Ο Ορχάν Παμούκ στην Κρήτη - Εντυπώσεις και στιγμιότυπα

Με μεγάλη επιτυχία, αθρόα προσέλευση κόσμου και θετικά σχόλια, ολοκληρώθηκαν οι προφεστιβαλικές εκδηλώσεις του 5ου Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων (ΦΒΧ) με τον νομπελίστα συγγραφέα Ορχάν Παμούκ στην Κρήτη: 

Στα Χανιά, στις 18/5, όπου ο πολυβραβευμένος Τούρκος συγγραφέας, προσκεκλημένος του Δήμου Χανίων και του Φεστιβάλ, συνομίλησε με τον δημοσιογράφο Παύλο Τσίμα, και τη μεταφράστρια των βιβλίων του στα ελληνικά, Στέλλα Βρετού, στο Θέατρο «Μίκης Θεοδωράκης»• αλλά και στο Ρέθυμνο, στις 21/5, όπου το Πανεπιστήμιο Κρήτης (ΠΚ) και το Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών (ΙΜΣ), σε συνεργασία με το ΦΒΧ, υποδέχτηκαν τον Ορχάν Παμούκ, επίτιμο διδάκτορα του Τμήματος Φιλολογίας του ΠΚ από τον Μάιο του 2018. Σε μια ξεχωριστή συζήτηση, ο Ορχάν Παμούκ συνομίλησε με τον Μανόλη Πατεδάκη, επίκουρο καθηγητή Βυζαντινής Φιλολογίας στο Τμήμα Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης, τον διευθυντή του ΦΒΧ, Μανώλη Πιμπλή, και το κοινό, γύρω από το έργο, τις ιδέες και τη διαδρομή του. Στην καρδιά της Παλιάς Πόλης του Ρεθύμνου, τον συγγραφέα καλωσόρισαν ο διευθυντής του ΙΜΣ, Μαρίνος Σαρηγιάννης, η κοσμήτορας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Κρήτης, Αγγέλα Καστρινάκη, καθώς και η αντιπρύτανης Μελίνα Ταμιωλάκη, εκπροσωπώντας τον πρύτανη του Πανεπιστημίου Κρήτης, Γιώργο Κοντάκη. 

Μερικά χαρακτηριστικά αποσπάσματα από την κεντρική εκδήλωση στο Θέατρο «Μίκης Θεοδωράκης»

Το κοινό των Χανίων υποδέχτηκε σε ένα ιδιαίτερα θερμό κλίμα τον νομπελίστα συγγραφέα Ορχάν Παμούκ στο κατάμεστο Θέατρο «Μίκης Θεοδωράκης», στην προφεστιβαλική εκδήλωση που άνοιξε την αυλαία του 5ου ΦΒΧ. 

Την εκδήλωση τίμησε με χαιρετισμό ο Παναγιώτης Σημανδηράκης, Δήμαρχος Χανίων, ο οποίος ευχαρίστησε τον συγγραφέα: «Σας ευχαριστούμε που μας διδάσκετε πώς να θυμόμαστε χωρίς πικρία, πώς να συνομιλούμε με την Ιστορία χωρίς να γινόμαστε αιχμάλωτοί της και πώς να διαβάζουμε τις μεγάλες σιωπές της Μεσογείου».

Ακολούθησε ο Αντιπεριφερειάρχης Χανίων, Νίκος Καλογερής, ο οποίος ανέφερε χαρακτηριστικά ότι «Η παρουσία του κ. Παμούκ, στο ιστορικό Θέατρο Μίκης Θεοδωράκης στο Ενετικό Λιμάνι, υπογραμμίζει τη σταθερή τροχιά των Χανίων και την ανάδειξή τους ως ζωντανού, διεθνούς κόμβου Ιδεών, Γραμμάτων και Τεχνών».

Τέλος, το λόγο έλαβε ο Διευθυντής του ΦΒΧ, Μανώλης Πιμπλής, ο οποίος αναφέρθηκε στους λόγους για τους οποίους ο Τούρκος συγγραφέας έχει διακριθεί ως πεζογράφος αλλά και ως διανοούμενος: «Ο Ορχάν Παμούκ ξεχώρισε για την πλήρη ανανέωση της τουρκικής πρόζας, για την ανανέωση της φόρμας και του ύφους, για τον συγκερασμό πολύ διαφορετικών επιρροών –από τους παλιούς τουρκικούς μύθους μέχρι τουρκικές μεταμοντέρνες τεχνικές– για την πολύ ιδιαίτερη χρήση του παράγοντα της χρονικότητας μέσα στο έργο του, για το πώς κατάφερε να συγκεράσει δύο διαφορετικούς κόσμους, της Ανατολής και της Δύσης, δείχνοντας μέσα από τη λογοτεχνία, ότι οι δύο αυτοί κόσμοι όχι μόνο δεν είναι ασύμβατοι αλλά ότι η συνύπαρξη τους και η πιθανή συνομιλία τους δεν μπορεί παρά να είναι ένας πλούτος, τόσο για την λογοτεχνία όσο και για την κοινωνία». 

Ο ίδιος ο Ορχάν Παμούκ, μεταξύ άλλων, είπε:
- «Αν σκεφτώ τις ρίζες της δημιουργικότητας, θα έλεγα πως όταν φέρνεις κοντά πράγματα που δεν έχουν έρθει ξανά κοντά στο παρελθόν και βλέπεις τη σπίθα που δημιουργείται ανάμεσά τους, τότε προκύπτει κάτι τρίτο, καινούργιο. Κι αυτό το τρίτο, νέο πράγμα αποκτά τη δική του ζωή. Έτσι σκέφτομαι τη δημιουργικότητα, τη μοναδικότητα, την πρωτοτυπία. Η επινόηση προκύπτει από το να φέρνεις κοντά πράγματα που δεν είχαν συνδεθεί ποτέ πριν».

- «Η σύγκρουση υπάρχει ανάμεσα στον σύζυγο και τη σύζυγο, ανάμεσα στον συγγραφέα και τον εκδότη, ανάμεσα στον αναγνώστη και τον συγγραφέα. Είναι παντού, και ίσως κάθε θέμα είναι κατάλληλο θέμα για σύγκρουση. Καθετί μπορεί ίσως να αναλυθεί καλύτερα αν το αναγάγουμε στα συγκρουόμενα μέρη του. Βλέπω τη σύγκρουση ως έναν φυσικό τρόπο ύπαρξης των πραγμάτων, των ομάδων, των πάντων».

- «Επιδιώκουμε μια ανοιχτή κοινωνία. Θέλουμε να μιλάμε για ό,τι συνέβη στο παρελθόν, όχι για να ξανανοίξουμε παλιές πληγές, αλλά γιατί θέλουμε επίσης να έχουμε μια ανοιχτή κοινωνία, δημοκρατία, ελευθερία του λόγου. Αυτό είναι ακόμα πιο σημαντικό από το να μιλάμε για την Ιστορία. Πρέπει να έχουμε ελευθερία του λόγου, και ο καθένας πρέπει να μπορεί να μιλάει για το παρελθόν του με όποιον τρόπο θέλει».

- «Η ζωή δεν έχει να κάνει με τον πόλεμο. Οι πόλεμοι συμβαίνουν κάπου αλλού. Τους βλέπουμε στις εφημερίδες, αλλά εγώ δεν βλέπω έτσι τον κόσμο. Προσπαθώ να βλέπω την καθημερινή ζωή, μια γυναίκα στην κουζίνα, παιδιά που παίζουν στον κήπο, τους ήχους, τις μυρωδιές και τα χρώματα στους δρόμους, να αισθάνομαι την ασημαντότητα της ζωής, να σκέφτομαι το νόημα της ζωής. Δεν χρειάζεσαι έναν πόλεμο για να σκεφτείς αυτά τα πράγματα».

- «Κανένας άνθρωπος δεν είναι κατά 99% εκείνο ή κατά 99% το άλλο. Το έργο, το καθήκον του συγγραφέα, όταν δημιουργεί έναν χαρακτήρα, είναι να βλέπει τις συγκρούσεις μέσα στο πνεύμα και όχι να εκδίδει μια ετυμηγορία λέγοντας “αυτό είναι το Α και αυτό είναι το Β”, διατυπώνοντας μια ηθική κρίση».

- «…Τότε είδα αυτό το πολύ ενδιαφέρον ρολόι τσέπης, που έχει στη μία όψη λατινικούς αριθμούς και στην άλλη αραβικούς, δημοφιλές γύρω στο 1880. Οι Τούρκοι, ίσως και οι Έλληνες της Κωνσταντινούπολης, για την ιδιωτική τους ζωή, για την επιβεβαίωση της νεωτερικότητάς τους, για την επαφή τους με τον υπόλοιπο κόσμο, χρειάζονταν λατινικούς αριθμούς. Αλλά οι μουσουλμάνοι, για τις ώρες της προσευχής, για την τοπική ώρα, χρειάζονταν αραβικούς αριθμούς. Έτσι, πρόκειται για μια μοναδική τουρκική επινόηση – δεν παραγόταν όμως στην Τουρκία, αλλά στην Ελβετία.  Σκέφτηκα λοιπόν ότι αυτό το ρολόι με τις δύο όψεις αντιπροσωπεύει τη ζωή μου. Όπως ο Φλωμπέρ έλεγε “Madame Bovary, c’est moi”, έτσι κι εγώ λέω αυτό το ρολόι με τις δύο όψεις είμαι εγώ».

- «Εμείς οι μυθιστοριογράφοι πρώτα βλέπουμε μια σκηνή στο μυαλό μας ως εικόνα. Τότε –υπάρχει μια ελληνική λέξη γι' αυτό, “έκφρασις”– μετατρέπουμε αυτή την εικόνα σε λέξεις. Ο συγγραφέας διαρκώς μεταφράζει τις εικόνες στο μυαλό του σε λέξεις, μέσω της έκφρασης. Έπειτα  το γράφει, και ο αναγνώστης το διαβάζει και προσπαθεί να φανταστεί τι είχε ο συγγραφέας στο μυαλό του, ποια ήταν η πρόθεσή του. Αυτή είναι μια πολύπλοκη επικοινωνία. Νομίζω ότι όλη η τέχνη του μυθιστορήματος βασίζεται στην ικανότητά μας να μεταφράζουμε εικόνες σε λέξεις, κι έπειτα στην ικανότητα του αναγνώστη να αναδημιουργεί, να μεταφράζει τις λέξεις σε εικόνες. Αυτό βρίσκεται στην καρδιά του μυθιστορήματος. Η ταπεινή μου θεωρία για τη συγγραφή μυθιστορημάτων βασίζεται στην προσωπική μου ιστορία: ήθελα να γίνω ζωγράφος, αλλά δυστυχώς κατέληξα να γίνω συγγραφέας».

Το Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων (ΦΒΧ) πραγματοποιείται από τον Δήμο Χανίων, σε συνδιοργάνωση με την Περιφέρεια Κρήτης και συγκαταλέγεται στα σημαντικότερα γεγονότα για το βιβλίο στη χώρα, τοποθετώντας δυναμικά τα Χανιά στον ελληνικό και διεθνή πολιτιστικό χάρτη. Κάθε χρόνο φιλοξενεί διακεκριμένους Έλληνες και ξένους συγγραφείς, πανεπιστημιακούς, διανοουμένους και καλλιτέχνες, με περισσότερες από 300 συμμετοχές μέχρι σήμερα. Στόχος του είναι η ανάδειξη της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας και διανόησης, η στήριξη νέων λογοτεχνικών φωνών και η ενίσχυση του διεθνούς του χαρακτήρα, φιλοδοξώντας να ενταχθεί δυναμικά στον χάρτη των ευρωπαϊκών φεστιβάλ βιβλίου. Τον σχεδιασμό και την υλοποίησή του έχει η ΑΜΚΕ «Σχέδιο Πολιτισμού».