Τουρκολιβυκό σύμφωνο: η κυβερνητική αποτυχία δεν επιτρέπεται να γίνει και εθνική απώλεια!

Σε μια τόσο κρίσιμη εθνικά περίοδο, οφείλουμε να πούμε τα πράγματα με το όνομά τους:  Η υπογραφή στις 27 Νοεμβρίου του 2019 και η επικύρωση του τουρκολιβυκού συμφώνου από το λιβυκό κοινοβούλιο στις 20 Οκτωβρίου 2026, αποτελούν την μεγαλύτερη εν αδίκω επιτυχία της Τουρκίας στην Μεσόγειο, μετά την εισβολή και την κατάληψη της βόρειας Κύπρου το 1974.

Το τουρκολιβυκό μνημόνιο είναι καταρχήν παράνομο με όρους γεωγραφίας. Η Τουρκία και η Λιβύη δεν έχουν ούτε παρακείμενες, ούτε αντικείμενες (αντικριστές) ακτές, ως προϋπόθεση για την χάραξή των θαλασσίων οριοθετήσεών τους. Είναι,  σαν η Ελλάδα να συμφωνεί π.χ. την χάραξη θαλασσίων ζωνών με την Τυνησία ή την Ισπανία, παρακάμπτοντας την επήρεια της Σικελίας και της Μάλτας.

Η ακέραιη ευθύνη για την δυσμενέστατη  αυτή εξέλιξη, βαραίνει αποκλειστικά την ίδια τότε και τώρα κυβέρνηση Μητσοτάκη.  Τούτο διότι είχε την αναγκαία ενημέρωση για το  επικείμενο συμβάν ήδη από το καλοκαίρι του 2019. Το είχε πληροφορηθεί, τόσο  από την κυπριακή κυβέρνηση όσο και από τον έγκριτο τύπο της χώρας. Είχε επίσης την επταετή έως σήμερα πολυτέλεια χρόνου για να ανατρέψει ή να μην επιδεινώσει τα δεδομένα.  Τίποτα από τα δύο δεν έπραξε και τίποτα δεν κατάφερε.

Βασική αρχική επιλογή της Ελλάδας στις θαλάσσιες οριοθετήσεις της με τις γειτονικές χώρες,  ήταν η απόλυτη εφαρμογή της αρχής της μέσης γραμμής. Μόνο με αυτό τον τρόπο, θα κατάφερνε να ενώσει την ελλαδική ΑΟΖ με την αντίστοιχη κυπριακή στην Ανατολική Μεσόγειο. Η αναγνώριση πλήρους επήρειας για το συγκρότημα του Καστελλορίζου και δη της νήσου Στρογγύλης έχει αυτή την ουσιώδη προϋπόθεση και στόχευση. Εξ άλλου, το άρθρο 156 του ν. 4001/2011 (νόμος Μανιάτη) αυτό ακριβώς προέβλεπε. Ότι δηλαδή, μη υπάρχουσας  συμφωνίας με τα γειτονικά κράτη, η Ελλάδα υιοθετεί την μέση γραμμή για τα θαλάσσια σύνορά της. Με βάση αυτήν, έγιναν και οι προκηρύξεις διαγωνισμών για τα θαλάσσια οικόπεδα στο Ιόνιο Πέλαγος και νότια της Κρήτης. Με την ίδια αρχή, δημοσιεύθηκε και ο θαλάσσιος χωροταξικός σχεδιασμός της χώρας το 2025, στις μη οριοθετημένες περιοχές.

Ο ανεπίτρεπτος αιφνιδιασμός της ελληνικής κυβέρνησης, έφερε την ανάγκη να τρέχει πίσω από τα τετελεσμένα του παράνομου τουρκολιβυκού συμφώνου, προσπαθώντας να τα ανατρέψει. Τούτο,  προκάλεσε σοβαρές υποχωρήσεις στις θέσεις, στα συμφέροντα και στην μακροϊστορική θέση της Ελλάδας στις θάλασσες της Μεσογείου.

Το επικίνδυνο προηγούμενο στην ετεροβαρή οριοθέτηση με την Ιταλία.

Πρώτη προέκυψε η οριοθέτηση με την Ιταλία τον Ιούνιο του 2020. Αυτή επανέλαβε την ελληνοϊταλική συμφωνία του 1977 για την χάραξη της υφαλοκρηπίδας. Δεν παρέκκλινε από αυτήν, παρά τις ευνοϊκές διατάξεις της σύμβασης του Μοντέγκο Μπέι που ακολούθησε το 1982 και προέβλεπε την επήρεια των νησιών στην χάραξη των θαλασσίων ζωνών. Ως αποτέλεσμα, τα νησιά του Ιονίου έχουν μειωμένη επήρεια σε αυτή την συμφωνία, με τις Στροφάδες να έχουν ποσοστό μόλις 32%. Η συνολική αναλογία ήταν 55% υπέρ της Ιταλίας και 45% υπέρ της Ελλάδας κατά παρέκκλιση από την αρχή της μέσης γραμμής. Σημειώνεται ότι η Ιταλία οριοθέτησε την υφαλοκριπίδα της με την Αλβανία το 1992 με αναλογία 50% εκατέρωθεν!

Ακόμα πιο προσβλητικό ήταν το γεγονός ότι η Ελλάδα, αντί να κλείσει τους κόλπους, να χαράξει ευθείες γραμμές βάσης και να επεκτείνει τα χωρικά ύδατα στο Ιόνιο σε 12 ναυτικά μίλια πριν την ελληνοϊταλική συμφωνία οριοθέτησης του 2020, το έκανε μετά από αυτήν. Αυτό είχε σαν συνέπεια, η Ελλάδα να ανεχθεί ρητά την διενέργεια αλιείας από ιταλικά σκάφη στο Ιόνιο, εντός των χωρικών της υδάτων. Εντός δηλαδή του χώρου  άσκησης πλήρους και αδιαπραγμάτευτης  εθνικής κυριαρχίας. Πρόκειται για ένα πολύ επικίνδυνο προηγούμενο που θα το συναντήσουμε ως απαίτηση και στο Αιγαίο πέλαγος. Η συμφωνία, δεν διέλαθε της προσοχής και του σχολιασμού του τουρκικού ΥΠΕΞ.

Η μερική και ετεροβαρής οριοθέτηση  με την Αίγυπτο.

Ακολούθησε η ακόμα πιο προβληματική χάραξη με την Αίγυπτο. Η χώρα αυτή πριν από την θαλάσσια οριοθέτηση με την Ελλάδα, είχε χαράξει ευθείες γραμμές βάσης στην ξηρά και είχε επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα στα 12 ναυτικά μίλια. Τούτο είχε σαν συνέπεια οφέλη σε σχέση με την Ελλάδα που δεν προνόησε να πράξει το ίδιο στην νησιωτική της ακτογραμμή από την νότια  Κρήτη έως και την Ρόδο. Η μερική οριοθέτηση έως τον 27^ο 59’’ παράλληλο είναι μια ιδιορρυθμία της ελληνοαιγυπτιακής συμφωνίας. Τουλάχιστον έμεινε εκτός οριοθέτησης το μισό νησί της Ρόδου για να μην αποτελέσει το Καστελόριζο το μοναδικό ελληνικό έδαφος εκτός αυτής.

Κατά τα λοιπά, η ελληνοαιγυπτιακή συμφωνία οριοθέτησης του Αυγούστου του 2020 είναι ετεροβαρής εις βάρος της Ελλάδος. Με βάση αυτήν,  η χώρα μας απέκτησε κυριαρχικά δικαιώματα σε ποσοστό 44% του ενδιάμεσου θαλάσσιου χώρου και η Αίγυπτος 56%. Σε αυτό δεν συνυπολογίζονται τα οφέλη που προνόησε η Αίγυπτος να αντλήσει από το κλείσιμο των κόλπων και τις ευθείες γραμμές βάσης στην ακτογραμμή της. Αντίθετα, η Ελλάδα δεν το έχει πράξει  ακόμα έως σήμερα ούτε στο Λιβυκό Πέλαγος ούτε και στην Ανατολική Μεσόγειο.

Ακόμα πιο ετεροβαρές, φαίνεται το ακριβές σημείο απόκλισης από την μέση γραμμή. Η χάραξη αφήνει στην Αίγυπτο σημαντικά αποθέματα ορυκτού πλούτου στην «λεκάνη του Ηροδότου». Αυτά,  θα ανήκαν στην Ελλάδα με βάση την αρχή της μέσης γραμμής, σύμφωνα με τους ειδήμονες.

Το πολιτικό τετελεσμένο της παράνομης συμφωνίας.

Η ετεροβαρής και μερική συμφωνία οριοθέτησης θαλασσίων ζωνών με την Αίγυπτο έγινε για να επικαλυφθεί το σημείο που εφάπτεται παρανόμως το τουρκολιβυκό μνημόνιο. Επίσης, για να προκαλέσει διεθνή διαφορά υπαγόμενη στην διεθνή δικαιοδοσία μεταγενέστερα.

Παρά ταύτα,  το τουρκολιβυκό μνημόνιο δεν αναιρέθηκε. Αντίθετα καταχωρήθηκε στις δέλτους του ΟΗΕ ως διεθνής συμφωνία, μήνες μετά την υπογραφή του. Στις 20 Οκτωβρίου 2026 επικυρώθηκε ομόφωνα από το κοινοβούλιο της Λιβύης που εδρεύει στην Βεγγάζη. Το ίδιο κοινοβούλιο,  αρχικά είχε αποστείλει έγγραφο καταγγελίας στον ΟΗΕ διαμαρτυρόμενο για την υπογραφή του, λίγο μετά από αυτήν.

Η ελληνική κυβέρνηση αρκέστηκε σε φραστικές καταδίκες και δηλώσεις συμπαράταξης από την ΕΕ, την Αίγυπτο και το Ισραήλ. Αντίστοιχα,  η πρόσφατη δήλωση του Αμερικανικού Υπουργείου Εξωτερικών, τηρεί  αποστασιοποιημένη θέση, απαράδεκτη για μια σύμμαχο χώρα που απολαμβάνει πλείστων εξυπηρετήσεων από την Ελλάδα και μάλιστα στο κρητικό έδαφος.

Να υπενθυμίσουμε ότι η άρνηση της Λιβύης στην προσπαθούμενη συμφωνία κατά την εποχή της φιλικής διακυβέρνησης Καντάφι,  σχετίζονταν με την πλήρη επήρεια της Γαύδου και της Χρυσής, νότια της Κρήτης. Αυτήν  που πρότασσε η Ελλάδα,  πιστή στην αρχή της μέσης γραμμής. Από την άλλη  πλευρά, η  Λιβύη είχε κλείσει τον κόλπο της Σύρτης ανοίγματος 275 ναυτικών μιλίων από το 1973, χαρακτηρίζοντάς τον ως εσωτερικά της ύδατα και εντάσσοντας μια τεράστια θαλάσσια έκταση στην πλήρη κυριαρχία της. Και τούτο, παρά το ότι οι πρόνοιες του διεθνούς δικαίου το επιτρέπουν μόνο για κόλπους ανοίγματος έως 24 ναυτικών μιλίων. Επίσης η Λιβύη,  είχε ευνοϊκές αποφάσεις του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης στις θαλάσσιες διενέξεις της με την Μάλτα και την Τυνησία .

Το πώς το διασπασμένο και σπαρασσόμενο κράτος της Λιβύης κατάφερε να φέρει την Ελλάδα σε τόσο δυσχερή θέση αποδεικνύει την ολιγωρία και την ανεπάρκεια των χειρισμών εκ μέρους της ελληνικής κυβέρνησης.

Οι αναγκαίες επιλογές της Ελλάδας ως ελάχιστη απάντηση στο τουρκολιβυκό σύμφωνο.

Απέναντι σε αυτή την εν αδίκω διπλωματική ενεργητικότητα της Τουρκίας και της Λιβύης, που παράγουν πρακτικά τετελεσμένα στην περιοχή μας, απαιτούνται δράσεις.

Οι δράσεις της Ελλάδας, δεν μπορούν να αποστούν από το διεθνές δίκαιο. Δεν μπορούν ωστόσο και να το υποστείλουν στην ακραία δυνητική του εκδίπλωση. Η διεθνής σύμβαση για το δίκαιο της θάλασσας του 1982, που αποτελεί πια, πέρα από θετό δίκαιο, και  γενικώς παραδεδεγμένο κανόνα του διεθνούς δικαίου, δίνει στην Ελλάδα τις ακόλουθες δυνατότητες στο Λιβυκό Πέλαγος, νότια της Κρήτης.

• Κατ’ αρχήν να κλείσει τον κόλπο της Μεσσαράς από το ακρωτήριο Λίθινο έως τις ακτές του Δήμου Αγίου Βασιλείου στο νότιο Ρέθυμνο, καθιστώντας εσωτερικά ύδατα πλήρους κυριαρχίας ό,τι εσωκλείει ο κόλπος.
• Έπειτα, να προβεί στην χάραξη ευθειών γραμμών βάσης νότια, δυτικά και ανατολικά της Κρήτης. Αυτή η χάραξη οφείλει να συμπεριλάβει  τα νησιά Γαύδος, Γαυδοπούλα, Παξιμάδια, Χρυσή, Κουφονήσι και Ελάσα και τις λοιπές παρακείμενες νησίδες. Τούτο,  προκειμένου να καταστούν εσωτερικά τα εντός των ευθειών γραμμών βάσης ύδατα, προς όφελος της κυριαρχίας χώρας μας.
• Έπειτα, η χώρα μας να επεκτείνει τα χωρικά  της ύδατα  στα 12 ναυτικά μίλια νότια, δυτικά και ανατολικά της Κρήτης, Τα χωρικά ύδατα να επεκταθούν πέρα από τα εσωτερικά ύδατα που περικλείουν οι ευθείες γραμμές βάσης και το κλείσιμο των κόλπων.
• Τέλος, να κηρύξει  συνορεύουσα ζώνης πλάτους 12 επιπλέον ναυτικών μιλίων επί της ίδιας ακτογραμμής πέραν των αντίστοιχων των χωρικών υδάτων και των γραμμών βάσης. Η συνορεύουσα ζώνη θα επιτρέψει στην Ελλάδα έλεγχο τελωνειακού, μεταναστευτικού, αρχαιολογικού, περιβαλλοντικού, υγειονομικού και φορολογικού περιεχομένου με την άσκηση των αντίστοιχων κυριαρχικών δικαιωμάτων. Τούτο,  σε  έκταση 12 ναυτικών μιλίων, πέραν των χωρικών της υδάτων. Να σημειωθεί,  ότι η Λιβύη έχει ανακηρύξει συνορεύουσα ζώνη πέρα από τα 12 ναυτικά μίλια των χωρικών της υδάτων και μετά το κλείσιμο του κόλπου της Σύρτης, το τελευταίο, κατά παράβαση του διεθνούς δικαίου.
• Τα ίδια παραπάνω πρέπει κατ’ αναλογία να επεκταθούν και στην ακτή των Δωδεκανήσων στην Ανατολική Μεσόγειο,  από την Κάσο, την Κάρπαθο έως την Ρόδο και το Καστελλόριζο.
• Πέραν τούτων των δυνατοτήτων που απορρέουν από το Διεθνές Δίκαιο, η Ελλάδα οφείλει να προστατεύσει την κυριαρχία και τα κυριαρχικά της δικαιώματα με βάση την αρχή της μέσης γραμμής, όπως έχει νομοθετήσει με τον νόμο Μανιάτη. Αν δεν το πράξει, η χώρα μας,  τότε κινδυνεύει να καταστήσει γκρίζα ζώνη το Λιβυκό πέλαγος,  κατά τον όμοιο ισχυρισμό της Τουρκίας για τα Ίμια,  μετά το 1996. Η με κάθε τρόπο προστασία των δικαιωμάτων της Ελλάδας νότια της Κρήτης, πρέπει να συνεχιστεί  μέχρις ότου η Λιβύη προσέλθει σε συμφωνία πλήρους οριοθέτησης μαζί της ή έως ότου προσφύγει από κοινού στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης για τον ίδιο σκοπό.

Πώς πέτυχε στα ίδια θέματα η Κύπρος;

Φωτεινό αντιπαράδειγμα αποτελεί η  Κύπρος. Το νησιωτικό αυτό κράτος  χωρίς αξιόμαχη δυνατότητα, κατάφερε να οριοθετήσει τα θαλάσσια σύνορά του με βάση την αρχή της μέσης γραμμής. Το έπραξε  με την Αίγυπτο το 2003, με το Ισραήλ το 2010 και με τον Λίβανο το 2025, επιδεικνύοντας  διπλωματική επάρκεια και πολιτική σύνεση,  ιστορικών διαστάσεων.

Η Κύπρος, κατάφερε επίσης να αποτρέψει την σύναψη τουρκοσυριακού συμφώνου εις βάρος των δικαιωμάτων της στο Φοινικικό πέλαγος, μετά την πτώση του Άσαντ τον Δεκέμβριο του 2024. Ενεργοποίησε τον διεθνή και ευρωπαϊκό παράγοντα. Έτσι, δεν επέτρεψε τετελεσμένα εις βάρος της ούτε σε μερική ούτε σε ολική οριοθέτηση μεταξύ Τουρκίας και Συρίας με την νέα συριακή κυβέρνηση του Τζολάνι, πλήρως εξαρτώμενη από την Τουρκία.

Τούτο,  σε θλιβερή αντίστιξη με την αδυναμία της ελλαδικής κυβέρνησης να πράξει παρόμοια με το τουρκολιβυκό σύμφωνο, προνοητικά ή επιγενόμενα, από το 2019 έως σήμερα.

Κίνδυνος εθνικής απώλειας.

Η ενίσχυση και κατίσχυση του τουρκολιβυκού συμφώνου που στις 20 Οκτωβρίου απέκτησε και την, ούτως ειπείν ,εσωτερική νομιμοποίηση της νομοθετικής εξουσίας της Λιβύης κατά στρέβλωση του διεθνούς δικαίου και της γεωγραφίας, είναι ένα εν δυνάμει επικίνδυνο πολιτικό τετελεσμένο. Αντίκειται, όχι μόνο στα ελληνικά αλλά και στα αραβικά και στα δυτικά συμφέροντα, συνολικά ιδωμένα.

Είναι μια αυτοδύναμη μεταδυτική και αντιδυτική σύμπράξη στην περιοχή μας. Είναι γνήσιο γέννημα ενός πολυπολικού κόσμου που δρα με ισχύ και ερήμην δικαίου.  Αποπειράται να αποκόψει την ελλαδική από την κυπριακή ΑΟΖ και παραπέρα από την ισραηλινή. Τούτο δημιουργεί ένα τετελεσμένο εξόχως επικίνδυνο γεωπολιτικά και ιστορικά.

 Με την συνθήκη της Λωζάνης το 1923,  η Τουρκία μονοπώλησε την χερσαία διαδρομή από την Μέση Ανατολή προς την Ευρώπη, αποκτώντας την Μικρασία και τα Στενά. Αν η χώρα αυτή παρεμβληθεί και στην αντίστοιχη θαλάσσια διαδρομή, αυτό αποτελεί μείζονα πρόκληση εις βάρος των δυτικών συμφερόντων και των λαών της Μέσης Ανατολής, που θα έχει μακροϊστορικές προεκτάσεις. 

Η Ελλάδα υποχρεούται να  ανατρέψει το τουρκολιβυκό μνημόνιο και να το αγνοήσει με κάθε ενδεδειγμένο τρόπο, σε όλα τα πεδία. Αν το παραλείψει καθώς και αν αποτύχει, τούτο θα συνιστά μια μείζονα εθνική απώλεια. Θα καταστήσει την Ελλάδα ανενεργό άλλως περιορισμένο παίκτη στην Ανατολική Μεσόγειο. Θα παραδώσει τον ορυκτό πλούτο και κάθε άλλο πλεονέκτημα της περιοχής,  σε αλλότριους διαχειριστές, ερήμην του διεθνούς δικαίου. Θα καταστήσει τον κυπριακό ελληνισμό αδύναμο έναντι των παντοειδών υπαρξιακών προκλήσεων. Τέλος,  θα προβάλλει την χώρα μας,  αδύναμη έναντι οποιωνδήποτε φιλοδυτικών συμπράξεων στην Μέση Ανατολή και την Νότια Ασία. Θα την υποβαθμίσει σημαντικά έναντι φιλικών χωρών που παρακολουθούν και εξετάζουν τις δυνατότητές της.

Σε τοπικό επίπεδο, οι Έλληνες ψαράδες δεν θα μπορούν να ασκούν το επάγγελμά τους νοτιότερα της Ιεράπετρας. Η Περιφέρεια Κρήτης δεν θα μπορεί να αντλεί τα αναδιανεμητικά οφέλη σε ποσοστό 5% των εσόδων από τον ορυκτό πλούτο της περιοχής που της παρέχει ο ν. 4001/2001 της κυβέρνησης ΠΑΣΟΚ. Τα έσοδα του ορυκτού πλούτου της χώρας δεν θα μπορούν να διατεθούν στο Ταμείο Διαγενεακής Αλληλεγγύης, όπως έχει προβλέψει ο   ν.4162/2013 κατά το πρότυπο της νορβηγικής εμπειρίας.

Η πρόσφατη δραματική εξέλιξη αποτελεί άλλη μια απόδειξη κυβερνητικής αδυναμίας παρέμβασης σε δράσεις που γίνονται ερήμην και εις βάρος της Ελλάδος. Είναι μια δεινή διπλωματική ήττα που δοκιμάζει τις καίριες αντοχές της πατρίδας μας έναντι τρίτων με επιβλαβείς συνέπειες, σε βάθος ιστορικού χρόνου. Η πρόδηλη κυβερνητική αποτυχία, δεν επιτρέπεται να γίνει και εθνική απώλεια!

*Ο Νίκος Κ. Σκουλάς είναι Δικηγόρος και Περιφερειακός Σύμβουλος Κρήτης και στέλεχος του ΠΑΣΟΚ