Προκλήσεις από την Κλιματική Αλλαγή – Ευκαιρίες για Προσαρμογή στη Γεωργική Παραγωγή

Το κλίμα στον πλανήτη μας αδιαμφησβήτητα αλλάζει εξαιτίας της ανθρώπινης δραστηριότητας. Η τάση των αλλαγών για τις επόμενες δύο ή τρεις δεκαετίες είναι ανεξάρτητες από τις παγκόσμιες συμφωνίες για πολιτικές του μέλλοντος και οδηγείται από τις πρακτικές που ακολουθήθηκαν τα προηγούμενα χρόνια και τις αναπόδραστες συνέπειές τους.

H κλιματική αλλαγή αναμένεται να έχει εκτεταμένες επιπτώσεις στη γεωργική παραγωγή, προσθετικά με την ατμοσφαιρική ρύπανση, τη ρύπανση νερού και εδάφους και την απώλεια γενετικών πόρων και βιοποικιλότητας. Ταυτόχρονα η ίδια η γεωργική παραγωγή συνεισφέρει, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις αρμόδιων παγκόσμιων οργανισμών, στην κλιματική αλλαγή σε ποσοστό που ανέρχεται στο 12%.

Οι κύριες αβιοτικές καταπονήσεις των καλλιεργειών που αναμένεται να αυξηθούν ως αντίδραση στην κλιματική αλλαγή, σε κλιματολογικές ζώνες όπως αυτή της χώρας μας, είναι η υψηλή θερμοκρασία, η ξηρασία, η αλατότητα και η αυξημένη συγκέντρωση τροποσφαιρικού όζοντος. Η κλιματική αλλαγή θα επηρεάσει επίσης το φάσμα των εχθρών και των ασθενειών που προσβάλλουν τα καλλιεργούμενα είδη. Επιπλέον των αλλαγών που διαμορφώνουν τις μέσες κλιματολογικές συνθήκες, αλλαγές στη συχνότητα και τη δριμύτητα ακραίων καιρικών φαινομένων θα έχουν σοβαρές επιπτώσεις στην παραγωγή τροφίμων. Οι προβλεπόμενες επιπτώσεις διαφοροποιούνται ανά περιοχή και καλλιέργεια. Οι ζώνες παραγωγής προβλέπεται να μετατοπιστούν βορειότερα αλλάζοντας την κατανομή υψηλής παραγωγικότητας γεωργικών περιοχών.

Οι ερευνητές σε όλο τον κόσμο εργάζονται εντατικά προκειμένου να αποφευχθεί η απειλή στην διαθεσιμότητα των τροφίμων, δεδομένης και της προβλεπόμενης περαιτέρω αύξησης του πληθυσμού του πλανήτη. Η αναζήτηση μέσων για τον μετριασμό των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής και την προσαρμογή σε αυτήν απαιτεί μια ολιστική προσέγγιση που περιλαμβάνει την αξιολόγηση του γενετικού υλικού, την ανάπτυξη βιώσιμων τεχνικών καλλιέργειας και την ορθολογική διαχείριση των φυσικών πόρων, τη μείωση των απορριμμάτων και της απώλειας τροφίμων καθώς και ορθές παρεμβάσεις πολιτικής.

Μερικές από τις τεχνολογίες και τις πρακτικές που χρειαζόμαστε για να επανασχεδιάσομε τα συστήματα παραγωγής ώστε να είναι βιώσιμα και να μπορούν να παράγουν επαρκή, ασφαλή και υψηλής θρεπτικής αξίας τρόφιμα, είναι ήδη στη διάθεσή μας και μπορούν άμεσα να εφαρμοστούν. Ενδεικτικά αναφέρονται:

• Εφαρμογή στρατηγικών διαχείρισης ώστε να μειωθούν οι εκπομπές αερίων από την αγρονομική πρακτική που συμμετέχουν στην υπερθέρμανση του πλανήτη. Η ακριβής εφαρμογή εισροών, όπως τα αζωτούχα λιπάσματα, και η μεγιστοποίηση της αποτελεσματικότητας τους με κατάλληλη επιλογή γενετικού υλικού καλλιεργούμενων φυτών αποτελούν κορυφαίες προτεραιότητες. Οι τεχνολογίες έξυπνης γεωργίας μπορούν να αλλάξουν τη συνολική προσέγγιση δουλειάς γεωργών και γεωπόνων στον αγρό και να καταστήσουν δυνατή τη λειτουργία τους με αποτελεσματικότητα και ασφάλεια σε καθημερινή βάση. Επιπλέον, η εφαρμογή της νανοτεχνολογίας στην παραγωγή γεωργικών εφοδίων και η χρήση νανο-βιοαισθητήρων για ταχεία ανίχνευση φυτοπαθογόνων και άλλων βιοτικών και αβιοτικών παραγόντων μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στη στοχευμένη εφαρμογή των μέσων παραγωγής και στον έλεγχο των εισροών στη γεωργία, αλλά και στην αποφυγή κινδύνων και την προστασία περιβάλλοντος, γεωργών και καταναλωτών των προϊόντων.
• Διαχείριση του εδάφους και του νερού αποτελεσματικότερα ώστε να αυξηθεί η διατήρηση του διαθέσιμου νερού, να διαφυλαχθεί η ποιότητά του και να αποφευχθεί η διάβρωση και η υποβάθμιση της γονιμότητας του εδάφους. Η συνολική βελτίωση του περιβάλλοντος για την ανάπτυξη του ριζικού συστήματος των φυτών επιτρέπει στη δυναμική επιλεγμένου γενετικού υλικού να εκφραστεί με τον βέλτιστο τρόπο και να κλείσει τα κενά απόδοσης που πιθανά ήδη υπάρχουν.
• Συστηματική αξιολόγηση των γηγενών γενετικών πόρων/ οργανισμών που έχουν εγκλιματιστεί σε αντίξοα περιβάλλοντα, με τη χρήση μοριακών τεχνικών αιχμής και άλλων μέσων ώστε να χρησιμοποιηθούν άμεσα για καλλιέργειες ή σε προγράμματα γενετικής βελτίωσης.
• Η χρήση προηγμένων εργαλείων στατιστικής, καθώς το κλίμα αλλάζει και γίνεται λιγότερο προβλέψιμο, καθιστά περισσότερο κατανοητό πώς οι καλλιεργούμενες ποικιλίες φυτών αλληλεπιδρούν με το περιβάλλον, ώστε να καταστεί δυνατή η πρόβλεψη μελλοντικών επιπτώσεων, η κατάλληλη επιλογή γενετικού υλικού και να τεθούν στόχοι για μελλοντική έρευνα.
• Η ανάπτυξη νέων συστημάτων συγκαλλιέργειας σε συνδυασμό με την απαίτηση για περιορισμό της χρήσης χημικών μεθόδων φυτοπροστασίας, αποτελούν βιώσιμη στρατηγική για τον περιορισμό της καταστροφικής δράσης φυτοπαράσιτων στις καλλιέργειες και την ανάπτυξη εύρωστων φυτών.
• Η χλωρή λίπανση, ιδιαίτερα με ψυχανθή φυτά, βελτιώνει τη δομή και τη γονιμότητα του εδάφους και αυξάνει τη συγκράτηση της εδαφικής υγρασίας.
• Η αμειψισπορά διακόπτει την αλυσίδα επιβίωσης των φυτοπαράσιτων και αντιμετωπίζει την προσβολή των φυτών σε διαδοχικές καλλιέργειες, ελαττώνοντας ουσιαστικά τη χρήση φυτοφαρμάκων. Συγχρόνως αξιοποιεί τις φυσικές και χημικές αλληλεπιδράσεις των φυτών με αποτέλεσμα την αύξηση της εδαφικής υγρασίας, των ωφέλιμων μικροοργανισμών και της οργανικής ουσίας του εδάφους.
• Τα υπολείμματα των καλλιεργειών, μετά από κατάλληλη επεξεργασία, μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τη θρέψη των φυτών με παράλληλη μείωση χημικών λιπασμάτων, να προστατέψουν την επιφάνεια του εδάφους από διάβρωση και να ενισχύσουν ευρύτερα το εδαφικό οικοσύστημα.
• Η εδαφοκάλυψη, με οργανικά ή ανόργανα υλικά, μειώνει σημαντικά τον ρυθμό εξάτμισης του νερού, αυξάνει την εδαφική υγρασία και θερμοκρασία, μειώνει την διάβρωση του εδάφους, καταστέλλει την ανάπτυξη των ζιζανίων και βελτιώνει τα φυσικο-χημικά και βιολογικά χαρακτηριστικά του εδάφους.
• Μικροοργανισμοί που προάγουν την ανάπτυξη των φυτών μπορούν να χρησιμοποιηθούν με κατάλληλους χειρισμούς ώστε να αντιμετωπιστεί η καταπόνηση των καλλιεργούμενων φυτών και να προαχθεί η παραγωγή.
• Η απώλεια τροφίμων υπολογίζεται ότι φθάνει το 25% - 30% της παγκόσμιας παραγωγής. Στις αναπτυγμένες χώρες η απώλεια αυτή συμβαίνει κυρίως σε επίπεδο νοικοκυριού. Η αποτελεσματικότερη χρήση των τροφίμων μπορεί να συμβάλει καθοριστικά στη βελτίωση της επισιτιστικής ασφάλειας, παρότι η απώλεια αυτή φαίνεται να είναι πολύ δύσκολο να μηδενιστεί. Όμως η εντεινόμενη κλιματική αλλαγή αναδεικνύει προβλήματα που δεν έχουμε μέχρι σήμερα μελετήσει, για τα οποία απαιτείται προηγμένη γνώση προκειμένου να δώσομε λύσεις. Σε αυτή την κατεύθυνση απαιτείται κεντρικός σχεδιασμός από αρμόδιους πολιτειακούς φορείς, η ανάπτυξη ερευνητικών προγραμμάτων με τη συμμετοχή ερευνητών με συμπληρωματικές επιστημονικές ειδικότητες και η δημιουργία βασικών ερευνητικών υποδομών. Η χώρα μας στερείται των υποδομών που επιτρέπουν την έρευνα της επίδρασης του αέριου περιβάλλοντος σε ανοικτούς αγρούς, με προσομοίωση του πειραματικού περιβάλλοντος με φυσικές συνθήκες σε μεγάλη κλίμακα. Τέτοιες υποδομές είναι αποδεδειγμένο ότι αποτελούν τη βέλτιστη προσέγγιση για απόκτηση αξιόπιστων αποτελεσμάτων απαραίτητων για την ενίσχυση της κατανόησης και την εκτίμηση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής στη γεωργική παραγωγή.

Η αντίδραση των φυτών στην κλιματική αλλαγή διαφοροποιείται από τη φύση, την ένταση και τη διάρκεια του παράγοντα καταπόνησής τους. Η κατανόηση της αντίδρασης των φυτών και των μηχανισμών προσαρμογής που διαθέτουν είναι βέβαιο ότι θα αυξήσει τη δυνατότητα μας να βελτιώσομε την ανθεκτικότητα των καλλιεργούμενων φυτών και θα συμβάλει καθοριστικά στον σχεδιασμό νέων βιώσιμων συστημάτων αγροτικής παραγωγής. Ο προσδιορισμός οικονομικο-κλιματικών ευαίσθητων ζωνών για τις καλλιέργειες σε επίπεδο χώρας συνιστά απαραίτητο εργαλείο για τον στρατηγικό σχεδιασμό παραγωγής τροφίμων προκειμένου να προλάβομε δυσάρεστες εκπλήξεις που ιστορικά έχουν αντιμετωπίσει κοινωνίες που έχασαν τη δυνατότητά τους να παράγουν επαρκή τρόφιμα.

Είναι ξεκάθαρο ότι σύνθετα προβλήματα, όπως οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στη γεωργική παραγωγή και η αβεβαιότητα που σχετίζεται με αυτά, απαιτούν προσαρμοστικές λύσεις και εστίαση στην ανθεκτικότητα των καλλιεργητικών συστημάτων από το επίπεδο της χώρας συνολικά έως και το επίπεδο του αγροκτήματος. Η νέα αγροτική επανάσταση που απαιτείται για να ανταποκριθεί η γεωργική παραγωγή σε αυτές τις προκλήσεις απαιτεί θεμελιώδη επανεξέταση του ρόλου της επιστήμης, της τεχνολογίας και της αγρονομικής πρακτικής. Ο κεντρικός ρόλος της γνώσης και των έγκυρων επιστημονικών δεδομένων στη σχηματοποίηση λύσεων σε νεοφανή προβλήματα είναι προφανής, για την ανάπτυξη των κατάλληλων μεθοδολογιών και τεχνολογιών αλλά και για τον άμεσο σχεδιασμό της ενημέρωσης των παραγωγικών δικτύων, ώστε να ενδυναμωθεί η ικανότητα προσαρμογής της Γεωργίας στην ορατή απειλή της κλιματικής αλλαγής.

*Η Ελένη Γουμενάκη ειναι γεωπόνος Καθηγήτρια του Τμήματος Γεωπονίας του Ελληνικού Μεσογειακού Πανεπιστημίου