Κρήτη, το space island της Ευρώπης: Το στοίχημα του διαστήματος περνά από τον Ψηλορείτη

Μέχρι πριν από λίγα χρόνια, η ιδέα ότι η Ελλάδα θα μπορούσε να διεκδικήσει ουσιαστικό ρόλο στη διαστημική οικονομία της Ευρώπης έμοιαζε περισσότερο με μακρινό όραμα παρά με ρεαλιστικό σχέδιο.

Σήμερα, όμως, η Κρήτη επιχειρεί να μετατραπεί σε έναν από τους νέους τεχνολογικούς πυρήνες του ευρωπαϊκού διαστήματος, φιλοδοξώντας να περάσει από τη θέση του «χρήστη» δορυφορικών τεχνολογιών στη θέση του παραγωγού.

Η σημασία του SPACE-Crete

Στο επίκεντρο βρίσκεται το SPACE-Crete, ένα από τα πιο φιλόδοξα ερευνητικά εγχειρήματα που έχουν σχεδιαστεί ποτέ στην Ελλάδα στον τομέα της υψηλής τεχνολογίας. Με συνολική ευρωπαϊκή και εθνική χρηματοδότηση ύψους 35 εκατ. ευρώ και ορίζοντα εξαετίας, το πρόγραμμα, με συντονιστή το Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας (ΙΤΕ), φιλοδοξεί να δημιουργήσει στην Κρήτη ένα πλήρες οικοσύστημα διαστημικών τεχνολογιών ευρωπαϊκής εμβέλειας.

Η δυναμική του εγχειρήματος αποτυπώνεται και στη διάκριση που απέσπασε: η πρόταση κατέκτησε τη δεύτερη θέση ανάμεσα σε 61 προτάσεις από όλη την Ευρώπη στην εξαιρετικά ανταγωνιστική πρόσκληση HORIZON-WIDERA-2025-ACCESS-01-01 «Teaming for Excellence», αποτελώντας την κορυφαία ελληνική συμμετοχή.

Για πολλούς, αυτό δεν είναι απλώς μια ακαδημαϊκή επιτυχία, αλλά ένδειξη ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή «βλέπει» πλέον την Κρήτη ως έναν από τους περιφερειακούς κόμβους πάνω στους οποίους μπορεί να χτιστεί η νέα ευρωπαϊκή διαστημική οικονομία.

Το νέο Κέντρο Αριστείας

Στην «καρδιά» του σχεδίου βρίσκεται η δημιουργία του Κέντρου Αριστείας Κρήτης στις Αναδυόμενες Διαστημικές Τεχνολογίες (CCEST), ενός αυτόνομου φορέα που θα επικεντρωθεί σε τρεις τομείς αιχμής: τις κβαντικές και οπτικές επικοινωνίες, τα «έξυπνα» διαστημικά συστήματα και τους κβαντικούς αισθητήρες.

Πρόκειται για τεχνολογίες που θεωρούνται κρίσιμες για την επόμενη γενιά δορυφορικών επικοινωνιών, κυβερνοασφάλειας, παρατήρησης της Γης και εφαρμογών τεχνητής νοημοσύνης στο διάστημα.

Ο πρόεδρος του ΙΤΕ, καθηγητής Βασίλης Χαρμανδάρης, μιλώντας στο ΑΠΕ – ΜΠΕ χαρακτήρισε το SPACE-Crete «ένα από τα μεγαλύτερα και πιο στρατηγικά ερευνητικά εγχειρήματα που έχουν δρομολογηθεί ποτέ για την Κρήτη», επισημαίνοντας ότι το νησί αναγνωρίζεται πλέον από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή ως ένας από τους περιφερειακούς πυρήνες όπου θα χτιστεί η ευρωπαϊκή διαστημική οικονομία των επόμενων ετών.

Από «παρατηρητής» σε παραγωγός τεχνολογίας

Η σημασία του εγχειρήματος γίνεται ακόμη μεγαλύτερη αν αναλογιστεί κανείς τη μέχρι σήμερα περιορισμένη παρουσία της Ελλάδας στον διαστημικό τομέα. Παρά το υψηλού επιπέδου επιστημονικό δυναμικό, η χώρα παρέμενε ουσιαστικά εκτός των μεγάλων ευρωπαϊκών βιομηχανικών αλυσίδων του διαστήματος, με τις ελληνικές εταιρείες να συμμετέχουν σπάνια ως βασικοί ανάδοχοι σε αποστολές της ESA.

Όπως επισημαίνει ο κ. Χαρμανδάρης, το SPACE-Crete δεν φιλοδοξεί να αλλάξει μόνο του την εικόνα αυτή. Ωστόσο, για πρώτη φορά δημιουργείται στην Ελλάδα μια συγκεντρωμένη και εξειδικευμένη υποδομή σε τομείς όπου η χώρα μπορεί ρεαλιστικά να αποκτήσει ηγετικό ρόλο.

Με άλλα λόγια, η Ελλάδα επιχειρεί σταδιακά να αποκτήσει θέση όχι μόνο στην κατανάλωση διαστημικών υπηρεσιών, αλλά και στην παραγωγή τους.

Οι διεθνείς «παίκτες» και η Κρήτη

Το σχέδιο στηρίζεται σε μια ισχυρή διεθνή σύμπραξη. Στο πρόγραμμα συμμετέχουν ο γαλλικός ερευνητικός κολοσσός CEA, το γερμανικό κέντρο αεροδιαστημικής έρευνας DLR και η OHB-Hellas, μέλος της OHB SE, μιας από τις μεγαλύτερες διαστημικές εταιρείες της Ευρώπης.

Παράλληλα, το Πανεπιστήμιο Κρήτης αναλαμβάνει τον εκπαιδευτικό βραχίονα του εγχειρήματος, με νέα μεταπτυχιακά και διδακτορικά προγράμματα, αλλά και με την αξιοποίηση του Αστεροσκοπείου Σκίνακα — της κοινής ερευνητικής υποδομής του Πανεπιστημίου Κρήτης και του ΙΤΕ, που φέτος συμπληρώνει 40 χρόνια λειτουργίας.

Το ενδιαφέρον της βιομηχανίας έχει ήδη εκδηλωθεί από τα πρώτα στάδια του έργου. Airbus, OHB, Safran Electronics & Defense, Planetek Italia, αλλά και εταιρείες κβαντικών τεχνολογιών όπως η ID Quantique και η EXAIL, έχουν ήδη υπογράψει συμφωνίες συνεργασίας και επιστολές πρόθεσης.

Ο διευθυντής του Ινστιτούτου Πληροφορικής του ΙΤΕ και συντονιστής του SPACE-Crete, καθηγητής Παναγιώτης Τσακαλίδης, σημειώνει ότι οι εταιρείες αυτές δεν περιορίζονται σε έναν συμβολικό ρόλο υποστήριξης. Αντιθέτως, δεσμεύονται να συνεργαστούν ενεργά με τους ερευνητές, να χρηματοδοτήσουν διδακτορικά προγράμματα και να φιλοξενήσουν προσωπικό στις εγκαταστάσεις τους, ώστε η τεχνογνωσία να μεταφέρεται αμφίδρομα.

Οι τεχνολογίες του αύριο

Οι τεχνολογίες που σχεδιάζονται μόνο θεωρητικές δεν είναι. Το νέο Κέντρο θα αναπτύξει συστήματα κβαντικής κρυπτογράφησης μέσω φωτός, δορυφορικές επικοινωνίες laser αντί ραδιοκυμάτων, αλλά και επεξεργαστές τεχνητής νοημοσύνης που θα αναλύουν δεδομένα απευθείας πάνω στους δορυφόρους.

Κρίσιμο στοιχείο θεωρείται και η στενή συνεργασία με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Διαστήματος (ESA), με τον οποίο έχει ήδη υπογραφεί επίσημο μνημόνιο συνεργασίας για την ανάπτυξη διαστημικών τεχνολογιών και πιστοποιημένων υποδομών δοκιμών.

«Στο διάστημα δεν μπορείς να επιστρέψεις και να διορθώσεις κάτι που δεν λειτουργεί σωστά», σημειώνει χαρακτηριστικά ο κ. Τσακαλίδης, εξηγώντας γιατί το Κέντρο θα λειτουργεί εξαρχής με τα αυστηρά ευρωπαϊκά πρότυπα ποιότητας και πιστοποίησης.

Το μεγάλο στοίχημα: ελληνικές εταιρείες στο διάστημα

Το SPACE-Crete δεν περιορίζεται στην έρευνα. Στόχος είναι να δημιουργηθεί ένα νέο παραγωγικό οικοσύστημα γύρω από τη διαστημική τεχνολογία.

Στην Κρήτη σχεδιάζεται η δημιουργία της θερμοκοιτίδας SPACE-Crib για νεοφυείς επιχειρήσεις, ενώ το CCEST θα παρέχει υποδομές δοκιμών και πιστοποιήσεων που σήμερα ουσιαστικά απουσιάζουν από την Ελλάδα.

Το μεγάλο στοίχημα είναι μέσα στην επόμενη δεκαετία να δημιουργηθούν ελληνικές εταιρείες που θα συμμετέχουν ως βασικοί προμηθευτές ή υπεργολάβοι σε ευρωπαϊκές διαστημικές αποστολές.

«Στόχος δεν είναι να δημιουργηθούν “πρωταθλητές” για λόγους δημοσιότητας. Είναι να υπάρξουν σε πέντε με δέκα χρόνια ελληνικές εταιρείες που θα εμφανίζονται σταθερά σε ευρωπαϊκά διαστημικά προγράμματα», σημειώνει ο πρόεδρος του ΙΤΕ.

Brain gain αντί για brain drain

Το αποτύπωμα του έργου αναμένεται να είναι ευρύτερο και για την τοπική οικονομία. Υπολογίζεται ότι θα δημιουργηθούν περισσότερες από 120 θέσεις εργασίας υψηλής εξειδίκευσης, ενώ σχεδιάζονται διεθνείς προκηρύξεις με ανταγωνιστικές αποδοχές, πακέτα μετεγκατάστασης και χρηματοδότηση νέων ερευνητικών ομάδων.

Η στόχευση είναι σαφής: να επιστρέψουν Έλληνες επιστήμονες που εργάζονται σήμερα στο εξωτερικό.

«Οι Έλληνες ερευνητές δεν επιλέγουν τόπο εργασίας μόνο με συναισθηματικά κριτήρια. Επιλέγουν με βάση την ποιότητα της έρευνας, την ελευθερία δημιουργίας, τις αποδοχές και τις συνθήκες ζωής», τονίζει ο κ. Τσακαλίδης.

Χωρίς πανηγυρισμούς

Παρά τις υψηλές προσδοκίες, οι επικεφαλής του έργου αποφεύγουν τους εύκολους πανηγυρισμούς. Θέτουν ήδη αυστηρά κριτήρια επιτυχίας: οικονομική αυτοδυναμία, προσέλκυση επιστημόνων, μεταφορά τεχνολογίας στη βιομηχανία και πραγματικό παραγωγικό αποτύπωμα.

Αν αυτά δεν επιτευχθούν, παραδέχονται πως το εγχείρημα θα έχει αποτύχει.

Ίσως όμως ακριβώς αυτή η προσέγγιση να είναι και η πιο ουσιαστική ένδειξη ότι η Ελλάδα αρχίζει να αντιμετωπίζει το διάστημα όχι ως επικοινωνιακή βιτρίνα, αλλά ως μακροπρόθεσμη βιομηχανική και τεχνολογική στρατηγική.

Και αν το σχέδιο πετύχει, η Κρήτη δεν θα παρατηρεί απλώς τα άστρα από το Αστεροσκοπείο Σκίνακα. Θα συμμετέχει ενεργά στην τεχνολογία που τα κατακτά.