Αλλαγές στο μεταναστευτικό: Φρένο στο άσυλο με αυστηρό screening, κράτηση και return hubs σε τρίτες χώρες

Εντός του μήνα το υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου φέρνει στη Βουλή το νομοσχέδιο που θα «κουμπώσει» την ελληνική νομοθεσία πάνω στο νέο Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Ασυλο της Ευρωπαϊκής Ενωσης.

Πρόκειται για μια μεταρρύθμιση που αλλάζει κυρίως τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται όσοι εισέρχονται παράνομα: από την πρώτη στιγμή της άφιξης μέχρι την τελική κρίση (άσυλο ή απόρριψη) και -κυρίως- μέχρι την επιστροφή. Το πολιτικό πρόσημο είναι σαφές.

Εξάλλου έρχεται και συμπληρώνει με το στίγμα του υπουργού Θάνου Πλεύρη, το οποίο άλλωστε έχει και μετρήσιμα αποτελέσματα: πιο αυστηρή προσέγγιση για όσους δεν διαθέτουν προσφυγικό προφίλ, πιο σφιχτά χρονοδιαγράμματα και λιγότερη δυνατότητα να περάσει ο χρόνος και να μετατραπεί η προσωρινή παραμονή σε τετελεσμένο.

Σε αυτή τη νέα αρχιτεκτονική, δύο είναι τα σημεία που αλλάζουν το παιχνίδι: τα return hubs και η συνολική αλυσίδα διαχείρισης των παράνομων από το screening μέχρι την απέλαση.

Screening για όλους

Η μεγάλη τομή ξεκινά από το πρώτο βήμα: τον έλεγχο διαλογής (screening). Δεν αφορά μερικούς και δεν αφορά μόνο όσους ζητούν άσυλο. Αφορά όλους όσοι εισέρχονται παράνομα στην Ελλάδα, ανεξαρτήτως αν έχουν ήδη υποβάλει αίτηση διεθνούς προστασίας. Ο στόχος είναι να γίνεται εξαρχής σωστή ταυτοποίηση, υγειονομικός έλεγχος και -κυρίως- εκτεταμένος έλεγχος ασφαλείας.

Η διαδικασία, όπως την παρουσίασε ο αρμόδιος υπουργός Θάνος Πλεύρης στο Υπουργικό Συμβούλιο, θα εφαρμόζεται τόσο στα νησιά Λέσβο, Σάμο, Χίο, Κω, Λέρο, όσο και στην ενδοχώρα, σε δομές όπως Μαλακάσα, Διαβατά. Το screening έχει και καθαρό χρονικό «κόφτη»: ολοκλήρωση σε 7 ημέρες στα σύνορα και 3 ημέρες στην ενδοχώρα. Και μόλις ολοκληρωθεί, ο κάθε υπήκοος τρίτης χώρας παραπέμπεται σε μία από δύο κατευθύνσεις: διαδικασία ασύλου και διαδικασία επιστροφής (αν δεν υποβάλει αίτηση).

Προτού καν ξεκινήσει η ουσιαστική εξέταση μιας αίτησης διεθνούς προστασίας προβλέπεται ότι θα διενεργείται κατά προτεραιότητα, με απλουστευμένες διατυπώσεις, έλεγχος δυνατότητας μεταφοράς αιτούντων σε άλλα κράτη-μέλη για λόγους οικογενειακής επανένωσης (όταν δηλαδή μέλη της ίδιας οικογένειας εντοπίζονται σε άλλο κράτος-μέλος). Αυτό το πρώιμο φίλτρο είναι κρίσιμο για τη λειτουργία του συστήματος: μειώνει τη διοικητική καθυστέρηση, αποφορτίζει δομές και εντάσσει πιο γρήγορα υποθέσεις σε κανάλι που δεν είναι αποκλειστικά ελληνικό.

Το προσφυγικό προφίλ

Από εκεί και πέρα, το νέο σύστημα χωρίζει τις υποθέσεις ασύλου ανάλογα με το προφίλ. Για λόγους εθνικότητας, ποσοστού αναγνώρισης ασύλου σε επίπεδο Ε.Ε. αλλά και για λόγους δημόσιας τάξης/εθνικής ασφάλειας ορισμένες κατηγορίες αιτούντων θα παραπέμπονται υποχρεωτικά στη συνοριακή διαδικασία ασύλου. Στην πράξη, αυτό αφορά κυρίως χώρες με χαμηλά ποσοστά αναγνώρισης, όπως ενδεικτικά Αίγυπτος, Μπανγκλαντές, Πακιστάν.

Το βασικό χαρακτηριστικό είναι ο χρόνος και το καθεστώς: η αίτηση πρέπει να εξεταστεί υποχρεωτικά μέσα σε 12 εβδομάδες σε πρώτο και δεύτερο βαθμό. Κατά το διάστημα αυτό, ο αιτών θεωρείται ότι δεν έχει κάνει είσοδο στη χώρα, δεν έχει πρόσβαση στην αγορά εργασίας και βρίσκεται είτε σε κράτηση είτε σε καθεστώς περιορισμού της ελευθερίας του. Η διαδικασία επιχειρεί να κόψει τη μετάβαση από το σύνορο στην ενδοχώρα ως «κανονικότητα».

Αν η αίτηση απορριφθεί στο πλαίσιο της συνοριακής διαδικασίας, δεν ανοίγει χώρος για μια μακρά περίοδο παραμονής. Ακολουθεί άμεσα η νέα συνοριακή διαδικασία επιστροφής, η οποία επίσης πρέπει να ολοκληρώνεται σε 12 εβδομάδες, χωρίς να μεσολαβεί κανονική είσοδος του ατόμου στη χώρα. Και σε αυτό το στάδιο προβλέπεται υποχρεωτική κράτηση. Με απλά λόγια: ο χρόνος παύει να είναι το πεδίο στο οποίο κερδίζεται -ή χάνεται- η μάχη της επιστροφής.

Ο χρόνος θεσπίζεται ως υποχρεωτικός κόφτης. Αντίθετα, οι πολίτες τρίτων χωρών που έχουν πιο έντονο προσφυγικό προφίλ (χώρες ή συνθήκες που οδηγούν συχνότερα σε διεθνή προστασία) οδηγούνται στην κανονική διαδικασία ασύλου. Το χρονικό πλαίσιο είναι μεγαλύτερο -έως 6 μήνες για την έκδοση απόφασης-, ενώ ο αιτών έχει περισσότερες εγγυήσεις, μεταξύ των οποίων και δυνατότητα πρόσβασης στην εργασία υπό τις προϋποθέσεις του νόμου, στην εκπαίδευση κ.λπ.

Στην ενδοχώρα

Το νέο πλαίσιο, όμως, δεν αφήνει κενό στην ενδοχώρα. Θεσπίζει υποχρεωτική ταχεία διαδικασία για πρόσωπα χαμηλού προσφυγικού προφίλ που εντοπίζονται να κυκλοφορούν παράνομα στην επικράτεια. Η εξέταση γίνεται μέσα σε 3 μήνες και δεν υπάρχει πρόσβαση στην αγορά εργασίας. Αν γίνει δεκτό το αίτημα διεθνούς προστασίας, χορηγείται προσφυγικό καθεστώς ή επικουρική προστασία.

Το νέο στοιχείο που μπαίνει ρητά στο πλαίσιο είναι η σύνδεση της πρόσβασης στην κοινωνική αρωγή (επιδόματα/παροχές) με την πραγματική συμμετοχή του δικαιούχου στα εθνικά μέτρα και προγράμματα ένταξης. Στην αντίθετη περίπτωση, αν το αίτημα διεθνούς προστασίας απορριφθεί, διατάσσεται η επιστροφή των απορριφθέντων στη χώρα καταγωγής, σε ασφαλή τρίτη χώρα ή σε χώρα κόμβο επιστροφών (return hub). Οι απορριφθέντες θα πρέπει είτε να αναχωρήσουν οικειοθελώς είτε -σε διαφορετική περίπτωση- να απομακρυνθούν αναγκαστικά από την Ελληνική Αστυνομία.

Εδώ εμφανίζεται για πρώτη φορά στο «επίσημο λεξιλόγιο» της εφαρμογής του Συμφώνου η έννοια του return hub ως συγκεκριμένη επιλογή προορισμού επιστροφής. Το τι ακριβώς θα σημαίνει στην πράξη -ποιες χώρες, με ποια συμφωνία, με ποιες εγγυήσεις- είναι το πεδίο όπου θα κριθεί η πραγματική αποτελεσματικότητα του μέτρου.

Ωστόσο, η αρχή είναι σαφής: η επιστροφή παύει να είναι μονοδιάστατη (μόνο χώρα καταγωγής) και ανοίγει τον δρόμο για «κόμβους επιστροφών» ως μέρος της ευρωπαϊκής στρατηγικής. Προβλέπεται, επίσης, ότι ο υπουργός Μετανάστευσης και Ασύλου μπορεί να συνάπτει τις συμφωνίες αυτές, σύμφωνα με το Ενωσιακό Δίκαιο.

Οι ανήλικοι

Υπάρχει και μια σαφής εξαίρεση που λειτουργεί ως κόκκινη γραμμή: οι ασυνόδευτοι ανήλικοι εξαιρούνται από το πεδίο εφαρμογής του άρθρου, άρα δεν μπορούν να ενταχθούν σε αυτή τη διαδρομή επιστροφής. Ενα ακόμη σημείο που αλλάζει την καθημερινή λειτουργία του συστήματος είναι η πιο στενή σύνδεση της απόφασης επιστροφής με την απόφαση ασύλου. Πλέον, η απόφαση επιστροφής πρέπει να εκδίδεται είτε μαζί με την απορριπτική απόφαση ασύλου από το ίδιο όργανο, είτε ταυτόχρονα σε περίπτωση αρμοδιότητας άλλου διοικητικού φορέα. Το στοιχείο αυτό είναι κεντρικό: «σπάει» τη μέχρι σήμερα εικόνα όπου το άσυλο και η επιστροφή κινούνταν συχνά σε διαφορετικούς χρόνους, δίνοντας χώρο σε καθυστερήσεις που, στην πράξη, λειτουργούσαν ως άτυπη παράταση παραμονής.

Το νομοσχέδιο δεν αφορά μόνο διαδικασίες, αλλά και τη δεύτερη μεγάλη «γραμμή» του Συμφώνου: την αλληλεγγύη. Για πρώτη φορά θεσπίζεται υποχρεωτικός μηχανισμός αλληλεγγύης, ώστε όταν ένα κράτος-μέλος, όπως η Ελλάδα, βρίσκεται υπό πίεση, να προβλέπεται συνδρομή από τα υπόλοιπα κράτη-μέλη με μετεγκαταστάσεις, οικονομική στήριξη ή επιχειρησιακή υποστήριξη.
Επίσης, προβλέπεται ότι σε περιπτώσεις κρίσης, μαζικών αφίξεων ή εργαλειοποίησης μεταναστευτικών ροών, τα κράτη-μέλη μπορούν να εφαρμόζουν ειδικές παρεκκλίσεις ώστε ένα κράτος πρώτης γραμμής να ανταποκριθεί αποτελεσματικά.

Το νέο πλαίσιο επιχειρεί να απαντήσει σε μια πραγματικότητα που η Ελλάδα γνωρίζει καλύτερα από πολλούς: οι ροές αλλάζουν, οι διαδρομές μετατοπίζονται, οι διακινητές προσαρμόζονται. Εκεί που το παλαιό σύστημα συχνά κρινόταν από τη διάρκεια και τις ουρές, το νέο σύστημα θέτει κανόνες ταχύτητας, κράτησης/περιορισμού και άμεσης σύνδεσης άσυλου–επιστροφής.

Τα return hubs, οι συνοριακές διαδικασίες και το screening δεν είναι λέξεις-κλειδιά είναι εργαλεία που, αν λειτουργήσουν όπως σχεδιάζονται, αλλάζουν το πού «κερδίζεται» ή «χάνεται» η διαχείριση της παράνομης εισόδου.

Σε αυτό το φόντο αποδίδεται στον Θάνο Πλεύρη η επιλογή να «σηκώσει» το βάρος της πολιτικής από τη διαχείριση των ροών στη διαχείριση των επιστροφών έως συνολικά την αυστηροποίηση της μεταναστευτικής πολιτικής. Ακολουθώντας τις οδηγίες του Κυριάκου Μητσοτάκη, ο Υπουργός, φέρνει, όπως λένε κυβερνητικά στελέχη «μετρήσιμα αποτελέσματα, δίχως να σηκώνει σκόνη».