανίζονται για πρώτη φορά. Ο προτεινόμενος Κώδικας τις συγκεντρώνει και τις αποτυπώνει, χωρίς να συνοδεύεται από μια εξίσου σαφή απάντηση στο ερώτημα των πόρων και του προσωπικού. Έτσι, η υποχρηματοδότηση και η υποστελέχωση όχι μόνο δεν διορθώνονται, αλλά θα γίνουν η κανονικότητα πάνω στην οποία χτίζεται το νέο πλαίσιο.

Ειδικά για την εκπαίδευση, οι δήμοι εμπλέκονται στις σχολικές μονάδες, στους μαθητές και στις υποστηρικτικές υπηρεσίες προς το σχολείο. Όμως αν ένα σχολείο έχει πρόβλημα στη στέγη του, αν μια σχολική μονάδα δεν έχει επαρκή καθαριότητα, αν ένας μικρός ή μεσαίος δήμος δεν έχει μηχανικούς, διοικητικούς ή τεχνικό προσωπικό, δεν αρκεί να λέμε ότι «αρμόδιος είναι ο δήμος». Η ευθύνη χωρίς πόρους γίνεται παγίδα.

Και αυτή η παγίδα συχνά καταλήγει σε νέες ανισότητες: άλλες υπηρεσίες για τους οικονομικά ισχυρότερους δήμους, άλλες για τους φτωχότερους, τους ορεινούς, τους νησιωτικούς, τους αγροτικούς. Η αποκέντρωση χωρίς χρηματοδότηση δεν είναι πραγματική αυτοδιοίκηση, αλλά μεταφορά βάρους προς τα κάτω.