Τι σηματοδοτεί γεωπολιτικά η υπογραφή των συμβάσεων

Η υπογραφή στις 16 Φεβρουαρίου μεταξύ της ΕΔΕΥΕΠ και της κοινοπραξίας Chevron – HELLENiQ ENERGY των συμβάσεων παραχώρησης δικαιωμάτων εξερεύνησης υδρογονανθράκων στα δύο θαλασσοτεμάχια του Νοτίου Κρητικού Πελάγους αποτελεί τομή στα ελληνικά ενεργειακά δεδομένα. Οι δύο παραχωρήσεις νοτίως της Κρήτης, που αναμένεται να υπερψηφισθούν στη Βουλή με αυξημένες πλειοψηφίες τον επόμενο μήνα, ολοκληρώνουν την αδειοδοτική πτυχή του εθνικού προγράμματος υδρογονανθράκων και των περιοχών προτεραιότητας που έθεσε ο πρωθυπουργός το 2022, όταν αναγνώρισε την ανάγκη ανάτασης μιας εν πολλοίς «εν υπνώσει» διαδικασίας, που έως το 2022 είχε, αφενός, επιτύχει την υπογραφή πολλών παραχωρήσεων αλλά είχε, αφετέρου, προχωρήσει –ιδίως στα θαλάσσια τεμάχια– σε ελάχιστα σεισμικά.

Αρχής γενομένης με τα σεισμικά της Exxon στο δυτικό τμήμα νοτίως της Κρήτης τον Οκτώβριο του 2022, εκτελέστηκαν μεταξύ 2022-2023 στο σύνολο των διαθεσίμων θαλασσίων περιοχών της χώρας οι περισσότερες και υψηλότερης ποιότητας σεισμογραφικές εξερευνήσεις που έχουν γίνει ποτέ στην Ελλάδα. Οι έρευνες της Exxon, που κάλυψαν το σύνολο του παραχωρηθέντος θαλασσοτεμαχίου, είχαν ιδιαίτερη γεωπολιτική σημασία, καθώς η Αθήνα μέσω της αμερικανικής εταιρείας άσκησε κυριαρχικά δικαιώματα, παρά τις κλιμακούμενες αντιδράσεις του φιλοτουρκικού καθεστώτος της Τρίπολης. Η στάση αυτή, μαζί με τα ενθαρρυντικά αποτελέσματα ως προς τον εντοπισμό συγκεκριμένων γεωτρητικών στόχων στα τεμάχια της Exxon, κέντρισε το ενδιαφέρον της Chevron για Ελλάδα, η οποία έχει ούτως ή άλλως τη μεγαλύτερη έκθεση στην περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου σε σύγκριση με οποιαδήποτε άλλη αμερικανική εταιρεία.

Ο προσεταιρισμός της Chevron δεν ήταν ούτε απλή ούτε εύκολη υπόθεση. Καθώς διευρυνόταν η επιρροή της Τουρκίας και στο ανατολικό τμήμα της Λιβύης μετά το 2022, αυξανόταν η πολύ γνωστή στάση «αδράνειας» σε ορισμένους κύκλους των Αθηνών. Αυτή η παθητική προσέγγιση ερμηνεύθηκε ως εκδήλωση κατευνασμού και η Αγκυρα συνεχώς επέκτεινε την επιρροή της στη Βεγγάζη, με την Αθήνα απλώς να την παρακολουθεί. Οταν τον Μάρτιο του 2025 η ελληνική κυβέρνηση ανακοίνωσε το ενδιαφέρον της Chevron για τις συγκεκριμένες περιοχές, ανέκτησε την πρωτοβουλία των κινήσεων μοχλεύοντας το ενδιαφέρον της αμερικανικής εταιρείας, που παράλληλα επεδίωκε να αποκτήσει πρόσβαση και στη Λιβύη. Στον χρόνο που περίπου μεσολάβησε από την ανακοίνωση του ενδιαφέροντος της Chevron έως την υπογραφή της σύμβασης, η Τουρκία συνέχισε να πιέζει τη Βεγγάζη και την Τρίπολη προκειμένου να εξουδετερώσει την ελληνική πρωτοβουλία, επεκτείνοντας την επιρροή της στο σύνολο της χώρας μέσα και από τη συμμετοχή της στον πρώτο –εδώ και 17 έτη– γύρο αδειοδοτήσεων για την παραχώρηση δικαιωμάτων εξερεύνησης υδρογονανθράκων της Λιβύης, που ολοκληρώθηκε στις 11 Φεβρουαρίου 2026, αλλά και μέσω της προώθησης διμερών συμφωνιών, όπως αυτή που υπογράφηκε στις 25 Ιουνίου 2025, με την οποία η τουρκική κρατική εταιρεία πετρελαίου (ΤΡΑΟ) απέκτησε το δικαίωμα εξερεύνησης για λογαριασμό της λιβυκής ομολόγου της (LNOC) σε τέσσερα θαλάσσια πεδία.

Ωστόσο, η αποδοχή του ενδιαφέροντος της Chevron από την Αθήνα, σε συνδυασμό με την παρουσία της Exxon και την κινητοποίηση του Π.Ν. το καλοκαίρι προς περιπολία των αυξημένων παράνομων μεταναστευτικών ροών από την Κυρηναϊκή, επέβαλε ένα πλαίσιο αποτροπής που περιόρισε τη δυνατότητα της Τρίπολης και την προθυμία της Βεγγάζης να ταυτιστούν με την Αγκυρα. Σε ό,τι αφορά την Ανατολική Λιβύη, το αποτρεπτικό αυτό πλαίσιο ενισχύθηκε από μια ενεργητική εμπορική διπλωματία που συνέβαλε στην αποτροπή της διαφαινόμενης επικύρωσης του παράνομου τουρκολιβυκού μνημονίου του 2019 από την Εθνοσυνέλευση που εδρεύει στη Βεγγάζη, κάτι που φαινόταν πολύ πιθανό τον Αύγουστο του 2025. Η ενεργοποίηση της Ελλάδας, που κινητοποίησε ξανά τους διαύλους με το καθεστώς Χαφτάρ και το ελληνολιβυκό επιχειρηματικό φόρουμ που διοργανώθηκε στη Βεγγάζη από τον Μπελκάσεμ Χαφτάρ και τον υφ. Εξωτερικών Χάρη Θεοχάρη τον περασμένο Ιανουάριο, δημιούργησαν και ένα πλαίσιο θετικής ατζέντας που ελαχιστοποίησε τις λιβυκές αντιδράσεις.

Με τον τρόπο αυτό η παρουσία της ΤΡΑΟ, που σε συνεργασία με την ισπανική Repsol και την ουγγρική MOL κέρδισε τα δικαιώματα εξερεύνησης στο θαλασσοτεμάχιο 7 της λιβυκής ΑΟΖ, περιορίστηκε σε μια περιοχή 120 χλμ. νοτίως της μέσης γραμμής, όπως την έχει ορίσει η Ελλάδα με τον ν. 4001/2011, ενώ οι σεισμικές έρευνες της ΤΡΑΟ που ανακοινώθηκαν τον Ιούνιο του 2025 θα γίνουν, εάν γίνουν, κατά τρόπο που επίσης θα σέβονται τη μέση γραμμή με βάση το διεθνές δίκαιο. Αυτό διασφαλίζει ότι τα εκχωρημένα από την Αθήνα δικαιώματα της Exxon και της Chevron, που κέρδισε το χερσαίο τεμάχιο S4 του προαναφερθέντος λιβυκού διαγωνισμού, δεν θα απειληθούν. Το σημαντικότερο ωστόσο είναι να καταλάβουμε ότι η παρουσία των αμερικανικών εταιρειών α) δεν υποκαθιστά, αλλά πολλαπλασιάζει την ελληνική στρατιωτική αποτρεπτική αξιοπιστία, β) είναι περιορισμένης χρονικής διάρκειας ολίγων ετών εάν δεν υπάρξει ανακάλυψη και γ) δεν θα αποτρέψει την Τουρκία από το να συνεχίσει να πιέζει τη Βεγγάζη να επικυρώσει την παράνομη οριοθέτηση του 2019.

*O δρ Θεόδωρος Τσακίρης είναι καθηγητής Γεωπολιτικής και Ενεργειακής Στρατηγικής Πανεπιστημίου Λευκωσίας.

** Το άρθρο δημοσιεύτηκε αρχικά στην Καθημερινή της Κυριακής.