Τατιάνα Μαρκάκη: Η Κρητικιά Πρόεδρος του Tμήματος Νεοελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου του Άμστερνταμ

«Φαίνεται πως μερικές φορές αξίζει να τολμάμε στη ζωή μας: να μην ακολουθούμε την πεπατημένη, αλλά να χαράζουμε τη δική μας, καθαρά προσωπική πορεία, αγκαλιάζοντας τη διαφορετικότητα και το άγνωστο».

Η Τατιάνα Μαρκάκη είναι μια Ηρακλειώτισσα που τιμά τον τόπο της, την Κρήτη συνολικά, αλλά και την ελληνική ιστορία και γλώσσα στην Ολλανδία όπου ζει και εργάζεται εδώ και χρόνια.

Κόρη του αείμνηστου, σπουδαίου, γιατρού και ιδρυτή του Μουσείου «Λυχνοστάτης» Γιώργου Μαρκάκη, διαγράφει τη δική της ξεχωριστή και φωτεινή πορεία στο χώρο της γνώσης.

Είναι επικ. καθηγήτρια και πρόεδρος του Τμήματος Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου του Άμστερνταμ.

Αξιοσημείωτο εδώ είναι το γεγονός ότι το Τμήμα αυτό είναι το μοναδικό πανεπιστημιακό ίδρυμα που προσφέρει πλήρεις σπουδές σε προπτυχιακό, μεταπτυχιακό και διδακτορικό επίπεδο στις Νεοελληνικές Σπουδές σε ολόκληρο το Μπενελούξ από το 2002.

Μια ακαδημαϊκός με βαθιά γνώση του αντικειμένου που διδάσκει αλλά και με αγάπη-πάθος γι  αυτό, όπως εύκολα θα καταλάβει όποιος διαβάσει παρακάτω τη συνέντευξη που μας παραχώρησε.

Η κ. Μαρκάκη μας μιλάει για τη διαδρομή της από το Πανεπιστήμιο Αθηνών, όπου σπούδασε, μέχρι την Ολλανδία όπου μια εύστοχη, όπως αποδείχθηκε, επιλογή την οδήγησε.

Μας παραθέτει άκρως ενδιαφέροντα στοιχεία για το παρελθόν και το παρόν των νεοελληνικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Άμστερνταμ, όπου χτυπά για τα καλά η καρδιά της Ελλάδας.

Μας απαντά, με ξεκάθαρο και χωρίς περιστροφές τρόπο, στο ερώτημα γιατί οι νέοι στη χώρα μας δεν έχουν ουσιαστικές γνώσεις γύρω από την ιστορία και τη γλώσσα τους, την ώρα που στην Ολλανδία όχι μόνο Ολλανδοί φοιτητές αλλά και παιδιά απ’ όλο τον κόσμο επιλέγουν μαθήματα Ελληνικής και Κρητικής Ιστορίας.

Κι επειδή το ερευνητικό αντικείμενο της κ. Μαρκάκη εστιάζει στην Βενετοκρητική περίοδο μας εξηγεί τι την γοήτευσε ώστε να αφιερώσει άπειρες ώρες δουλειάς στο πέρασμα των Βενετών από την Κρήτη.

Μάλιστα όσα μας λέει ίσως μας κάνουν κι εμάς να δούμε με διαφορετικό μάτι αυτό το κομμάτι της ιστορίας μας.

Κυρίως όμως οι αναγνώστες θα καταλάβουν, από τις απαντήσεις της κ. Μαρκάκη στις ερωτήσεις μας, πως καμιά φορά αρκεί ένας φωτισμένος και με αγάπη γι αυτό που κάνει άνθρωπος να μας βάλει σε μια πορεία που μπορεί να αλλάξει και να δώσει ώθηση στις ζωές μας.

Αυτό συνέβη στην ίδια και όπως καταλαβαίνουμε αυτό θα έχουν να λένε και οι φοιτητές της για εκείνη.

1. Ξεκινήσατε από το Ηράκλειο, που είναι ο τόπος καταγωγής σας και βρεθήκατε στο Πανεπιστήμιο του Άμστερνταμ της Ολλανδίας να διδάσκετε Νεοελληνική Ιστορία και γλώσσα πείτε μας γι αυτή τη διαδρομή, πως την επιλέξατε;

Η αλήθεια είναι ότι η επιλογή μου αυτή ήταν μια συνειδητή απόφαση που υπαγορεύτηκε όμως τόσο από ουσιαστικά όσο και από τυχαία κριτήρια.

Ως φοιτήτρια του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΕΚΠΑ ήρθα από πολύ νωρίς σ’ επαφή στο τότε Ιστορικό Σπουδαστήριο της Φιλοσοφικής Σχολής στου Ζωγράφου με τις εξαιρετικές δημοσιεύσεις των δύο φημισμένων Ολλανδών Νεοελληνιστών και Βενετοκρητολόγων του Πανεπιστημίου Άμστερνταμ (UvA) του Άρνολντ βαν Χέμερτ και Βιμ Μπάκερ (Arnold van Gemert, Wim Bakker).

Πρόκειται για δύο πρωτοπόρους ακαδημαϊκούς που εμπλούτισαν επί δεκαετίες με τρόπο υποδειγματικό τη διεθνή βιβλιογραφία με τις καινοτόμες μελέτες τους γύρω από την περίοδο της Βενετοκρατίας στην Κρήτη.

Γι’ αυτό άλλωστε έχουν τιμηθεί και οι δύο σε διάφορες χρονικές περιόδους από επιστημονικούς φορείς στην Κρήτη (π.χ. το Κέντρο Κρητικής Λογοτεχνίας και την Εταιρεία Κρητικών Σπουδών-Ίδρυμα Καψωμένου) και από το ελληνικό κράτος (με τον Χρυσό Σταυρό του Τάγματος της Τιμής). Η σκέψη να κάνω μεταπτυχιακές σπουδές κοντά τους με συνεπήρε λοιπόν πολύ πριν αποκτήσω το πτυχίο μου από το ΕΚΠΑ.

Όταν αργότερα ένας συμφοιτητής μου μου υπέδειξε μια υποτροφία της Ολλανδικής κυβέρνησης για μεταπτυχιακές σπουδές Ελλήνων φοιτητών στην Ολλανδία (μέσα στο πλαίσιο διμερούς συμφωνίας εκπαιδευτικών ανταλλαγών), δεν δίστασα να κάνω αυτό που όλοι τότε, δεκαετίες πριν, θεωρούσαν ως μια απονενοημένη ενέργεια: υπέβαλα τα χαρτιά μου για την ολλανδική υποτροφία, την πήρα και άρχισα να μαθαίνω Ολλανδικά από το μηδέν. Απέρριψα την υποτροφία του Ιδρύματος Λεβέντη και του Αγγλικού ERC για σπουδές οικονομικής Ιστορίας στο βενετοκρατούμενο χώρο στο φημισμένο LSE στο Λονδίνο που μου προσφέρθηκε ταυτόχρονα και συνέπιπτε χρονικά με αυτήν του Πανεπιστημίου του Άμστερνταμ, και βρέθηκα, σε ανύποπτο χρόνο, με μια βαλίτσα στο χέρι και πολλά όνειρα στην φοιτητική εστία του Πανεπιστημίου Άμστερνταμ, εγγεγραμμένη στο Ολλανδόφωνο πρόγραμμα σπουδών του Τμήματος Νεοελληνικών Σπουδών.

Η τύχη, ή αν προτιμάτε η μοίρα, θέλησε να πάρω αυτή τη σπάνια Ολλανδική υποτροφία που με οδήγησε στο άγνωστο -για τους Έλληνες φοιτητές τότε - Πανεπιστήμιο του Άμστερνταμ και να απορρίψω την Αγγλική που θα με οδηγούσε στο πασίγνωστο Λονδρέζικο Πανεπιστήμιο. Φαίνεται πως μερικές φορές αξίζει να τολμάμε στη ζωή μας: να μην ακολουθούμε την πεπατημένη, αλλά να χαράζουμε τη δική μας, καθαρά προσωπική πορεία, αγκαλιάζοντας τη διαφορετικότητα και το άγνωστο.

Από κει και πέρα τα πράγματα πήραν αβίαστα το δρόμο τους: από την πρώτη στιγμή η πόλη και το Πανεπιστήμιό της με μάγεψαν, άρχισα να παρακολουθώ μαθήματα στα Ολλανδικά στο Τμήμα Ιστορίας και μαθήματα στα Ελληνικά κοντά στους δύο φωτισμένους ΒενετοΚρητολόγους, τελειοποίησα τα Ολλανδικά μου και έγινα επίσημη μεταφράστρια και διερμηνέας.

Πολύ γρήγορα ήρθε η πρώτη σύμβαση διδασκαλίας Ελληνικών στο Τμήμα, η γνωριμία με τον μετέπειτα σύζυγό μου και κατόπιν μια σειρά εργασιακών συμβάσεων για διδασκαλία στο Πανεπιστήμιο όχι μόνο της Ελληνικής ως δεύτερης γλώσσας, αλλά και της νεότερης Ελληνικής Ιστορίας, της λεξικογραφίας, της ιστορίας του Βενετοκρατούμενου Ελληνισμού και της πολιτισμικής ιστορίας της Μεσογείου.

Βρέθηκα τότε σε μια πόλη-υπόδειγμα ακαδημαϊκών ελευθεριών, ανοχής, κοσμοπολιτισμού και καινοτομίας σε μια εποχή που το «Ολλανδικό μοντέλο» ήταν εντελώς άγνωστο στην Ελλάδα.

Τότε ήταν εντελώς παράλογο για Έλληνες αριστούχους φοιτητές να επιλέξουν να κάνουν μεταπτυχιακά σε χώρα διαφορετική από την Αγγλία και τις Η.Π.Α (ή τη Γαλλία/Γερμανία αν αυτό επέβαλε ο κλάδος σπουδών τους).

Στα χρόνια που ακολούθησαν, το Άμστερνταμ, τα Ολλανδικά πανεπιστήμια εν γένει, η Ολλανδία ολόκληρη, άλλαξαν ριζικά και η τριτοβάθμια εκπαίδευση άνοιξε τις πόρτες της σε ξένους φοιτητές προσφέροντας αγγλόφωνα προγράμματα σπουδών   με αποτέλεσμα αυτό που εκείνη τη μακρινή εποχή θεωρούνταν παράτολμο και ακατανόητο, το να κάνει δηλαδή κανείς μεταπτυχιακές σπουδές στην Ολλανδία, να είναι τώρα πια το πιο φυσικό και λογικό πράγμα του κόσμου. Σε τέτοιο βαθμό που όταν περπατάς πια στην πόλη η τρίτη γλώσσα που ακούς μετά τα Ολλανδικά και τα Αγγλικά να είναι τα Ελληνικά!

2. Είστε εκτός από καθηγήτρια και πρόεδρος του τμήματος Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου του Άμστερνταμ πράγμα που μαρτυρά αυξημένο ενδιαφέρον του συγκεκριμένου Πανεπιστημίου, των Ολλανδών φοιτητών και όχι μόνο, μια και υποθέτουμε σπουδάζουν εκεί και νέοι από διάφορα άλλα κράτη, για την Ελλάδα, τη γλώσσα μας και την ιστορία μας. Πως το εξηγείτε αυτό, τι ώθησε το Πανεπιστήμιο να εντάξει αυτό το αντικείμενο στους κύκλους σπουδών του και τι ωθεί τους φοιτητές στο να επιλέξουν αυτή την κατεύθυνση σπουδών;

Το Τμήμα Νεοελληνικών Σπουδών το οποίο διευθύνω από το 2012-2013 έχει μακρά παράδοση μέσα στο Πανεπιστήμιο του Άμστερνταμ.

Από το 1947 που ανέλαβε τη διεύθυνση του Τμήματος η γνωστή καθηγήτρια Σοφία Αντωνιάδη (πριν γίνει Διευθύντρια του Ελληνικού Ινστιτούτου Βενετίας) μέχρι σήμερα το αντικείμενο της Βυζαντινολογίας και των Νεοελληνικών Σπουδών διδάσκεται αδιάλειπτα.

 Το πανεπιστήμιο μας καθιέρωσε το 1975 τα Νέα Ελληνικά ως ξεχωριστό προπτυχιακό πρόγραμμα σπουδών και εντελώς αυτόνομο από το πρόγραμμα των Κλασικών Σπουδών (Αρχαία Ελληνικά και Λατινικά) ως αποτέλεσμα των άοκνων προσπαθειών των προκατόχων μου βαν Χέμερτ και Μπάκερ, οι οποίοι επιθυμούσαν να απομακρύνουν τα Νέα Ελληνικά και τη μελέτη της νεότερης Ελλάδας από τη σκιά και την ηγεμονία των παντοδύναμων Κλασικών Σπουδών.

       Κοπή βασιλόπιτας στο Τμήμα της κ. Μαρκάκη με μεταπτυχιακούς/διδακτορικούς/μεταδιδακτορικούς φοιτητές

Μετά από μία δεκαετή περίοδο κρίσης (2007-2017) με συνεχείς περικοπές και συρρίκνωση επιστημονικού προσωπικού και φοιτητών, εφάρμοσα ως διευθύνουσα ένα καινούργιο

πρόγραμμα σπουδών σε στενή συνεννόηση με τις υπόλοιπες ξένες φιλολογίες της Φιλοσοφικής.

Να σημειώσω εδώ ότι το Πανεπιστήμιο του Άμστερνταμ είναι το μοναδικό πανεπιστήμιο της Ολλανδίας που προσφέρει προπτυχιακά και μεταπτυχιακά προγράμματα σπουδών σε όλες τις σύγχρονες Ευρωπαϊκές γλώσσες/φιλολογίες, συνολικά δέκα.

Το καινούργιο αυτό προπτυχιακό πρόγραμμα λοιπόν τέθηκε σε ισχύ από το 2018, δομημένο κυρίως πάνω σε δύο άξονες, από τη μια τη συνέργεια με τα υπόλοιπα δέκα Τμήματα των ξένων φιλολογιών και από την άλλη τη μελέτη και παρουσίαση της πολιτισμικής ιστορίας της Ελλάδας μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο της (Ανατολικής) Μεσογείου και της (Νοτιοανατολικής) Ευρώπης.

Η ιδέα αυτή αποδείχτηκε σωτήρια: οι αριθμοί των φοιτητών που επιλέγουν τα μαθήματα κορμού του Τμήματος Νεοελληνικών αυξήθηκε κατακόρυφα. Κάθε χρόνο περίπου 200-250 φοιτητές από άλλα Τμήματα της Φιλοσοφικής Σχολής, της Σχολής Κοινωνικών Επιστημών και της Νομικής καθώς και φοιτητές από όλα τα μήκη και πλάτη του πλανήτη (π.χ. Αυστραλία, Η.Π.Α., Κίνα, Σκανδιναβικές χώρες κλπ) που παρακολουθούν κάποιο εξάμηνο στο Πανεπιστήμιό μας μέσω προγραμμάτων ανταλλαγών Erasmus+, ή άλλων επιλέγουν τα μαθήματά μας στο πλαίσιο κάποιου από τα δύο Μinor που προσφέρουμε: α) Εκμάθηση Νεοελληνικής Γλώσσας, β) Μεσογειακές Σπουδές. Στα δύο αυτά Minor ενσωμάτωσα σχεδόν όλα τα μαθήματα κορμού του προπτυχιακού προγράμματος Νεοελληνικών Σπουδών για να τα διασφαλίσω από τυχόν μελλοντικές περιπέτειες (βλ. κατάργησή τους).

Ένα τέτοιο μάθημα κορμού σχετικά με την Ιστορία της Βενετοκρατούμενης Κρήτης παρακολούθησαν και ολοκλήρωσαν πρόσφατα 60 φοιτητές!

Όσοι γνωρίζουν τη δυσκολία εν γένει όλων των Τμημάτων Νεοελληνικών Σπουδών στην Ευρώπη και την Αμερική να προσελκύσουν φοιτητές μπορούν πιστεύω να κατανοήσουν πόσο υψηλός είναι αυτός ο αριθμός.

Σκεφτείτε πως ξεκινώντας το μάθημα ορισμένοι απ’ αυτούς τους φοιτητές δεν γνωρίζουν ούτε καν πού βρίσκεται γεωγραφικά η Κρήτη. Τελειώνοντας, έχουν κατανοήσει τη σχέση μεταξύ Βυζαντίου, Βενετίας και Βενετικών κτήσεων στον Ελληνικό κόσμο της Ανατολής. Η επιτυχία των μαθημάτων πολιτισμικής ιστορίας έγκειται στο ότι πραγματεύονται θέματα της Ευρωπαϊκής μεσαιωνικής και σύγχρονης ιστορίας που εξακολουθούν να απασχολούν τους νέους σήμερα: πολυ-πολιτισμικότητα, πολυγλωσσία, θρησκευτικό φανατισμό, συρράξεις και διπλωματία, κοινωνικές ανισότητες, ιστορία των γυναικών, κινητικότητα ανθρώπων, ιδεών αλλά και προϊόντων πολιτιστικής κληρονομιάς.

Βέβαια θα πρέπει εδώ να επισημάνω ότι o αριθμός των φοιτητών που επιλέγει και ολοκληρώνει το προπτυχιακό μας πρόγραμμα (Βachelor of Arts in Modern Greek Studies) όχι μόνο δεν αυξάνεται αντίστοιχα, αλλά μειώνεται, γεγονός που συμβαδίζει απόλυτα με τις γενικότερες τάσεις συρρίκνωσης όλων των Τμημάτων ξένων φιλολογιών (γλωσσών και πολιτισμών) στην Ευρώπη. Αυτή η μεγάλη αναντιστοιχία στον αριθμό φοιτητών με πτυχίο Bachelor και αυτών με Minor αποτελεί μία νέα πρόκληση που κάποια στιγμή θα πρέπει να την αντιμετωπίσουμε.

Ένας επιπλέον λόγος που οι φοιτητές επιλέγουν τα μαθήματά μας είναι και η μεγάλη θετική συμβολή της συναδέλφου καθηγήτριας Μαρίας Μπολέτση που με την οικονομική συνδρομή του Ιδρύματος Αικατερίνης Λασκαρίδη έχει καταφέρει να δημιουργήσει ένα πραγματικό hub διανόησης και καινοτομίας στο Τμήμα μας: γύρω της διαμορφώνεται από το 2018 μια κοινότητα Νεοελληνιστών που αποτελείται από έναν ολοένα και μεγαλύτερο αριθμό νέων ερευνητών (μεταπτυχιακών φοιτητών, υποψηφίων διδακτόρων και μεταδιδατορικών ερευνητών) από την Ελλάδα και όχι μόνο, οι οποίοι πρωτοστατούν σε καινοτόμες προσεγγίσεις του σύγχρονου ελληνικού πολιτισμού και ανάλογες μελέτες. Και ξέρετε, οι δεξιότητες τελικά που θα μετράνε όλο και περισσότερο στο μέλλον είναι αυτές που δύσκολα μπορούν να οικειοποιηθούν και να κατανοήσουν τα διάφορα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης, δηλαδή οι καινοτόμες ιδέες που φέρουν καθαρά προσωπική σφραγίδα και αέρα διαφορετικότητας, που καταδεικνύουν δημιουργικό και μη συμβατικό πνεύμα και που εισάγουν καινούργιες, φρέσκιες προσεγγίσεις.

  3) Πώς καταφέρατε να διατηρηθεί το Τμήμα Νεοελληνικών Σπουδών στο Άμστερνταμ, ενώ γνωρίζουμε ότι την τελευταία δεκαετία κλείνουν συνέχεια τέτοια Τμήματα/ Έδρες Νεοελληνικών σε όλη την Ευρώπη με γνωστά παραδείγματα το Τμήμα Νεοελληνικών στο Πανεπιστήμιο της Κοπεγχάγης, του Καίμπριτζ και αλλού;

Το γεγονός ότι από το 2018 έχουμε ενταχθεί μέσα στην μεγάλη ενότητα ή οικογένεια, αν θέλετε, των δέκα ξένων σύγχρονων γλωσσών της Φιλοσοφικής εγγυάται τη συνέχιση του Τμήματός μας και εκμηδενίζει τον κίνδυνο περαιτέρω συρρίκνωσής του. Ταυτόχρονα διατηρούμε την αυτονομία μας ως προπτυχιακό πρόγραμμα σπουδών έχοντας πιστοποίηση από το Ολλανδικό Υπουργείο Παιδείας που ανανεώνεται κάθε έξι χρόνια μετά την επιτυχή κρίση του Τμήματος από εξωτερική επιτροπή εμπειρογνώμων.

Βέβαια για να καθιερωθεί αυτό το μοντέλο οργάνωσης έπρεπε να περάσουμε από σαράντα κύματα: όταν το 2012-2013 η Φιλοσοφική μου ανέθεσε τη διεύθυνση του τμήματός μας ανέμενε ότι κατά κάποιο τρόπο θα συμμορφωνόμουν «με τας υποδείξεις» και τα σχέδια της Κοσμητείας που οδηγούσαν σταδιακά μέχρι το 2016 σε κατάργηση όχι μόνο το δικό μας Τμήμα αλλά και τα Τμήματα άλλων 6 μεγάλων φιλολογιών/γλωσσών, μεταξύ των οποίων τα τμήματα Ιταλικών, Αραβικών, Εβραϊκών και Σκανδιναβικών γλωσσών. Το επιχείρημα ήταν ο μειωμένος αριθμός φοιτητών.

Προηγούμενο υπήρχε δυστυχώς ήδη: η πρόσφατη τότε κατάργηση του Τμήματος Ρουμανικής Φιλολογίας, μοναδικού τέτοιου τμήματος σε όλη την Ολλανδία. Αν δεν αναλάμβανα δράση, ήταν σαφές πως την ίδια τύχη θα ακολουθούσε και το μοναδικό Τμήμα Νεοελληνικών σε όλο το Μπενελούξ. Ξεκινώντας από τη σύνταξη αιτημάτων διεθνούς υποστήριξης μέσω διαδικτύου, περνώντας σε έντονη συνδικαλιστική δράση σε εθνικό επίπεδο και σε συνεργασίες με φοιτητικές οργανώσεις και ακτιβιστικά κινήματα και καταλήγοντας στην εκλογή μου στη θέση του αντιπροέδρου του ανώτατου θεσμικού οργάνου εκπροσώπησης του διδακτικού, επιστημονικού και διοικητικού προσωπικού ολόκληρου του πανεπιστημίου του Άμστερνταμ, κατάφερα μέσα από συμμαχίες και συνεργασίες με αξιόλογους ακτιβιστές συναδέλφους μετά από πολλούς αγώνες να διατηρηθούν όλα τα επαπειλούμενα Τμήματα ξένων φιλολογιών (και επομένως και των Νεοελληνικών) και να παρθούν σημαντικά μέτρα εκδημοκρατισμού του πανεπιστημίου.

 Επρόκειτο για το γνωστό «Tienpuntenplan», το σχέδιο με τα 10 σημεία που θα έπρεπε να αλλάξει η πρυτανεία και το συμβούλιο του ιδρύματος στην εκπαιδευτική του πολιτική. Ο κοινός διατμηματικός αγώνας εκείνα τα χρόνια, από τον Αύγουστο 2015 κατά του Συμβουλίου του Ιδρύματος και της Εποπτικής Αρχής που διόριζε το Ολλανδικό Υπουργείο Παιδείας για να ελέγχει το Συμβούλιο και όλο το πανεπιστήμιο ήταν μια μοναδική εμπειρία, ένα τεράστιο σχολείο.

Έμαθα πως μόνο μέσα από συνεργασίες και συμμαχίες με κοινό αγώνα, σαφή στρατηγική, πολλή δουλειά, τόλμη και όραμα μπορείς να πετύχεις αυτό που θεωρείται ακατόρθωτο, να αλλάξεις δηλαδή ρότα στην πολιτική του μεγαλύτερου πανεπιστημίου της Ολλανδίας και – εκείνη την εποχή – του μεγαλύτερου εκπαιδευτικού οργανισμού της Ευρώπης.

Το 2015 που εκλέχτηκα για να εκπροσωπώ περίπου 9.000 άτομα ΔΕΠ και Διοικητικούς υπαλλήλους ενώπιον του Συμβουλίου του Ιδρύματος, η πρώτη μεγάλη πρόκληση που είχα να αντιμετωπίσω ήταν η άγνοια των μελών του Συμβουλίου, δηλαδή του Πρύτανη και των οικονομικών και διοικητικών συμβούλων τους ότι υπήρχε Τμήμα Νεοελληνικών στο ίδρυμά τους και μάλιστα μοναδικό σε όλη την Ολλανδία! Θυμάμαι σαν να ήταν χτες την απορία ζωγραφισμένη στο πρόσωπό τους κάθε φορά που έπρεπε να συστηθώ και να αναφέρω το όνομα και την ιδιότητά μου.

Το πρώτο μέλημα λοιπόν, ήταν να βάλω τα Νεοελληνικά και τη σύγχρονη Ελλάδα από τη μια και τις μικρές ξένες φιλολογίες από την άλλη στην πρυτανική ατζέντα, κάτι καθόλου αυτονόητο. Η άριστη συνεργασία με τον πρόεδρο - Ιρλανδό συνάδελφο καθηγητή Πληροφορικής – και τα άλλα μέλη του Διοικητικού Συμβουλίου του Σώματος εκπροσώπησης στο οποίο είχα εκλεγεί με οδήγησαν σε μια μακρά περίοδο ακτιβισμού.

Η από κοινού δράση με Ολλανδούς συναδέλφους σε συνδικαλιστικά όργανα ενεργά σε εθνικό επίπεδο απέδωσε καρπούς όχι μόνο για το Τμήμα Νεοελληνικών αλλά και για όλα τα «μικρά» πανεπιστημιακά Τμήματα, μικρά πάντα από άποψη αριθμού φοιτητών.

Οι διαμαρτυρίες και διαδηλώσεις στο πανεπιστήμιο του Άμστερνταμ την περίοδο 2013-2018 με αφορμή την επαπειλούμενη κατάργηση των «μικρών» ξένων φιλολογιών με αποκορύφωμα την κατάληψη της Πρυτανείας το 2015 ήταν οι μεγαλύτερες στην ιστορία της Ολλανδικής τριτοβάθμιας εκπαίδευσης καθώς υπερκέρασαν σε διάρκεια και ένταση αυτές του Μάη του 1968.

Έλαβαν και πανολλανδικό χαρακτήρα από την πρώτη στιγμή καθώς είχαμε απευθυνθεί στα μεγαλύτερα εργατικά συνδικάτα για αρωγή. Σε μια χώρα με βαθιά κουλτούρα συναίνεσης (το λεγόμενο poldermodel) τα γεγονότα αυτά που ξεκίνησαν από τους φοιτητές μας στη Φιλοσοφική και συνεχίστηκαν από εμάς τους καθηγητές όλων των Σχολών του πανεπιστημίου Άμστερνταμ θεωρήθηκαν εντελώς εξωπραγματικά. Γράψαμε ιστορία τότε κι ας μην το ξέραμε...

4. Οι νέοι σήμερα στην Ελλάδα ελάχιστα ενδιαφέρονται για τη γλώσσα τους και την ιστορία της Ελλάδας, κατά τη γνώμη σας φταίει γι αυτό ο τρόπος που τα διδάσκονται;

Πιστεύω πως ναι. Το γεγονός ότι η Μέση εκπαίδευση στην Ελλάδα σ’ ένα μεγάλο βαθμό προάγει αποκλειστικά και μόνο γνώση κατάλληλη για τις Πανελλήνιες λειτουργεί αποτρεπτικά σε κάθε περίπτωση που κάποιος μαθητής ή καθηγητής θέλει να επιδείξει δημιουργικό πνεύμα, να ξεφύγει από τα στενά όρια της διδακτέας ύλης, να επιχειρήσει να φτιάξει κάτι καινούργιο, κάτι διαφορετικό, κάτι που δεν χωράει στα προκαθορισμένα καλούπια των Πανελληνίων.

Η σχολική γνώση έχει αποσυνδεθεί τελείως από την εμπειρία, έχει ελάχιστη πρακτική εφαρμογή και σύνδεση με τα απτά προβλήματα της καθημερινής ζωής.

 Επιπλέον η παρουσίαση της γνώσης δεν γίνεται μέσα σ’ ένα ευρύτερο (Ευρωπαϊκό/παγκόσμιο) πλαίσιο, ώστε ο μαθητής να καταλάβει ότι τόσο ο ίδιος ως άτομο όσο και αυτά που μαθαίνει ή συμβαίνουν γύρω του αποτελούν τμήμα ενός ευρύτερου όλου. Είναι και το ανταγωνιστικό στοιχείο που προάγεται συνέχεια κατά τη διάρκεια της μαθησιακής διαδικασίας στην Ελλάδα που δεν βοηθά στη δημιουργία συνεργασιών, κοινών στόχων και οραμάτων.

Μέσα σ’ αυτές τις συνθήκες δεν νομίζω πως οι μαθητές μπορούν να καταλάβουν τη σημασία της γνώσης της γλώσσας, του πολιτισμού και της ιστορίας του τόπου τους.

Τέλος υπάρχει και άλλος ένας παράγοντας που δρα ανασταλτικά κατά τη διάρκεια της μάθησης: η γλώσσα και η ιστορία της Ελλάδας εξακολουθούν να διδάσκονται με βάση τη στενή εθνοκεντρική αντίληψη του 19^ου/20^ου αιώνα που βλέπουμε λίγο-πολύ διάχυτη στα σχολικά εγχειρίδια, ενώ η κοινωνία μέσα στην οποία ζουν σήμερα οι μαθητές χαρακτηρίζεται από τον γνωστό μας υψηλό βαθμό παγκοσμιοποιημένης και ψηφιοποιημένης πληροφορίας.

Η αντίφαση αυτή, δηλαδή από τη μια η προσφορά σχολικής γνώσης μέσα σε στενά εθνικά όρια και mainstream επιλογές και από την άλλη η βίωση μιας καθημερινότητας με έντονη εσωτερική διαφοροποίηση και διαφορετικότητα μέσα σε υπερ-εθνικά όρια και εναλλακτικές επιλογές, θα έπρεπε να περιοριστεί στο ελάχιστο. Δηλαδή: τη διαφορετικότητα και την παγκοσμιοποίηση που βιώνει ο νέος στην καθημερινή του ζωή καλό είναι να την βιώνει και μέσα στη σχολική τάξη κατά τη διάρκεια της εκπαιδευτικής διαδικασίας. Αλλιώς, πολύ απλά, χάνει το ενδιαφέρον του.

5. Η έρευνα σας αφορά κυρίως τη βενετοκρητική περίοδο γιατί εστιάσατε σε αυτή την περίοδο υπάρχει κάτι που σας γοητεύει ιδιαιτέρως;

Πολλοί είναι οι λόγοι που με οδήγησαν να εστιάσω στην περίοδο της Βενετοκρατίας στην Κρήτη. Και όλοι τους εμφανίστηκαν στη ζωή μου ως κρίκοι μιας μακριάς αλυσίδας. Πρώτα απ’ όλα το ομώνυμο μάθημα της - τώρα – ομότιμης καθηγήτριας Αναστασίας Παπαδία-Λάλα το 1987 στο Τμήμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας του ΕΚΠΑ με ενέπνευσε να ασχοληθώ ειδικά με αυτή την ιστορική περίοδο. Η θέρμη του λόγου της και η καίρια επισήμανσή της ότι για τη μελέτη αυτής της ιστορικής  περιόδου υπάρχουν χιλιάδες έγγραφα στα Κρατικά Αρχεία της Βενετίας που περιμένουν την αποκρυπτογράφησή τους σαφώς με γοήτευσαν τότε.

Μετά ακολούθησε το ενδιαφέρον και οι δημοσιεύσεις των δύο φωτισμένων Ολλανδών Βενετοκρητολόγων του Πανεπιστημίου του Άμστερνταμ που συνδύαζαν τη μελέτη της Κρητικής λογοτεχνίας της περιόδου με την ενδελεχή μελέτη του ευρύτερου ιστορικού/πολιτισμικού πλαισίου.

Έδιναν ιδιαίτερη έμφαση στην εξέταση συμβολαιογραφικών πράξεων που φώτιζαν την καθημερινή ζωή στην μακρά περίοδο της Βενετοκρατίας στο νησί. Γνωστό στους ειδικούς είναι για παράδειγμα το πολυσέλιδο έργο τους (έκδοση των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης το 1987) με την υποδειγματική διπλωματική έκδοση των νοταριακών καταστίχων του Μανόλη Βαρούχα, ενός άγνωστου συμβολαιογράφου που δρούσε στην ύπαιθρο του Ρεθύμνου το 1597-1613. Αυτό ακριβώς μου τράβηξε την προσοχή: η μελέτη του καθημερινού βίου των απλών ανθρώπων της εποχής με βάση τις δικαιοπραξίες που συνέτασσαν στους συμβολαιογράφους της περιοχής τους.

Και ναι, όπως είχε πει και η κα Παπαδία-Λάλα, οι δικαιοπραξίες αυτές ήταν χιλιάδες, και φυλάσσονταν ανεξερεύνητες και αδημοσίευτες ακόμη στα βενετικά αρχεία. Στη συνέχεια εμφανίστηκε η υποτροφία της Ακαδημίας Αθηνών για έρευνα στο Ελληνικό Ινστιτούτο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών Βενετίας που μου έδωσε τη δυνατότητα να δω ιδίοις όμμασιν αυτά τα αμέτρητα συμβολαιογραφικά έγγραφα και να αποκρυσταλλώσω τα ειδικά ενδιαφέροντά μου σε ένα συγκεκριμένο τύπο εγγράφου που δεν είχε εξεταστεί μέχρι τότε: το ινβεντάριο ή αλλιώς κατάλογο απογραφής/καταγραφής κινητών αντικειμένων με ή χωρίς στίμα, δηλαδή αναγραφή της αξίας των αντικειμένων.

Αυτός ο τύπος εγγράφου μου έδωσε τη δυνατότητα να πλοηγηθώ στον κόσμο του υλικού πολιτισμού και της καθημερινής ζωής των ανθρώπων της βενετοκρατίας σε στενή συνάφεια με τις εξελίξεις την ίδια εποχή στην Ευρώπη. Ο 17^ος αιώνας της όψιμης βενετοκρατίας στην Κρήτη και του «Χρυσού Αιώνα» στο νησί μας και σε διάφορες περιοχές της Ιταλίας και της υπόλοιπης Ευρώπης έγινε το εφαλτήριο για να μελετήσω θέματα που άπτονται της ιστορίας των γυναικών, όπως θέματα γυναικείας μόδας, καθημερινού βίου, γαμήλιων πρακτικών και προικοδοσίας.

Τα χιλιάδες αδημοσίευτα έγγραφα του 16^ου-17^ου αιώνα των Βενετικών αρχείων με γοήτευσαν με την μυστηριώδη γλώσσα τους (ένα κράμα Βενετικής και Κρητικής διαλέκτου, Ιταλικών και Ελληνικών) και μου έδωσαν τη μοναδική ευκαιρία να συνδυάσω την αγάπη μου για την Ελληνική γλώσσα με την αγάπη μου για την Ελληνική και Κρητική Ιστορία. Κατόπιν η θέση μου μέσα στη Φιλοσοφική Σχολή ως επικ. καθηγήτριας Πολιτιστικής Κληρονομιάς και Γλώσσας με έμφαση στην Ανατολική Μεσόγειο επιβεβαίωσε το αλάθητο της επιλογής μου να μην αφήσω το ένα κομμάτι μου (Γλώσσα) να εξελιχθεί εις βάρος του άλλου (Ιστορία), αλλά να τα συνδυάσω αρμονικά μεταξύ τους. Ερευνητικά προγράμματα και συνεργασίες με πανεπιστημιακούς φορείς στην Ελλάδα και την Ολλανδία μου δίνουν πια τη δυνατότητα να επικεντρωθώ σε θέματα συγκριτικής προσέγγισης των δύο τομέων Γλώσσας και Πολιτιστικής Κληρονομιάς μέσα σ’ ένα ευρύ Ερωπαϊκό πλαίσιο.

6. Οι Βενετοί ήλθαν στην Κρήτη ως κατακτητές. Αυτό που βλέπουμε πως άφησαν πίσω τους, ακόμα και χωρίς μελέτη, είναι μια σπουδαία αρχιτεκτονική, η δική σας έρευνα ποιες άλλες αξιοσημείωτες πτυχές της παρουσίας τους στο νησί, αποκαλύπτει;

Οι Βενετοί άφησαν πολλά αξιόλογα στοιχεία στο νησί μας πέραν της φρουριακής και εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής που, πράγματι, μπορούμε να εντοπίσουμε εύκολα μέσα στο τοπίο. Το θέμα της πολυγλωσσίας είναι ένα απ’ αυτά που δεν φαίνονται χωρίς ειδική μελέτη.

Η εξέταση των νοταριακών (συμβολαιογραφικών) εγγράφων που αποδίδει ένα μέρος της γλώσσας της εποχής αποδεικνύει ότι οι άνθρωποι τότε γνώριζαν διάφορα γλωσσικά συστήματα (Λατινικά, Ιταλικά, Ελληνικά, Βενετική και Κρητική διάλεκτο), τα οποία χρησιμοποιούσαν το ένα δίπλα στο άλλο ή ταυτόχρονα και ανάλογα με την περίσταση, δημιουργώντας έτσι ένα γλωσσικό κράμα που αντλούσε στοιχεία και από τα πέντε γλωσσικά συστήματα.

Πώς αλλιώς να εξηγήσουμε, για παράδειγμα, το σύντομο σημείωμα που βρέθηκε σε συμβολαιογραφικό φάκελο με ημερομηνία 14 Ιανουαρίου 1604 στο οποίο ο Βιτσέντζος Κορνάρος μέσα σε λίγες γραμμές μιλάει Λατινικά, Κρητικά και Βενετικά; Ζητάει από συγγενή του να του στείλει («Pepsse mu») 50 τσεκίνια (νομισματική μονάδα της εποχής) γιατί τα χρειάζεται τώρα που βρίσκεται στην αγορά («epá sto foro»). Έκανε δηλαδή αυτό που κάνουμε κι εμείς σήμερα όταν ζούμε μέσα σε πολυ-πολιτισμικά περιβάλλοντα: μιλάμε ανά περίσταση με τον Α ή Β γλωσσικό κώδικα (γλώσσα) ή με ένα κράμα γλωσσών που περιέχει διάφορα λεξιλογικά δάνεια.

Αλλά και τα ινβεντάρια βρίθουν από λέξεις που δηλώνουν καθημερινά αντικείμενα οι οποίες παρουσιάζονται σε διάφορους ορθογραφικούς τύπους απεικονίζοντας τη στενή σχέση μεταξύ των διαφόρων γλωσσικών συστημάτων. Λεξιλογικά δάνεια διαφόρων μορφών δηλαδή, παρουσιάζονται σ΄ αυτά τα έγγραφα αποδεικνύοντας τη μείξη, το συγχρωτισμό, τη σύζευξη και αλληλεπίδραση που παρατηρούνταν το 17ο αιώνα μέσα στην Κρητική κοινωνία.

Ας πάρουμε για παράδειγμα τη λέξη βγαρνητζί που σημαίνει μπορντούρα σε ύφασμα/φόρεμα και παρουσιάζεται και ως βγαρνίζο, βερνετζιό και guarnition. Τέσσερις διαφορετικές ορθογραφικές/λεκτικές μορφές για να δηλωθεί μία και μόνο ενδυματολογική λεπτομέρεια. Φανταστείτε πόσα διαφορετικά αντικείμενα καθημερινής χρήσης αναφέρονται στα ινβεντάρια για όλους τους τομείς καθημερινής πρακτικής (ενδυμασία, κοσμηματοποιία, οικιακά σκεύη προετοιμασίας φαγητού, γεωργικά εργαλεία, έπιπλα, είδη διακόσμησης κλπ) για να καταλάβετε τις αμέτρητες παραλλαγές σε λεκτικές και πολιτισμικές συνδηλώσεις που βλέπουμε στα έγγραφα αυτά.

Άλλωστε την ίδια λεκτική και πολιτισμική ώσμωση της εποχής αντανακλούν και τα νοταριακά έγγραφα γραμμένα σε Ελληνικά/Κρητικά στο λατινικό αλφάβητο (φραγκοχιώτικα). Ένα τέτοιο παράδειγμα αποτελεί το σύντομο σημείωμα του Κορνάρου που ανέφερα παραπάνω.

Οι άνθρωποι, συνεπώς, όριζαν και κατανοούσαν την ταυτότητά τους ως κάτι σύνθετο, μεικτό, πολύπλοκο και ρευστό και σίγουρα όχι σαν ένα γραμμικό σχήμα με σαφώς οριοθετημένα συστατικά στοιχεία. Έτσι, η ύπαρξη πολυ-πολιτισμικότητας στην κοινωνία της εποχής είναι άλλο ένα στοιχείο που αποκαλύπτεται μέσα από τις μελέτες των βενετοκρητικών αρχειακών εγγράφων και που οι Βενετοί καλλιέργησαν συνειδητά (ή ασυνείδητα) κατά τη μακρόχρονη παρουσία τους στο νησί μας.

Η συνύπαρξη (άλλοτε ειρηνική, άλλοτε όχι) πολλαπλών ταυτοτήτων με ρευστά όρια και ποικίλα πολιτισμικά συστατικά στοιχεία ήταν ένα από τα εντονότερα χαρακτηριστικά της περιόδου της Βενετοκρατίας στην Κρήτη και τις άλλες βενετικές κτήσεις στην Ανατολική Μεσόγειο.