Ένα μέλλον φτώχειας, εξαθλίωσης και ανασφάλειας!

Βλέπω ήδη τους πιο φανατικούς φιλελεύθερους και μερικά φιλαράκια μου να μένουν άφωνοι μπροστά σε έναν τέτοιο τίτλο. Το να μιλά κανείς για φτώχεια, ανασφάλεια και κοινωνική δυστυχία θεωρείται σχεδόν αυτονόητα ύποπτο. Ίσως, σκέφτονται κάποιοι, πίσω από αυτές τις λέξεις να κρύβεται ένα «κακό μαρξιστικό υπόβαθρο». Αλλά ας αφήσουμε για λίγο τις ιδεολογικές ταμπέλες και αγκυλώσεις στην άκρη και ας θέσουμε μερικά απλά ερωτήματα: Ποιος είναι ο σκοπός της οικονομίας; Ποιος είναι ο σκοπός της ανάπτυξης; Τι σημαίνει πραγματικά οικονομική αποτελεσματικότητα; Και, τελικά, σε τι χρησιμεύει η αύξηση του πλούτου, αν η κοινωνία που τον παράγει αισθάνεται όλο και πιο ανασφαλής; Αν η απάντηση είναι ότι η οικονομία υπάρχει πρωτίστως για να κάνει μια μικρή μειοψηφία όλο και πλουσιότερη, τότε κάτι θεμελιώδες έχουμε παρεξηγήσει ή εγώ δεν κατάλαβα. Αν όμως ο σκοπός της οικονομίας είναι η αποτελεσματική αξιοποίηση των πόρων, η δημιουργία πλούτου, η καινοτομία, η παραγωγικότητα και ταυτόχρονα η δυνατότητα όσο το δυνατόν περισσότερων ανθρώπων να συμμετέχουν στα οφέλη αυτής της προόδου, τότε μιλάμε για κάτι πολύ διαφορετικό. Γιατί η οικονομική αποτελεσματικότητα δεν είναι μόνο πόσο πλούτο παράγουμε. Είναι και το πόσο σταθερά, βιώσιμα και κοινωνικά χρήσιμα τον παράγουμε.

ΤΑ ΕΛΑΤΤΩΜΑΤΑ ΤΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΜΑΣ

Το μεγάλο πρόβλημα είναι ότι εξακολουθούμε να αντιμετωπίζουμε την οικονομία με έναν σχεδόν μανιχαϊστικό τρόπο. Ή είσαι μαρξιστής ή είσαι φιλελεύθερος. Ή πιστεύεις στο κράτος ή πιστεύεις στην αγορά. Ή είσαι υπέρ της συλλογικότητας ή υπέρ του ατομικού συμφέροντος. Και ουαί κι αλίμονο αν προσπαθήσεις να βρεθείς κάπου ανάμεσα, Οι άνθρωποι θέλουν κάπου να σε κατατάξουν, σιχαίνονται τις «γκρίζες ζώνες». Όμως η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη. Το πρώτο μεγάλο λάθος του κομμουνιστικού μοντέλου ήταν ότι υποτίμησε την ανθρώπινη φύση και ιδιαίτερα τη σημασία του ατομικού κινήτρου. Ο άνθρωπος δεν είναι μόνο συλλογικό ον. Είναι ταυτόχρονα άτομο με φιλοδοξίες, ανάγκες, επιθυμίες, δημιουργικότητα και ανάγκη αναγνώρισης. Όταν η προσπάθεια δεν ανταμείβεται, όταν η καινοτομία δεν έχει κίνητρο και όταν η προσωπική ευθύνη αντικαθίσταται από έναν απρόσωπο κρατικό μηχανισμό, η οικονομία χάνει ένα από τα σημαντικότερα καύσιμά της: το κίνητρο. Η ιστορική εμπειρία των κεντρικά σχεδιασμένων οικονομιών το απέδειξε με τρόπο οδυνηρό. Αλλά εδώ βρίσκεται και το παράδοξο. Το γεγονός ότι το ένα σύστημα απέτυχε δεν σημαίνει ότι το αντίθετο του είναι τέλειο.

ΤΟ ΠΑΡΑΔΟΞΟ ΤΟΥ ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΙΣΜΟΥ

Στην άλλη πλευρά βρίσκεται το αντίστροφο πρόβλημα:Το άθροισμα των ατομικών συμφερόντων δεν ταυτίζεται πάντοτε με το συλλογικό συμφέρον. Μια επιχείρηση έχει κάθε δικαίωμα να θέλει να μειώσει το κόστος της, να αυξήσει την παραγωγικότητα της και να βελτιώσει τα κέρδη της Αυτό είναι η ίδια η λογική της επιχειρηματικότητας και κανείς δε μπορεί να αμφισβητήσει αυτή τη λογική. Μπορεί να αυτοματοποιήσει την παραγωγή, να χρησιμοποιήσει τεχνητή νοημοσύνη, να μεταφέρει ένα εργοστάσιο σε χώρα χαμηλότερου κόστους ή να αντικαταστήσει μια διαδικασία με μια μηχανή. Από την πλευρά της επιχείρησης, αυτό μπορεί να είναι απολύτως ορθολογικό. Τι συμβαίνει όμως όταν εκατομμύρια επιχειρήσεις κάνουν ταυτόχρονα ακριβώς το ίδιο; Εδώ φίλοι μου εμφανίζεται το μεγάλο παράδοξο. Αυτό που είναι ορθολογικό για τον καθένα ξεχωριστά μπορεί, υπό ορισμένες συνθήκες, να γίνει προβληματικό για όλους μαζί. Αν η τεχνολογική πρόοδος αυξάνει θεαματικά την παραγωγικότητα αλλά το εισόδημα από την εργασία δεν ακολουθεί, τότε δημιουργείται ένα ερώτημα: Ποιος θα αγοράσει όλα αυτά τα προϊόντα και τις υπηρεσίες που η νέα παραγωγική μηχανή μπορεί να δημιουργήσει; Η οικονομία χρειάζεται παραγωγούς, αλλά χρειάζεται και καταναλωτές. Χρειάζεται κεφάλαιο, αλλά χρειάζεται και εισόδημα. Χρειάζεται κέρδη, αλλά χρειάζεται και ζήτηση. Και κυρίως χρειάζεται εμπιστοσύνη.

Η ΠΙΣΤΩΣΗ ΩΣ ΥΠΟΚΑΤΑΣΤΑΤΟ ΤΟΥ ΕΙΣΟΔΗΜΑΤΟΣ

Όταν η αγοραστική δύναμη δεν επαρκεί, υπάρχει ένας πειρασμός, αυτός ο πειρασμός είναι να αντικατασταθεί το εισόδημα με πίστωση. Ο καταναλωτής που δεν μπορεί να αγοράσει σήμερα, δανείζεται. Η επιχείρηση που δεν μπορεί να χρηματοδοτήσει την επέκτασή της, δανείζεται. Το κράτος που δεν μπορεί να καλύψει τις δαπάνες του, δανείζεται. Έτσι, η οικονομία μπορεί να συνεχίσει να αναπτύσσεται για ένα διάστημα, μόνο που ένα μέρος της σημερινής ζήτησης είναι πλέον μελλοντική ζήτηση που έχει μεταφερθεί στο παρόν. Και όσο η πίστωση επεκτείνεται, δημιουργείται η ψευδαίσθηση ότι η ανάπτυξη μπορεί να συνεχίζεται επ' άπειρον. Μέχρι τη στιγμή που το χρέος γίνεται υπερβολικό και ότε η διαδικασία αντιστρέφεται. Οι καταναλωτές περιορίζουν την κατανάλωση. Οι επιχειρήσεις μειώνουν τις επενδύσεις. Οι τράπεζες γίνονται πιο επιφυλακτικές. Οι τιμές των περιουσιακών στοιχείων υποχωρούν. Και η κρίση μεταφέρεται από το χρηματοπιστωτικό σύστημα στην πραγματική οικονομία.

ΤΟ 1929 ΚΑΙ ΤΟ 2008, Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΜΑΣ ΕΧΕΙ ΗΔΗ ΠΡΟΕΙΔΟΠΟΙΗΣΕΙ

Η Μεγάλη Ύφεση που ξεκίνησε το 1929 δεν ήταν ένα απλό χρηματιστηριακό κραχ. Ακολούθησαν τραπεζικοί πανικοί, κατάρρευση της προσφοράς χρήματος, αποπληθωρισμός και μαζική ανεργία. Η ύφεση μετατράπηκε σε μια από τις βαθύτερες οικονομικές καταστροφές της σύγχρονης ιστορίας. Και το 2007–2009 είδαμε ξανά κάτι διαφορετικό αλλά συγγενές: υπερβολική χρηματοδότηση, στεγαστική φούσκα, σύνθετα χρηματοπιστωτικά προϊόντα, υψηλή μόχλευση και τελικά κατάρρευση της εμπιστοσύνης. Η Federal Reserve αλλά κι άλλες Κεντρικές Τράπεζες αναγκάστηκαν να παρέμβουν με τεράστια προγράμματα ρευστότητας και αγορών τίτλων για να αποτρέψουν μια ακόμη βαθύτερη κατάρρευση, αυτό όμως δεν αποδεικνύει ότι «ο καπιταλισμός αποτυγχάνει πάντοτε». Αποδεικνύει κάτι πιο ενδιαφέρον: ότι οι αγορές χωρίς θεσμούς, κανόνες και μηχανισμούς σταθεροποίησης μπορούν να δημιουργήσουν κινδύνους που ξεπερνούν το άθροισμα των ατομικών αποφάσεων. Γι' αυτό, κάθε φορά που το σύστημα βρέθηκε στα πρόθυρα της κατάρρευσης, το κράτος και οι κεντρικές τράπεζες επενέβησαν. Τί βλέπουμε; Το ίδιο το σύστημα που ζητούσε λιγότερο κράτος στις κρίσιμες στιγμές χρειάστηκε περισσότερο κράτος. Αυτό δεν είναι απαραίτητα κακό, είναι όμως μια ειρωνεία που αξίζει να μας προβληματίσει.

Ο HENRY FORD ΚΑΙ Η ΛΟΓΙΚΗ ΤΟΥ ΜΙΣΘΟΥ

Υπάρχει ένα ιστορικό παράδειγμα που συχνά χρησιμοποιείται για να δείξει αυτή την αντίφαση. Το αναφέρουν συχνά φίλοι μου οικονομολόγοι. Ο Henry Ford αύξησε τους μισθούς των εργαζομένων το 1914, όταν καθιέρωσε το περίφημο «$5 Day», διπλασιάζοντας περίπου το ημερομίσθιο των εργατών και μειώνοντας ταυτόχρονα την εργάσιμη ημέρα από εννέα σε οκτώ ώρες. Η πολιτική αυτή συνέβαλε στην προσέλκυση και διατήρηση εργαζομένων και έκανε ευκολότερη την αγορά των προϊόντων που παρήγαγαν. Η λογική ήταν απλή και σχεδόν επαναστατική: Ο εργαζόμενος δεν είναι μόνο κόστος παραγωγής. Είναι και καταναλωτής. Και εδώ βρίσκεται μια από τις μεγαλύτερες αντιφάσεις της σύγχρονης οικονομίας. Αν αντιμετωπίζουμε τον άνθρωπο αποκλειστικά ως κόστος που πρέπει συνεχώς να μειώνεται, κάποια στιγμή υπονομεύουμε την ίδια τη ζήτηση που χρειάζεται η παραγωγή.

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ, ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΕΠΟΜΕΝΟ ΔΙΛΗΜΜΑ

Σήμερα το πρόβλημα αποκτά μια νέα διάσταση. Η τεχνητή νοημοσύνη και η αυτοματοποίηση μπορούν να αυξήσουν θεαματικά την παραγωγικότητα. Αυτό είναι καλό.Το ερώτημα όμως δεν είναι αν θα έχουμε περισσότερη παραγωγικότητα. το ερώτημα είναι ποιος θα καρπωθεί αυτή την παραγωγικότητα; Αν η τεχνολογία δημιουργήσει περισσότερο πλούτο, αλλά ο πλούτος συγκεντρωθεί σε ελάχιστους ιδιοκτήτες κεφαλαίου, ενώ μεγάλα τμήματα του πληθυσμού χάσουν την αγοραστική τους δύναμη, τότε η κοινωνία θα βρεθεί μπροστά σε ένα πρωτόγνωρο πρόβλημα. Δεν θα έχουμε έλλειψη παραγωγικής δυνατότητας, θα έχουμε έλλειψη επαρκούς αγοραστικής δύναμης, κι αυτό είναι ένα εντελώς διαφορετικό πρόβλημα. Η τεχνολογία μπορεί να μας απελευθερώσει από την ανάγκη να εργαζόμαστε τόσο πολύ, μπορεί όμως επίσης να δημιουργήσει μια κοινωνία στην οποία λίγοι κατέχουν τις μηχανές και οι πολλοί απλώς αναζητούν εισόδημα για να επιβιώσουν. Το ποιο από τα δύο θα συμβεί δεν είναι τεχνολογικά προκαθορισμένο. Είναι πολιτική και θεσμική επιλογή.

ΟΥΤΕ ΚΟΛΕΚΤΙΒΙΣΜΟΣ ΟΥΤΕ ΑΠΟΛΥΤΟΣ ΑΤΟΜΙΚΙΣΜΟΣ

Εδώ ίσως βρίσκεται η ουσία του προβλήματος. Δεν χρειάζεται να επιλέξουμε ανάμεσα στον «υπαρκτό σοσιαλισμό» και στον ανεξέλεγκτο καπιταλισμό. Χρειαζόμαστε μια τρίτη προσέγγιση. Μια κοινωνία στην οποία, το ατομικό κίνητρο προστατεύεται, η επιχειρηματικότητα επιβραβεύεται, η καινοτομία ενθαρρύνεται, η ιδιοκτησία γίνεται σεβαστή, αλλά η οικονομική ισχύς δεν μετατρέπεται σε ανεξέλεγκτη πολιτική ισχύ. Οι αγορές λειτουργούν μέσα σε σαφείς κανόνες, ο ανταγωνισμός προστατεύεται από τα μονοπώλια, η εργασία αμείβεται με τρόπο που επιτρέπει αξιοπρεπή ζωή και οι κρίσεις δεν μετατρέπονται κάθε φορά σε κοινωνική καταστροφή για τους πιο αδύναμους. Με άλλα λόγια, δεν χρειάζεται να καταργήσουμε το ατομικό συμφέρον. Χρειάζεται να το εντάξουμε σε ένα σύστημα κανόνων που το εμποδίζει να καταστρέφει το κοινό συμφέρον.

ΤΟΚΒΙΛ ΚΑΙ ΜΑΡΞ ΣΤΟ ΙΔΙΟ ΤΡΑΠΕΖΙ

Και εδώ μου αρέσει να φαντάζομαι μια μάλλον παράξενη συνάντηση δύο μεγάλων στοχαστών: Τον Alexis de Tocqueville και τον Karl Marx να κάθονται σήμερα μαζί, πίνοντας έναν καφέ. Ο Tocqueville θα κοιτούσε τον Marx και θα του έλεγε: «Κάρολε, κατάλαβες πολύ καλά τις αντιφάσεις του καπιταλισμού και τον τρόπο με τον οποίο η οικονομική ισχύς μπορεί να δημιουργήσει κοινωνικές ανισότητες. Όμως υποτίμησες την ανθρώπινη ανάγκη για ελευθερία, ατομική πρωτοβουλία και προσωπική ευθύνη.» Και ο Marx ίσως του απαντούσε: «Αλέξη, εσύ κατάλαβες καλύτερα από εμένα τον άνθρωπο και την ανάγκη του για ελευθερία. Αλλά ίσως υποτίμησες τη δύναμη που μπορεί να αποκτήσει το οικονομικό συμφέρον όταν συσσωρεύεται σε λίγα χέρια.» Και τότε, ίσως για πρώτη φορά, να συμφωνούσαν. όχι για το ποιος είχε δίκιο αλλά για το ότι κανένας από τους δύο δεν είχε ολόκληρη την αλήθεια.

ΤΟ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟ ΖΗΤΟΥΜΕΝΟ

Ίσως λοιπόν το μεγάλο πολιτικό και οικονομικό ερώτημα του 21ου αιώνα να μην είναι «Καπιταλισμός ή σοσιαλισμός». Αυτό το ερώτημα ανήκει κατά την ταπεινή μου άποψη σε μεγάλο βαθμό στον 20ό αιώνα. Το πραγματικό ερώτημα σήμερα είναι, πώς δημιουργούμε μια οικονομία που να συνδυάζει την ελευθερία με την κοινωνική σταθερότητα, την επιχειρηματικότητα με την κοινωνική προστασία, την τεχνολογική πρόοδο με την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και το ατομικό συμφέρον με το συλλογικό συμφέρον; Η απάντηση δεν μπορεί να είναι η κατάργηση της αγοράς. αλλά ούτε και η λατρεία της αγοράς. Δεν χρειαζόμαστε ένα κράτος που θα αποφασίζει για τα πάντα αλλά ούτε ένα κράτος που θα παρακολουθεί αμέτοχο την οικονομική ισχύ να μετατρέπεται σε πολιτική και κοινωνική κυριαρχία. Χρειαζόμαστε σύγχρονους κανονιστικούς θεσμούς, ισχυρούς αλλά όχι αυταρχικούς, και αντιεξουσιαστικές δομές, που να περιορίζουν κάθε συγκέντρωση δύναμης είτε αυτή προέρχεται από το κράτος είτε από το μεγάλο ιδιωτικό κεφάλαιο. Γιατί το πρόβλημα δεν είναι μόνο ποιος κατέχει τον πλούτο αλλά και ποιος ελέγχει την εξουσία και ίσως αυτή να είναι η μεγάλη πρόκληση της εποχής μας: Να δημιουργήσουμε μια κοινωνία όπου ο άνθρωπος θα μπορεί να είναι ταυτόχρονα ελεύθερος, δημιουργικός, παραγωγικός και ασφαλής, χωρίς να χρειάζεται να θυσιάσει την ελευθερία του για την ισότητα και χωρίς να θυσιάσει την αξιοπρέπεια του για την οικονομική αποτελεσματικότητα. Γιατί στο τέλος, η οικονομία δεν υπάρχει για να υπηρετεί τους αριθμούς. οι αριθμοί υπάρχουν για να υπηρετούν τον άνθρωπο. Και αν κάποτε φτάσουμε στο σημείο να έχουμε περισσότερα κέρδη, περισσότερη τεχνολογία και περισσότερη παραγωγή, αλλά λιγότερη ασφάλεια, λιγότερη ελευθερία και λιγότερη αξιοπρέπεια, τότε θα πρέπει να έχουμε το θάρρος να παραδεχτούμε ότι, παρά την οικονομική μας «πρόοδο», κάτι πολύ σημαντικό έχουμε χάσει στον δρόμο.