Λατινική Αμερική: Η «αυλή» των ΗΠΑ και οι δεκάδες στρατιωτικές επεμβάσεις

Η επέμβαση των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής στην Βενεζουέλα δεν είναι ασφαλώς η πρώτη που πραγματοποιούν στις χώρες της Λατινικής Αμερικής, όλοι το γνωρίζουν αυτό. Οι περισσότεροι όμως δεν γνωρίζουμε ότι η επιχείρηση που διεξήχθη τις πρώτες νυχτερινές ώρες της 3ης Ιανουαρίου 2026 θεωρείται η... πεντηκοστή έβδομη στην ιστορία! Πρόκειται ασφαλώς για εντυπωσιακό αριθμό. Η πρώτη ενοπλη και μάλιστα πολεμική παρέμβαση των ΗΠΑ νοτιότερα των συνόρων της ξεκίνησε πριν εκατόν ογδόντα χρόνια, όταν στις 25 Απριλίου 1846 εισέβαλαν στο Μεξικό. Αποτέλεσμα ήταν ο αμερικανομεξικανικός πόλεμος που κατέληξε στην ήττα των Μεξικανών και ενσωμάτωση του ενός τρίτου των εδαφών τους στις ΗΠΑ.

Από τότε ξεκίνησε ένα πολύ μακρύ γαϊτανάκι παρεμβάσεων και επεμβάσεων, που μας έφτασε στο σήμερα. Η Λατινική Αμερική, Κεντρική και Νότια, είναι μια πολύ μεγάλη γεωγραφική ζώνη που έχει μικρή ή και καθόλου δημοκρατική πολιτειακή παράδοση. Αντίθετα, έχει μεγάλη παράδοση στην ανάπτυξη ριζοσπαστικών ή και επαναστατικών κινημάτων, εθνικής και ταξικής φύσης.

 Σημασία έχει να κάνουμε μια σύντομη επισκόπηση των επιχειρήσεων αυτών στην περίοδο μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν και εδραιώθηκε σε μεγάλο βαθμό η κυριαρχία των ΗΠΑ στο δυτικό ημισφαίριο και η χώρα έγινε πυρηνική υπερδύναμη. Παραδόξεως, στα χρόνια μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και συγκεκριμένα την τελευταία τριαντακονταετία, όταν και έγιναν η μοναδική υπερδύναμη, οι Αμερικανοί περιόρισαν σε ένα βαθμό αυτές τις ενέργειες.

Στο κυνήγι του κομμουνισμού και της ανάσχεσης των Σοβιετικών

Σημαντικό είναι να έχουμε υπόψη μας ότι συνολικά οι παρεμβάσεις των ΗΠΑ δεν λαμβάνουν πάντα στρατιωτικό χαρακτήρα. Αντίθετα, συνήθως η στρατιωτική δράση παραμένει έσχατο μέσο για την επίτευξη των πολιτικών στόχων και συνήθως οι παρεμβάσεις έχουν πολιτική ή σπανιότερα οικονομική μορφή, ενώ ο αμερικανικός μηχανισμός ισχύος ιδίως στα χρόνια του Ψυχρού Πολέμου εμπλέκεται στην περιοχή σταθερά με τις υπηρεσίες πληροφοριών και την ανάπτυξη ανεπίσημων συμβούλων στις υπηρεσίες ασφαλείας, αλλά και σε στρατιωτικές και παραστρατιωτικές δυνάμεις χωρών της Λατινικής Αμερικής. Εξού και προέκυψαν μια σειρά από περιπτώσεις έμμεσων και παρασκηνιακών παρεμβάσεων, με υποστήριξη εθνικιστικών παραστρατιωτικών ομάδων ή στρατιωτικών κινημάτων και αντιδημοκρατικών κυβερνήσεων.

Διαδήλωση κατά των αμερικανικών επεμβάσεων στο Ελ Σαλβαδόρ

Ήδη από το 1946, αμέσως μετά το τέλος του Β' Παγκοσμίου και πριν καν την έναρξη του Ψυχρού Πολέμου οι ΗΠΑ έστρεψαν την προσοχή τους στην "απολύμανση" της Λατινικής Αμερικής από την κομμουνιστική πολιτική επιρροή, καθώς είχαν εξαιρετικά έγκαιρα συνδέσει την ανάπτυξη αριστερών ριζοσπαστικών ή επαναστατικών κινημάτων με την παρουσία και εδραίωση της σοβιετικής διείσδυσης σε μια περιφέρεια που θεωρούσαν παραδοσιακά το μαλακό υπογάστριο της χώρας τους, αναπτύσσοντας από πολύ νωρίς την αντίληψη μιας "αυλής" (courtyard).

Μάθετε περισσότερα για την αμερικανική στρατηγική ακούγοντας τα podcast του Newshub: Χαράλαμπος Παπασωτηρίου: Η αμερικανική υψηλή στρατηγική από τον Ψυχρό Πόλεμο στην εποχή Τραμπ

Για παράδειγμα το 1948 οι Αμερικανοί παρεμβαίνουν έμμεσα αλλά καθοριστικά στον σύντομο εμφύλιο της Κόστα Ρίκα βοηθώντας τον Χοσέ Φιγκουέρες Φερρέρ να κερδίσει και να γίνει πρόεδρος, δηλώνοντας ετοιμότητα να μεταφέρουν ακόμα και στρατεύματα από τον Παναμά προκειμένου "να τερματιστεί ο κομμουνιστικός έλεγχος της Κόστα Ρίκα". Σε αυτό το τέμπο συνέχισαν τις παρεμβάσεις την επόμενη εικοσαετία σε μια σειρά από χώρες της περιφέρειας αυτής, από την Γουατεμάλα (τέσσερις φορές, 1954, 1960, 1963, 1966!) ως το Ελ Σαλβαδόρ (τρεις φορές, 1960, 1968, 1972) και από τη Δομινικανή Δημοκρατία (1963 και 1965) και τη Νικαράγουα μέχρι ακόμα και τη Βραζιλία (1964)! 

Κούβα: το "καρφί στο μάτι των Αμερικανών"

Μια όλως ιδιαίτερη περίπτωση για την λατινοαμερικανική πολιτική της Ουάσιγκτον υπήρξε διαχρονικά η Κούβα. Στο νησιωτικό αυτό κράτος που βρίσκεται κυριολεκτικά δίπλα στις ΗΠΑ και σε ιδιαίτερα στρατηγική θέση, το 1959 μια κομμουνιστική επανάσταση πέτυχε να ανατρέψει τον δικτάτορα Φουλχένσιο Μπατίστα. Ηγέτης της κουβανέζικης επανάστασης αναδείχθηκε ο Φιντέλ Κάστρο και ένας από τους βασικούς συνεργάτες του ήταν ο Ερνέστο "Τσε" Γκουεβάρα. 

Ο Φιντέλ Κάστρο απευθύνει ομιλία μετά την κατάληψη της Αβάνας από τους επαναστάτες

Άμεσα οι Αμερικανοί άρχισαν προσπάθειες ανατροπής του Κάστρο, ήδη τους πρώτους μήνες διακυβέρνησής του, οι προσπάθειες όμως των προέδρων Αιζενχάουερ και Κέννεντυ απέτυχαν, με πιο εμβληματική αποτυχία την απόβαση 1400 εξοπλισμένων από τους Αμερικανούς Κουβανέζων αντικαθεστωτικών στον Κόλπο των Χοίρων. Σύντομα η Κούβα έγινε προπύργιο της σοβιετικής παρουσίας στην Καραϊβική, με αποκορύφωμα την διαβόητη "κρίση των πυραύλων" που οδήγησε σε συνομολόγηση άγραφων κανόνων μεταξύ ΗΠΑ και ΕΣΣΔ, χωρίς αυτό όμως να ελαφρύνει την πίεση στο καθεστώς του Κάστρο.

Η Κούβα έγινε στόχος βαρύτατων οικονομικών κυρώσεων από τις ΗΠΑ, οι οποίες ουσιαστικά διαμόρφωσαν ένα συνολικό περιβάλλον ανέχειας στη χώρα, κάτι από το οποίο μόλις τα τελευταία χρόνια προσπαθεί με μικρά βήματα να βγει. Από την άλλη, οι Αμερικανοί έφτασαν να στείλουν ομάδες των Πράσινων Μπερέ στη Βολιβία προκειμένου να εντοπίσουν και να εξοντώσουν τον Τσε Γκουεβάρα, όταν εκείνος έφυγε από την Κούβα και άρχισε να δραστηριοποιείται σε άλλες χώρες της ευρύτερης περιοχής.

Από το κυνήγι του κομουνισμού στο κυνήγι των ναρκωτικών

Τη δεκαετία του 1970 η προσοχή της Ουάσιγκτον στράφηκε νοτιότερα από την Κεντρική Αμερική και κυρίως στην υπονόμευση και την πτώση αριστερών και κεντροαριστερών κινημάτων και κυβερνήσεων μέσα από την υποστήριξη δεξιών ανταρτών και στρατιωτικής χούντας σε χώρες όπως η Χιλή και η Ουρουγουάη. Σύντομα όμως, τη δεκαετία του 1980, την εποχή της διακυβέρνησης Ρόναλντ Ρήγκαν, οι ΗΠΑ επιστρέφουν δυναμικά στην Κεντρική Αμερική, στοχοποιώντας αυτή τη φορά όχι μόνο φιλοσοβιετικούς ηγέτες και κινήματα, αλλά και δίκτυα παραγωγής και εμπορίας ναρκωτικών, τα περιώνυμα καρτέλ -της κοκαϊνης κυρίως. Αυτό είναι ένα κοινό που έχει η πρόσφατη "εκστρατεία" του Ντόναλντ Τραμπ εναντίον διαφόρων χωρών της περιοχής, με την προσθήκη και των μεταναστευτικών ροών στον πυρήνα των ζητημάτων που θέτει ο Λευκός Οίκος.

Αμερικανοί πεζοναύτες συλλαμβάνουν ντόπιους στη Γρανάδα (1983)

Διαρκείς παρεμβάσεις και ένταση της εμπλοκής και επιρροής στο Ελ Σαλβαδόρ, τη Γουατεμάλα, τη Νικαράγουα, την Ονδούρα, τον Παναμά. Στη συνέχεια, στρατιωτική επέμβαση και κατάληψη της Γρανάδας, ενώ το 1989 έρχεται η σειρά του Παναμά, όπου 27.000 Αμερικανοί πεζοναύτες και στρατιώτες καταλαμβάνουν τη χώρα και καταφέρνουν να συλλάβουν τον δικτάτορα Μανουέλ Νοριέγκα, σε μια ενέργεια αρκετά παρόμοια με την σύλληψη Μαδούρο. Ο Νοριέγκα δικάζεται, καταδικάζεται και φυλακίζεται στις ΗΠΑ με βαριές κατηγορίες για λαθρεμπόριο ναρκωτικών.

Στη Νικαράγουα η εμπλοκή των ΗΠΑ έφτασε στο σημείο να οδηγήσει σε συγκρότηση δεξιών παραστρατιωτικών ομάδων, των Κόντρας, που έδρευαν και εκπαιδεύονταν στο έδαφος της Ονδούρας, προκειμένου να εισβάλουν και να ανατρέψουν το επαναστατικό καθεστώς των αριστερών, επίσης παραστρατιωτικών Σαντινίστας, με επικεφαλής τον δικτάτορα Ντανιέλ Ορτέγκα. Οι Αμερικανοί κατηγορούσαν τον Ορτέγκα και τους Σαντινίστας επίσης για λαθρεμπόριο ναρκωτικών, ωστόσο στη συνέχεια αποκαλύφθηκε ότι και η χρηματοδότηση των Κόντρας γινόταν από την αμερικανική κυβέρνηση με πόρους από παράνομο εμπόριο όπλων προς το Ιράν (σκάνδαλο Ιράν-Κόντρας).

Στιγμιότυπο από την επιχείρηση "Δίκαιος Σκοπός" για την κατάληψη της πόλης και της διώρυγας του Παναμά το 1989.

Το "Δόγμα Μονρόε" σε νέες περιπέτειες

Ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ σε δηλώσεις του το τελευταίο διάστημα, πριν και ασφαλώς μετά την επιχείρηση εναντίον της Βενεζουέλας, αναφέρεται συχνά στο "Δόγμα Μονρόε", δηλαδή τη στρατηγική εξαγγελία του προέδρου Τζέιμς Μονρόε το 1823 ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες θα είναι η πρώτη και κυρίαρχη δύναμη καθορισμού των δομών ισχύος στο δυτικό ημισφαίριο και κατά μείζονα λόγο στην αμερικανική ήπειρο. Ο Τραμπ μάλιστα διεκδικεί για τον εαυτό του κάτι σαν οικειοποίηση του στρατηγικού αυτού δόγματος, αναφέροντάς το ως "Δόγμα Ντον-ρόε", σε μια ένδειξη του γνωστού χιούμορ του.

Το συγκεκριμένο στρατηγικό δόγμα είχε σκοπό να διακηρύξει αρκετά νωρίς είναι η αλήθεια, ότι οι ΗΠΑ αναλαμβάνουν πρωτεύοντα και καθοριστικό ρόλο στα πράγματα της ηπείρου έναντι των ευρωπαϊκών αποικιοκρατικών δυνάμεων, Βρετανίας, Γαλλίας, Ισπανίας, Πορτογαλίας και Ολλανδίας, που διατηρούσαν ακόμα ισχυρές προσβάσεις στη Βόρεια και στη Λατινική Αμερική. Αυτό το δόγμα προέβλεπε βέβαια και ότι οι ΗΠΑ δεν θα εμπλέκονται αποφασιστικά στα ζητήματα του ανατολικού ημισφαιρίου, δηλαδή κυρίως της Ευρασίας, τα οποία άφηνε στην πρωτοβουλία των ευρωπαϊκών χωρών.

Ωστόσο, αυτή η στρατηγική αποδείχθηκε κοντόφθαλμη όταν οι ΗΠΑ άρχισαν να έχουν φιλοδοξίες παγκόσμιας δύναμης και ιδίως ήδη πριν τον Α' αλλά κυρίως οπωσδήποτε μετά τον Β΄Παγκόσμιο Πόλεμο. Τότε οι ΗΠΑ ενεπλάκησαν απολύτως καθοριστικά στα ευρωπαϊκά θέματα αλλά περαιτέρω και σε ό,τι αφορούσε την Ασία σε όλες τις περιφέρειές της. Αντίστοιχα στη συνέχεια η Σοβιετική Ένωση επιδίωξε με διάφορους τρόπους να επηρεάζει την λατινοαμερικάνικη πολιτική, επιδίωξη απέναντι στην οποία όπως είδαμε οι ΗΠΑ όρθωσαν ένα τείχος δικών τους αντενεργειών.

Στη διάρκεια του περασμένου έτους, στη δεύτερη προεδρία του Ντόναλντ Τραμπ, οι ΗΠΑ έχουν ανοίξει μια βεντάλια ζητημάτων για την ισορροπία ισχύος στην αμερικανική ήπειρο, από τις απειλές προς τον Καναδά, τον Παναμά και το Μεξικό, ως την προαναγγελία σχεδόν προσάρτησης της Γροινλανδίας και την καταναγκαστική επιστροφή μεταναστών σε χώρες της Λατινικής Αμερικής. Απειλές έχουν εκτοξευτεί και κατά της Κούβας από τον Λευκό Οίκο, πριν τη στροφή εναντίον της Βενεζουέλας του Νικολάς Μαδούρο, ο οποίος αποτελεί πλέον παρελθόν για τη χώρα, η οποία όμως έχει αβέβαιο μέλλον.

Το ανακαινισμένο από τον Τραμπ "Δόγμα Μονρόε" δεν γνωρίζουμε ακριβώς πώς νοείται και μέχρι πού φτάνει. Οι ενεργειακοί πόροι και η διείσδυση της Κίνας συνυπάρχουν στην ατζέντα με τις μεταναστευτικές ροές και το λαθρεμπόριο ναρκωτικών. Είναι σαφές ότι η Ουάσιγκτον στην εποχή Τραμπ επιδιώκει αφενός να αποκόψει τις δυνατότητες οικονομικής διείσδυσης του Πεκίνου στη γειτονιά της, αλλά πέραν αυτού και να διαμορφώσει η ίδια με διάφορους τρόπους το πολιτικό και γεωπολιτικό τοπίο της αμερικανικής ηπείρου στο σύνολό της. Τα όρια στα οποία μπορεί να φτάσει για να το πετύχει αυτό ουδείς τα γνωρίζει αυτή τη στιγμή.