Μ. Σταυρακάκης για κλιματική αλλαγή και κρητικό αμπελώνα-Πρωτοβουλίες για να μην επαναληφθεί το αρνητικό παράδειγμα της φυλλοξήρας

Ίσως στην Ελλάδα να μην υπάρχει άλλος επιστήμονας που να γνωρίζει τόσο καλά τα θέματα του κρητικού αμπελώνα και γενικότερα του ελληνικού αμπελώνα όσο ο Περαχωριανός, ομότιμος καθηγητής σήμερα του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών, Μανόλης Ν. Σταυρακάκης.

Κάθε ευκαιρία, λοιπόν, συζήτησης μαζί του μας προσφέρει πολύτιμες γνώσεις και έναυσμα για προβληματισμό.

Γιατί δυστυχώς η κλιματική κρίση επηρεάζει και τον κρητικό αμπελώνα κι όσο κι αν δεν θέλουμε να το παραδεχθούμε επιτάσσει ανάληψη πρωτοβουλιών για να μετατραπεί η κρίση σε ευκαιρία κι όχι μια νέα τραγωδία, όπως εκείνη που έζησαν οι αμπελουργοί μας με τη φυλλοξήρα.

Ο κ. Σταυρακάκης, χωρίς να κινδυνολογεί αλλά με σαφήνεια απάντησε σε τρία βασικά ερωτήματα που του θέσαμε και οι απαντήσεις του, αν θέλουμε να κρατήσουμε ζωντανό τον κρητικό αμπελώνα με τα εξαιρετικής ποιότητας "δώρα" του, δεν πρέπει να αγνοηθούν.

Ακόμα κι αν η Πολιτεία και οι φορείς της επιμένουν να κρατούν κλειστά τα μάτια μπροστά στο σοβαρό πρόβλημα οι αμπελουργοί δεν πρέπει να τους ακολουθήσουν αλλά να τους υποχρεώσουν σε αλλαγή τακτικής.

Γιατί οι αμπελουργοί είναι εκείνοι που βλέπουν τη μια χρονιά την παραγωγή του να χάνεται από περονόσπορο, την άλλη από σήψη και την επόμενη από ακαρπία.

Οι όποιες μικρές αποζημιώσεις λαμβάνουν, αν τις λαμβάνουν κι αυτές, ούτε περιορίζουν την κλιματική κρίση και σίγουρα δεν την αποτρέπουν. 

1. Η κλιματική αλλαγή έχει κάνει για τα καλά αισθητή την παρουσία της στην Κρήτη. Με μακρά διαστήματα υψηλών θερμοκρασιών, ξαφνικές καταιγίδες εν μέσω θέρους και λειψυδρία έχει μέλλον η αμπελουργία στο νησί;

Πριν από 15 χρόνια σε μια εκδήλωση του Δικτύου Οινοποιών του Νομού Ηρακλείου μίλησα για τις πιθανές επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στον μεσογειακό και ιδιαίτερα στον κρητικό αμπελώνα.

Επεσήμανα τις ανησυχίες Γάλλων και Ιταλών ερευνητών και εστίασα στις πρώτες μελέτες αντιμετώπισης. Τότε, κάποιοι είπαν ότι κινδυνολογούσα ή ακόμη ότι αποσπούσα την προσοχή από τα προβλήματα που αντιμετώπιζε η ελληνική και η κρητική αμπελουργία.

Ακολούθησαν συναντήσεις και ομιλίες με τη συμμετοχή Γάλλων συναδέλφων, στο Γεωπονικό Πανεπιστήμιο, στο Γαλλικό Ινστιτούτο, με κορύφωση το Διεθνές Συμπόσιο στη Σαντορίνη το 2017 (με αντικείμενο τον μεσογειακό αμπελώνα και την κλιματική αλλαγή) που φώτισαν αρκετές πλευρές του προβλήματος και έδωσαν κατευθυντήριους άξονες δράσης.

Σήμερα η κλιματική αλλαγή έχει αναβαθμιστεί σε κρίση, αλλά ακόμη να κινητοποιήσει τους αρμόδιους φορείς. Είναι αισιόδοξο το γεγονός ότι τελευταία οι αμπελουργικοί και οινοποιητικοί φορείς της ελληνικής αμπελουργίας άρχισαν να δραστηριοποιούνται αναφορικά με την κλιματική κρίση.

Η έντονη προσβολή του κρητικού αμπελώνα από τον περονόσπορο το 2011, έδειξε ότι «ακραίες καιρικές συνθήκες» για τα αμπέλια δεν αποτελούν μόνο οι πολύ υψηλές θερμοκρασίες, η παρατεταμένη ξηρασία ή και οι ραγδαίες βροχές τον Αύγουστο.

Ακόμη και οι μικρές αλλά συνεχείς και ακανόνιστες διακυμάνσεις της θερμοκρασίας του αέρα και των βροχοπτώσεων μπορούν να προκαλέσουν μεγάλες καταστροφές.

Τότε, η ομάδα εργασίας (Μ. Ν. Σταυρακάκης, Ε. Παπλωματάς, Κ. Χρονοπούλου, Δ. Βακαλουνάκης) που συστήθηκε με απόφαση  του υπουργού ΥΠΑΑΤ, ερεύνησε και υπέβαλλε στην ΕΕ πρόταση αποζημίωσης των αμπελουργών, που έγινε αποδεκτή.

Σήμερα, βλέποντας τα πράγματα, εκτιμώ ότι ήταν θετικό που αποζημιώθηκαν οι κρητικοί αμπελουργοί, αλλά δεν ξέρω πόσο ωφελήθηκε μακροπρόθεσμα η κρητική αμπελουργία από την επανάπαυση τόσο του κράτους όσο και των αμπελουργών. 

Ασφαλώς και έχει μέλλον το αμπέλι στο νησί μας. Το δείχνει το μακρύ παρελθόν. Με σχεδιασμό σε βραχύ και μακρό χρόνο, τα αμπέλια θα συνεχίσουν να παράγουν, αλλά με μεγαλύτερο κόστος, ο κίνδυνος της μείωσης της ανταγωνιστικότητας των κρητικών κρασιών θα είναι υψηλός.

Τα ερωτήματα που θέλουν απαντήσεις άμεσες και πειστικές είναι: ποιες ποικιλίες, που και πως. Οι αμπελουργοί και οινοποιοί μάλλον θα πρέπει να επανεξετάσουν κάποιες σκέψεις ως προς το ποικιλιακό δυναμικό ή τις αμπελουργικές ζώνες του κρητικού αμπελώνα. 

2. Έχετε μιλήσει για το παράδειγμα της Γαλλίας, τι ακριβώς κάνουν οι Γάλλοι αμπελουργοί και πως μπορεί κάτι ανάλογο να συμβεί στη χώρα μας;

Στη Γαλλία, όπως και σε άλλες προηγμένες αμπελουργικά χώρες, κάνουν το αυτονόητο. Από τα τέλη του προηγούμενου αιώνα ερευνούν, μελετούν και κυρίως σχεδιάζουν, προγραμματίζουν και εφαρμόζουν.

Διαπίστωσαν ότι η αύξηση της μέσης ημερήσιας θερμοκρασίας στον γαλλικό αμπελώνα ήταν της τάξης των 1.2ο C, (η αντίστοιχη αύξηση στον κρητικό αμπελώνα την περίοδο 1990-2010 ήταν 0,7-1,5°C σε σχέση με εκείνη της περιόδου 1970-1990) και προκάλεσαν την πρωίμιση των βλαστικών σταδίων του αμπελιού και ιδιαίτερα την ωρίμανση, με σημαντικές επιπτώσεις στην ποιότητα των οίνων των αρωματικών ποικιλιών, όπως η Sauvignon blanc. Και προγραμμάτισαν τη φύτευση των νέων αμπελώνων με την ποικιλία αυτή σε βορειότερο γεωγραφικό πλάτος και σε μεγαλύτερο υψόμετρο.

Οι ίδιες αρνητικές επιδράσεις διαπιστώθηκαν στην ποικιλία αυτή και σε μικρότερο βαθμό στο Βιδιανό και στον νομό Ηρακλείου.

Η επιλογή επομένως των ποικιλιών, του αμπελότοπου και της καλλιεργητικής τεχνικής θα παίξουν πολύ σημαντικό ρόλο. 

3.Τι μπορεί να κάνει η Πολιτεία και τι οι αμπελουργοί , κατά τη γνώμη σας, για να μην χαθεί το αμπέλι αφού χρόνο με το χρόνο απαξιώνεται η καλλιέργεια του (πέρα από τις επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης)  καθώς τα  καλλιεργητικά κόστη είναι μεγαλύτερα από τα έσοδα που αποφέρει;

Έχετε δίκιο. Τα δομικά και διαρθρωτικά προβλήματα του κρητικού αμπελώνα είναι υπαρκτά, μεγάλα και πιεστικά. Ξέρετε, αυτό που με ανησυχεί είναι να μην τα κρύψουμε κάτω από το χαλί της κλιματικής κρίσης.

Είναι πλέον φανερό ότι το χωρίς επαρκή τεκμηρίωση καλλιεργητικό πρότυπο της αμπελουργικής ανάπτυξης που εφαρμόσαμε τις τελευταίες δεκαετίες έφθασε στα όριά του.

Η υιοθέτηση των σχημάτων εκτεταμένης ανάπτυξης των πρέμνων (γραμμικά, σκάφη) και η γενικευμένη (σε κάποιες περιπτώσεις υπερβολική) άρδευση επεκτάθηκαν αδιακρίτως φυσικών, εδαφικών, κλιματικών συνθηκών, με αποτέλεσμα την εξάντληση του υδροφόρου ορίζοντα, των αμπελιών και των αμπελουργών.

Η άρδευση ασφαλώς ωφέλησε την παραγωγή αμπελουργικών προϊόντων και την αύξηση του αμπελουργικού εισοδήματος. Η άκριτη, όμως, αντικατάσταση του παραδοσιακού μοντέλου της μεσογειακής αμπελουργίας και η χρησιμοποίηση υποκειμένων αμπέλου που απαιτούν αυξημένη εδαφική υγρασία, φαίνεται να ολοκληρώνει τον κύκλο της εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής. 

Η αντιμετώπιση των επιπτώσεων από τη συνεχή αύξηση της μέσης θερμοκρασίας του αέρα και τη μείωση των βροχοπτώσεων, θα είναι δύσκολη έως και αδύνατη σε κάποιες οριακές αμπελουργικές περιοχές.

Χρόνος για τεκμηριωμένη μελέτη και εφαρμογή ολοκληρωμένου προγράμματος υπάρχει. Δεν γνωρίζω αν υπάρχει και ο απαραίτητος σχεδιασμός, ιδιαίτερα από το αρμόδιο υπουργείο.

Η Περιφέρεια Κρήτης θα μπορούσε να αναλάβει πρωτοβουλία για ένα εξειδικευμένο πρόγραμμα αντιμετώπισης των επιπτώσεων της κλιματικής κρίσης στον κρητικό αμπελώνα, αλλά η αλήθεια είναι ότι προτεραιότητα θα δοθεί στον αστικό ιστό και την τουριστική ανάπτυξη, που θα πληγούν με οδυνηρό τρόπο.

Να μην σας κουράσω με την παράθεση προτάσεων, μέσων, μεθόδων και τεχνικών, βραχυπρόθεσμων και μακροπρόθεσμων, για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης, με στόχο όχι απλά την επιβίωση του κρητικού αμπελώνα αλλά και την επίλυση των βασικών προβλημάτων. Γιατί σε ορισμένες περιπτώσεις η κλιματική κρίση, κι ας ακούγεται αντιφατικό, μπορεί να επιδράσει ευνοϊκά στην κρητική αμπελουργία.

Σε διεθνές και λιγότερο σε εθνικό επίπεδο υπάρχουν μελέτες, κατευθύνσεις και προτάσεις. Εξειδίκευση και υλοποίηση απαιτείται. 

Ελπίζω ότι σε κεντρικό και περιφερειακό επίπεδο θα αναληφθούν άμεσα πρωτοβουλίες. Το αρνητικό παράδειγμα της φυλλοξήρας δεν πρέπει να επαναληφθεί.

(Ο Μανόλης Ν. Σταυρακάκης είναι ομότιμος καθηγητής του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών.

Μεταξύ των ερευνητικών και εκπαιδευτικών πεδίων της επιστημονικής του σταδιοδρομίας σημαντική θέση κατέχουν αφενός η περιγραφή, η ταυτοποίηση και η διάκριση των ελληνικών ποικιλιών αμπέλου, αρχικά με την αμπελογραφική μέθοδο, στη συνέχεια με τη χρήση βιοχημικών δεικτών και με μοριακές μεθόδους, και αφετέρου η εφαρμογή της κλωνικής επιλογής για την ανάδειξη των πολυτιμότερων κλώνων του ελληνικού αμπελώνα.

Για τα θέματα αυτά έχει δημοσιεύσει μεγάλο αριθμό ερευνητικών εργασιών.

Παράλληλα έχει συμβάλει, ως επιστημονικός υπεύθυνος, στην επίλυση σημαντικών προβλημάτων του ελληνικού αμπελώνα, με την εκπόνηση και την εφαρμογή μελετών και ερευνητικών προγραμμάτων.

Έχει συμμετάσχει, ως συντονιστής ή μέλος, σε διεπιστημονικές και ερευνητικές επιτροπές, καθώς και σε ομάδες εργασίας με αντικείμενο ζητήματα του αμπελουργικού και αμπελοοινικού τομέα και έχει διατελέσει εθνικός εκπρόσωπος στον Διεθνή Οργανισμό Αμπέλου και Οίνου κ.α)