Συντριβή F-4 Phantom στην Τανάγρα: τα επικρατέστερα σενάρια που απασχολούν τους ειδικούς

Το τραγικό δυστύχημα με τη συντριβή του μαχητικού αεροσκάφους F-4E Phantom ΙΙ της δίπλα στην 114 Πτέρυγα Μάχης στην Τανάγρα στη διάρκεια του Athens Flying Week 2026 έχει παγώσει τους φίλους της αεροπορικής ιδέας σε όλο τον κόσμο και, φυσικά, όλη την ελληνική κοινή γνώμη. 

Η απώλεια του αεροσκάφους δυστυχώς συνοδεύτηκε από την τραγική απώλεια των χειριστών του, του 40χρονου Επισμηναγού (Ι) Ιωάννη Μπλέσια που ήταν κυβερνήτης και του 37χρονου Σμηναγού (Ι) Δημήτριου Πέτρου που ήταν συγκυβερνήτης. Το αεροσκάφος ανήκε στη δύναμη της 338 Μοίρας (117 ΠΜ) με έδρα την Ανδραβίδα.

Φως στα αίτια του δυστυχήματος, που συνέβη μπροστά στα μάτια και τις κάμερες εκατοντάδων επισκεπτών του αεροπορικού show, αναμένεται να ρίξει η έρευνα που έχει αναλάβει αρμόδια επιτροπή της Πολεμικής Αεροπορίας. 

Τα πιθανότερα σενάρια που απασχολούν τους ειδικούς και θα εξετάσει η επιτροπή ανέφερε σε ανάρτησή του σε μέσο κοινωνικής δικτύωσης ο Σωτήρης Κωνσταντινίδης, δημοσιογράφος του ειδικού αεροπορικού Τύπου με πείρα δεκαετιών και συγγραφέας δεκάδων βιβλίων για αεροπορικά θέματα:

"Η τραγωδία στο αεροδρόμιο της Τανάγρας κατά τη διάρκεια της αεροπορικής επίδειξης Athens Flying Week άφησε την κοινή γνώμη παγωμένη και την αεροπορική κοινότητα σε βαθύ πένθος. 

Ένας έμπειρος χειριστής της Πολεμικής Αεροπορίας, 40ντάχρονος επισμηναγός και ένας 37χρονος σμηναγός/συγκυβερνήτης, με πάνω από 1500 ώρες πτήσης στο ενεργητικό τους, έχασαν τη ζωή τους όταν το θρυλικό F-4E Phantom συνετρίβη, εκτελώντας ελιγμό σε μικρό ύψος (πιθανώς μικρότερο από το προβλεπόμενο -ή αρχικώς σχεδιαζόμενο στις δοκιμές των ακροβατικών- για τέτοιο αεροσκάφος). 

Ενώ η επίσημη επιτροπή διερεύνησης της Πολεμικής Αεροπορίας συλλέγει τα συντρίμμια και αναλύει τα δεδομένα πτήσης για να συντάξει το τελικό πόρισμα, τα αεροδυναμικά χαρακτηριστικά του αεροσκάφους και οι συνθήκες του δυστυχήματος επιτρέπουν μια πρώτη σκιαγράφηση των επικρατέστερων σεναρίων που μελετούν οι ειδικοί.

Το κεντρικό ερώτημα που βασανίζει όλους είναι πώς ένας τόσο ικανός πιλότος βρέθηκε σε θέση από την οποία ήταν αδύνατο να αντιδράσει. 

Η απάντηση ενδέχεται να κρύβεται σε ένα από τα πιο ύπουλα φαινόμενα της αεροδυναμικής, το λεγόμενο βίαιο στολάρισμα σε υψηλή ταχύτητα (Ηigh Speed Stall). 

Οι περισσότεροι άνθρωποι θεωρούν ότι ένα αεροπλάνο χάνει την άντωσή του, δηλαδή πέφτει σε απώλεια στήριξης, κοινώς στολάρει, μόνο όταν η ταχύτητά του πέσει πολύ χαμηλά. 

Στην πραγματικότητα όμως, ένα μαχητικό αεροσκάφος μπορεί να στολάρει σε οποιαδήποτε ταχύτητα, ακόμη και με ταχύτητα διπλάσια ή πολλαπλάσια της ελάχιστης για ευθεία και οριζοντία πτήση, αν η γωνία και ο τρόπος με τον οποίο ο αέρας έρχεται σε επαφή με τις πτέρυγες ξεπεράσει ένα οριακό σημείο.

Όταν ο πιλότος εκτελεί μια κλειστή στροφή, ή προσπαθεί να οριζοντιώσει το αεροπλάνο μετά από έναν κατακόρυφο ελιγμό (loop), ασκούνται στο αεροσκάφος αυξημένες δυνάμεις βαρύτητας. 

Αυτές οι δυνάμεις αυξάνουν κατακόρυφα την ταχύτητα στην οποία το αεροπλάνο μπορεί να χάσει τη στήριξή του στον αέρα. Αν σε μια τέτοια φάση ο χειριστής διαπιστώσει ότι το έδαφος πλησιάζει επικίνδυνα και αντιδράσει ενστικτωδώς, τραβώντας απότομα το χειριστήριο προς τα πίσω για να σηκώσει το ρύγχος, τότε προκαλεί το ακριβώς αντίθετο αποτέλεσμα. Η γωνία προσβολής των πτερύγων αυξάνεται ακαριαία, η ροή του αέρα αποκολλάται από τις πτέρυγες και το αεροπλάνο παύει να παράγει την απαιτούμενη άντωση που το κρατά στον αέρα. Σε εκείνο το σημείο, παρά την υψηλή ταχύτητα, το μαχητικό μετατρέπεται σε μια συμπαγή μάζα που συνεχίζει να πέφτει προς το έδαφος λόγω αδράνειας, χωρίς ο πιλότος να μπορεί να αλλάξει την τροχιά του.

Πρόκειται για το λεγόμενο παράδοξο της αυτοσυντήρησης, όπου το ανθρώπινο ένστικτο έρχεται σε σύγκρουση με τη Φυσική. Όταν το έδαφος γεμίζει το οπτικό πεδίο στο αλεξίνεμο και μάλιστα σε μεγάλη κλίση (left bank/roll στην συγκεκριμένη περίπτωση λίγο πριν τη συντριβή), ο εγκέφαλος προστάζει-απαιτεί να τραβηχτεί το χειριστήριο πίσω. Η αεροδυναμική όμως απαιτεί το αντίθετο: να χαλαρώσει η πίεση, ώστε οι πτέρυγες να ξαναβρούν τη στήριξή τους. Όταν αυτό συμβαίνει σε ύψος μόλις μερικών δεκάδων μέτρων, ο διαθέσιμος χρόνος αντίδρασης είναι κλάσματα του δευτερολέπτου. Ακόμη και η πολυετής εμπειρία μπορεί να καμφθεί από την ακαριαία, ενστικτώδη αντίδραση της επιβίωσης. Επιπλέον, το Phantom σε τέτοιες οριακές συνθήκες παρουσιάζει το φαινόμενο της αντίθετης εκτροπής, όπου η χρήση των πηδαλίων κλίσης για να στρίψει το αεροπλάνο μπορεί να το αναγκάσει να εκτραπεί προς λάθος κατεύθυνση, καθιστώντας την ανάκτηση παντελώς αδύνατη.

Παράλληλα, εξετάζεται σοβαρά το ενδεχόμενο της λανθασμένης εκτίμησης της ενέργειας του αεροσκάφους πριν από τον ελιγμό. Τα μαχητικά αεροσκάφη ανταλλάσσουν συνεχώς ταχύτητα (κινητική ενέργεια) με ύψος (δυναμική ενέργεια). Αν το F-4 εισήλθε στον ελιγμό με ελάχιστα λιγότερη ταχύτητα από την προβλεπόμενη, ή αν υπήρξε μια μικρή καθυστέρηση στην απόδοση της ώσης στους κινητήρες J79, τότε η τροχιά της στροφής διευρύνθηκε και η ακτίνα της μεγάλωσε μέχρι που έφτασε στο έδαφος. Στο κατερχόμενο σκέλος, το μεγάλο βάρος του αεροσκάφους το τράβηξε προς τα κάτω, γρηγορότερα από όσο μπορούσαν να το συγκρατήσουν οι πτέρυγες, εξαντλώντας το διαθέσιμο υψομετρικό περιθώριο ασφαλείας.

Δεν αποκλείεται επίσης ο παράγοντας της οπτικής πλάνης ή του χωρικού αποπροσανατολισμού. Σε πολύ μικρό ύψος, με μεγάλες κλίσεις και υψηλές ταχύτητες, η εκτίμηση της πραγματικής απόστασης από το έδαφος γίνεται εξαιρετικά δύσκολη για το ανθρώπινο μάτι, καθώς απουσιάζουν τα σταθερά σημεία αναφοράς στον ορίζοντα. Ο πιλότος ενδέχεται να θεωρούσε ότι είχε περισσότερο ύψος από όσο πραγματικά διέθετε, ή να επικεντρώθηκε υπερβολικά στο να κρατήσει το αεροσκάφος μέσα στο στενό πλαίσιο (box) της επίδειξης για το κοινό, καθυστερώντας να ματαιώσει τον ελιγμό - όπως θα ήταν το σωστό να κάνει όσο είχε διαθέσιμο χρόνο και σωστή και έγκαιρη εκτίμηση ότι δεν θα προλάβει να τον εκτελέσει σωστά.

Το γεγονός ότι έγινε λάθος εκτίμηση επιβεβαιώνεται και από το γεγονός ότι δεν πρόλαβε, εκτός των ως άνω, να χρησιμοποιήσει ως τελευταία του διέξοδο το εκτινασσόμενο κάθισμα, μη σώζοντας και τον συγκυβερνήτη (Sequenced Ejection System).

Τέλος, στο τραπέζι των ερευνών παραμένει πάντα η πιθανότητα μιας αιφνίδιας μηχανικής βλάβης. Το F-4 Phantom είναι ένα ιστορικό αλλά γηρασμένο αεροσκάφος με κινητήρες τεχνολογίας της δεκαετίας του πενήντα. Μια στιγμιαία αστοχία υδραυλικού συστήματος την ώρα της μέγιστης καταπόνησης, ή μια καθυστέρηση στην απόκριση των κινητήρων τη στιγμή που ο χειριστής ζήτησε τη μέγιστη ισχύ, θα ήταν αρκετή για να αλλοιώσει την τροχιά του αεροσκάφους χωρίς να υπάρχει υπαιτιότητα του χειριστή.

Όποια κι αν αποδειχθεί η αλήθεια, το συμβάν αναδεικνύει την αμείλικτη φύση της πτήσης επίδειξης σε μικρό ύψος. Σε αυτό το απαιτητικό περιβάλλον, τα όρια μεταξύ ενός εντυπωσιακού ακροβατικού ελιγμού και της καταστροφής απέχουν ελάχιστα μέτρα και ελάχιστα δευτερόλεπτα, αφήνοντας μηδενικό περιθώριο για το οποιοδήποτε ανθρώπινο, αεροδυναμικό ή μηχανικό σφάλμα.

Σε κάθε περίπτωση οι αεροπορικές επιδείξεις είναι απολύτως αναγκαίες -παγκοσμίως- για την διάδοση της αεροπορικής ιδέας, την προσέλκυση νέων επιστημόνων στην αεροπορική και διαστημική τεχνολογία, αλλά και την ικανοποίηση αμέτρητων φίλων του αεροπλάνου. Διαφορετικά δεν θα φτάναμε ποτέ στη Σελήνη, ούτε θα σχεδιάζαμε βάσεις στον Άρη - ή θα μελετούσαμε τα όρια του Σύμπαντος.

Το να υποστηρίζουν κάποιοι/ες ότι πρέπει να καταργηθούν ισοδυναμεί με άλμα λογικής και οπισθοδρομισμό, διότι δείχνει άγνοια του πόσο πιο ρίσκο εμπεριέχουν οι αναγκαίες/απαραίτητες καθημερινές ασκήσεις των πολεμικών αεροποριών σε σχέση με μια επίδειξη."