Η «Συμφωνία της Μέκκας», το «ισλαμικό ΝΑΤΟ» και η στρατηγική της Τουρκίας

Με φόντο τη συνεχιζόμενη σύγκρουση των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ιράν στον Περσικό Κόλπο, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το μεγάλο θέμα στη μεγάλη γεωπολιτική εικόνα της Μέσης Ανατολής τις τελευταίες εβδομάδες είναι το "Σύμφωνο της Μέκκας", η αμυντική συμφωνία Τουρκίας, Σαουδικής Αραβίας και Πακιστάν. 

Πρόκειται για ένα σύμφωνο κοινής άμυνας που υπογράφηκε από τρεις ιδιαίτερα σημαντικές και ισχυρές μουσουλμανικές χώρες. Τρεις χώρες που δεν είναι δημοκρατίες, έχουν ιδιαίτερες η καθεμιά σχέσεις με τον ισλαμισμό και επιδιώκουν να διαδραματίζουν έναν ευρύτερο περιφερειακό ρόλο. Ταυτόχρονα είναι όμως και οι τρεις επίσημα σύμμαχοι των Ηνωμένων Πολιτειών. Και αυτό είναι μόνο ένα από τα οξύμωρα σημεία αυτής της υπόθεσης. Ένα άλλο οξύμωρο είναι η σχέση τους με τα πυρηνικά όπλα.

Το Πακιστάν είναι ήδη εδώ και δεκαετίες η μόνη μουσουλμανική πυρηνική δύναμη. Η Σαουδική Αραβία δεν έχει επίσημα εκφράσει την βούληση για την απόκτηση πυρηνικών όπλων, ωστόσο είναι γνωστό ότι το ενδεχόμενο αυτό δεν είναι καθόλου αδιάφορο στο Ριάντ, ειδικά αν συμπεριλάβει κανείς στην εξίσωση τα πυρηνικά όπλα του Ισραήλ και το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, που αποτελούν τους δύο μεγάλους γεωπολιτικούς ανταγωνιστές της Σαουδικής Αραβίας. Και τέλος η Τουρκία είναι γνωστό ότι διαθέτει φιλοδοξίες ανάπτυξης πυρηνικού οπλοστασίου, και έχει σε ισχύ πυρηνικό πρόγραμμα με την υποστήριξη του Πακιστάν. Τουρκία και Σαουδική Αραβία τέλος έχουν σε εξέλιξη επίσης πρόγραμμα κατασκευής πυρηνικών εργοστασίων παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειεας. Ασφαλώς, τόσο το Ισραήλ όσο και οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν συζητούν καν το ενδεχόμενο οι χώρες αυτές να αναπτύξουν πυρηνικά όπλα...

Η συμφωνία των τριών και οι ΗΠΑ

Μέχρι στιγμής οι ΗΠΑ δεν έχουν εκδηλώσει τις αντιδράσεις τους ούτε υπέρ ούτε κατά αυτής της κίνησης, η οποία έχει πολλές αναγνώσεις και θα μπορούσε να θεωρηθεί τόσο εμπόδιο, όσο και ενίσχυση στα σχέδιά τους για αποδέσμευση από την ασφάλεια της Μέσης Ανατολής. Είναι ωστόσο απολύτως σαφές, κυρίως μέσα από τις δηλώσεις των Τούρκων αξιωματούχων, ότι αυτό το σύμφωνο κοιτάζει στα μάτια την αναβαθμισμένη γεωστρατηγική θέση του Ισραήλ και δεν είναι καθόλου ευπρόσδεκτο από τη μεριά του Τελ Αβίβ (ή της Ιερουσαλήμ, ανάλογα ποια πόλη αναγνωρίζει καθένας ως προτεύουσα της χώρας).

Μάθετε πώς διαμορφώθηκαν οι συσχετισμοί στη Μέση Ανατολή μέσα από τα podcast του Newshub

Η τριμερής μέχρι τώρα αμυντική συμφωνία θεωρείται από τους αναλυτές ως ευθέως ανταγωνιστική στις "Συμφωνίες του Αβραάμ", τον αμερικανικής έμπνευσης μηχανισμό ασφάλειας και ανάπτυξης με συμμετοχή του Ισραήλ και των αραβικών χωρών -που θέλησε να τινάξει στον αέρα η επίθεση της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου 2023. Ταυτόχρονα η νέα συμφωνία "διαβάζεται" και ως εναλλακτική ή μάλλον ανταγωνιστική κίνηση στον επίσης αμερικανικής έμπνευσης και σχεδίασης εμπορικό δρόμο IMEC (India-Middle East-Europe Corridor).

Ήδη στον διεθνή ειδικό Τύπο κάνουν την εμφάνισή τους άρθρα που χαρακτηρίζουν αυτό το σύμφωνο ως "την αρχή του τέλους του αμερικανοκεντρικού συστήματος ασφάλειας της Μέσης Ανατολής". Μπορεί αυτό να ακούγεται πρόωρο ή υπερβολικό, ωστόσο δεν μπορεί παρά να λάβει κανείς πολύ σοβαρά υπόψη του τις εξελίξεις. Η Ουάσιγκτον, όπως και οι Βρυξέλλες αλλά και άλλες δυνάμεις παρακολουθούν και καταγράφουν τις εξελίξεις, χωρίς να βιάζονται να πάρουν θέση. Είναι σαφές όμως ότι σε ένα βαθμό τουλάχιστον οι Αμερικναοί μοιάζουν να έχουν χάσει την πρωτοβουλία των κινήσεων.

Ο ρόλος της Τουρκίας

Εξίσου σαφές είναι ότι η Τουρκία ήθελε πάρα πολύ αυτή την αμυντική συμφωνία και δούλεψε σκληρά για αυτή. Εκμεταλλευόμενη την αναβάθμιση του ρόλου της στην Μέση Ανατολή (σε μεγάλο βαθμό λόγω της αμετροεπούς συμπάθειας του προέδρου Τραμπ στον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν προσωπικά), αλλά και την αναβαθμισμένη -λόγω του πολέμου στο Ιράν- θέση του Πακιστάν που αποτελεί σταθερό σύμμαχο της Άγκυρας εδώ και πολλές δεκαετίες, έπεισε τους Σαουδάραβες ότι είναι η κατάλληλη στιγμή για μια τέτοια κίνηση. 

Μάθετε για τον σχεδιασμό της Τουρκίας εναντίον του Ισραήλ μέσα από τα podcast του Newshub

Είναι απολύτως ξεκάθαρο ότι η συγκρότηση ενός "μουσουλμανικού τείχους ανάσχεσης" του Ισραήλ ήταν ένας στρατηγικός στόχος του Ερντογάν, τον οποίο και φαίνεται να επιτυγχάνει σε αυτή τη φάση. Η  αποτυχία των ΗΠΑ να ελέγξουν το Ιράν και η κατάρρευση της πολιτικής παντοδυναμίας του συμπλόκου ΗΠΑ-Ισραήλ μετά από αυτή δημιούργησαν ένα σαφές κενό ασφάλειας στην ευρύτερη περιοχή με πρώτα θύματα τις αραβικές χώρες του Κόλπου. Η Τουρκία του Ερντογάν έχει αποδείξει ότι ξέρει καλά να αξιοποιεί τα κενά ασφάλειας που αφήνει η πολιτική των ΗΠΑ στην ευρύτερη περιφέρεια. 

Φιλοδοξία της Τουρκίας είναι το "Σύμφωνο της Μέκκας" να αποτελέσει μια ευρύτερη μουσουλμανική συμμαχία με συμμετοχή και άλλων δυνάμεων, με πρώτη την Αίγυπτο. Αυτό ήταν ήδη γνωστό και φρόντισε να το καταστήσει απόλυτα σαφές κατά την επίσκεψή του στο Κάιρο ο Υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν. Ωστόσο, εξίσου σαφές έγινε εκ νέου και μετά από αυτή την επίσκεψη ότι προς το παρόν τουλάχιστον η Αίγυπτος δεν σκοπεύσει να ενταχθεί σε αυτή την αμυντική συνεργασία, χωρίς αυτό να επηρεάζει τη φάση εξομάλυνσης των σχέσεών της με την Τουρκία ούτε την εντεινόμενη αμυντική συνεργασία των δύο χωρών. 

Μάθετε γιατί η Αίγυπτος δεν θα συμμετάσχει στη "Συμφωνία της Μέκκας" μέσα από τα podcast του Newshub

Οι υπογραφές στην ιερή πόλη του Ισλάμ μπορεί να ήταν η αρχή αυτής της τριμερούς συνεργασίας, για την Άγκυρα όμως ήταν η ολοκλήρωση ενός σημαντικού κύκλου επέκτασης και αναβάθμισης της επιρροής της στη Μέση Ανατολή. Ενός κύκλου που χωρίς αμφιβολία ξεκίνησε με την προέλαση των τζιχαντιστών στη Συρία και την πτώση του καθεστώτος Άσαντ. Η Τουρκία πλέον θα προσπαθήσει να χτίσει πάνω στα θεμέλια της κυριαρχίας της στη Συρία, της παρουσίας της στη Σομαλία και του φόβου που δημιουργεί στους Άραβες η ενίσχυση του Ισραήλ και η εξασθένιση των ΗΠΑ.

Η Ελλάδα, οι Patriot και ο άξονας με το Ισραήλ

Η Αθήνα παρακολουθεί τις εξελίξεις αυτές με προσοχή και προβληματισμό, όπως είναι λογικό. Σε ό,τι αφορά τη νέα συμφωνία αυτή καθαυτή, σε σχέση με την Ελλάδα δεν κομίζει κάτι δραματικά νέο, καθώς η συνεργασία μεταξύ Τουρκίας και Πακιστάν ήταν δεδομένη ήδη από παλιά. Σε σχέση με αυτό μάλιστα η Ελλάδα ήδη τα τελευταία χρόνια αναπτύσσει σε διάφορα επίπεδα μια ευρύτερη συνεργασία με την Ινδία, κάτι που θα έχει ενδιαφέρον να δούμε αν θα ενταθεί στο εξής. Το πλέον κρίσιμο σημείο για την ελληνική πλευρά είναι ο ρόλος της Σαουδικής Αραβίας σε αυτή την τριμερή συνεργασία.

Κι αυτό γιατί σε σχέση με το Ριάντ η Αθήνα έχει ήδη σε ισχύ ένα σύμφωνο αμυντικής συνεργασίας, το οποίο μάλιστα έχει ως συνέπεια την επί χρόνια παρουσία της Ελληνικής Δύναμης Σαουδικής Αραβίας (ΕΛΔΥΣΑ) στη χώρα. Μια παρουσία μάλιστα που στη διάρκεια των περασμένων μηνών αποδείχθηκε ιδιαίτερα χρήσιμη για την Σαουδική Αραβία, καθώς οι ελληνικές συστοιχίες αντιβαλλιστικών πυραύλων Patriot προστάτευσαν με επιτυχία τις πετρελαϊκές εγκαταστάσεις στο Γιανμπού από ιρανικά πλήγματα σε αρκετές περιπτώσεις.

Η ελληνική πλευρά αντιλαμβάνεται -και πολύ σωστά- ότι η επιλογή των Σαουδαράβων να στέρξουν στην συνεργασία με την Τουρκία δεν αφορά την Ελλάδα, ούτε και στρέφεται πολύ περισσότερο εναντίον της χώρας μας, παρά τις διάφορες κραυγές που έσπευσαν να ακουστούν από διάφορους κύκλους. Μια σπασμωδική αντίδραση και μια εκούσια ψυχρότητα με το Ριάντ μόνο βλάβη θα έφερνε στα εθνικά συμφέροντα και θα εξυπηρετήσει άριστα τους σχεδιασμούς της Άγκυρας. Η Ελλάδα έχει κάθε λόγο να επιδιώξει να κεφαλαιοποιήσει την έμπρακτη βοήθεια προς τη Σαουδική Αραβία και να εμβαθύνει τις διμερείς σχέσεις, επιδιώκοντας παράλληλα να εμπεδώσει την παρουσία και τις σχέσεις της με τον αραβικό κόσμο.

Ιδιαίτερη προσοχή, διερεύνηση και οριοθέτηση χρειάζεται η πρόβλεψη για ρήτρα αμοιβαίας συνδρομής μεταξύ των μελών της συμφωνίας σε περίπτωση επίθεσης από τρίτη δύναμη. Εκεί η Αθήνα είναι θεμιτό να διερευνήσει το αντικειμενικό έδαφος αυτής της πρόβλεψης, η οποία ωστόσο άμα τη υπογραφή της δοκιμάζεται χωρίς κάποια ιδιαίτερη αντίδραση, καθώς η Σαουδική Αραβία δέχθηκε επίθεση από τους Χούθι της Υεμένης λίγα 24ωρά μετά την υπογραφή στη Μέκκα, χωρίς να υπάρχει κάποια ένδειξη συνδρομής από τους εταίρους του συμφώνου. 

Από την άλλη πρέπει να είναι απολύτως σαφές σε όλους το πώς αντιλαμβάνεται η Τουρκία αυτή τη συμφωνία και γιατί επείγεται να την επεκτείνει στην κατεύθυνση της Αιγύπτου. Οι Τούρκοι αξιωματούχοι δεν αφήνουν περιθώρια για αμφιβολίες, αυτή η νέα αμυντική συμφωνία εκλαμβάνεται από την Άγκυρα ως ευθεία αμφισβήτηση της στρατιωτικής κυριαρχίας του Ισραήλ στην περιοχή, αλλά και ως αντιστάθμισμα στον άξονα Ελλάδας-Κύπρου-Ισραήλ στην Ανατολική Μεσόγειο. Αν και προφανώς δεν υπάρχουν δείγματα οποιασδήποτε έμπρακτης εμφάνισης της "Μέκκας" στη Μεσόγειο, ωστόσο η Τουρκία είναι ξεκάθαρο ότι προσπαθεί να μεταφέρει στη δική μας περιοχή τα πλεονεκτήματα που της προσφέρει η αναβάθμισή της στην Μέση Ανατολή. Και σε αυτό τουλάχιστον θα πρέπει να εντείνουμε την προσοχή μας και, γιατί όχι, να θέσουμε το ερώτημα αν χρειαστεί, σε πόσα "ΝΑΤΟ" μπορεί να συμμετέχει ταυτόχρονα η Τουρκία;