Συνέδριο ΓΣΕΕ Χερσόνησος: Παρουσιάστηκε η μελέτη με τίτλο «Περιφέρεια Κρήτης: Παραγωγή, απασχόληση, ανάπτυξη»

Το Ινστιτούτο Εργασίας της ΓΣΕΕ παρουσίασε σήμερα, κατά τη διάρκεια του 39^ου Συνεδρίου της ΓΣΕΕ, τη μελέτη με τίτλο «Περιφέρεια Κρήτης: Παραγωγή, απασχόληση, ανάπτυξη».

Βασικός στόχος της μελέτης είναι η διατύπωση ενός ολιστικού πλαισίου προτάσεων με έμφαση στην ενίσχυση της υφιστάμενης παραγωγικής δομής με ποιοτικά χαρακτηριστικά (π.χ. αύξηση της τοπικά παραγόμενης προστιθέμενης αξίας) και στην αναγκαιότητα για διαρθρωτικό αναπροσανατολισμό της οικονομίας, ώστε να καταστεί ανθεκτικότερη σε κρίσεις εξωγενούς προέλευσης. Ως βασικές παράμετροι για την επίτευξη του στόχου κρίνονται η ποιότητα της εργασίας, η σταθερότητα του εισοδήματος, η αξιοποίηση του ανθρώπινου κεφαλαίου και ο περιορισμός της κοινωνικής επισφάλειας.

Ειδικότερα, παρουσιάζεται το αναπτυξιακό πρότυπο της Κρήτης και αναλύονται κρίσιμες πτυχές της οικονομίας της (αγροτροφικό σύστημα, μεταποίηση, τουρισμός, εξαγωγές).

Επίσης, εξετάζεται η περιφερειακή εξειδίκευση μέσω του Μονοτοπικού Δείκτη Εντοπισμού, η συγκριτική εξέλιξη των κλάδων για την περίοδο 2009-2022, τα βασικά διαρθρωτικά χαρακτηριστικά της απασχόλησης και της αγοράς εργασίας, ενώ έμφαση δίνεται στην ποιότητα της απασχόλησης, στους όρους εργασίας, στην εξειδίκευση και στις δεξιότητες του ανθρώπινου δυναμικού.

Εξετάζονται οι κοινωνικές συνθήκες στην Περιφέρεια Κρήτης, σε σύγκριση με το σύνολο της χώρας και τις λοιπές περιφέρειες, ώστε να αναδειχθούν οι ειδικές μορφές κοινωνικής ευαλωτότητας που συνδέονται με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της και να τεκμηριωθούν στοχευμένες πολιτικές για την αντιμετώπισή τους.

Από την ανάλυση διατυπώνονται βασικά συμπεράσματα, προτάσεις πολιτικής και αναπτυξιακές κατευθύνσεις.

Συμπεράσματα

Η Κρήτη συνιστά μια από τις πιο δυναμικές περιφέρειες της χώρας, με την ΑΠΑ της να ακολουθεί στενά τον εθνικό κύκλο (άνοδος έως το 2009, πτώση στην κρίση, υποχώρηση το 2020 λόγω πανδημίας και ισχυρή ανάκαμψη μετά το 2021), αλλά με αυξημένη ευαισθησία σε εξωγενείς διαταραχές λόγω της ισχυρής εξάρτησης από τον τουρισμό. Παρά τη σχετικά καλή της θέση στο ελληνικό πλαίσιο, η Περιφέρεια εξακολουθεί να υπολείπεται σημαντικά του μέσου ευρωπαϊκού επιπέδου, γεγονός που αναδεικνύει ότι η αναπτυξιακή της δυναμική δεν βρίσκεται ακόμη σε σύγκλιση με τους ευρωπαϊκούς δείκτες. Στο εσωτερικό της, η οικονομική δραστηριότητα εμφανίζει σαφή χωρική συγκέντρωση: ο Ν. Ηρακλείου λειτουργεί ως βασικός πόλος παραγωγής, συγκεντρώνοντας σχεδόν τη μισή ΑΠΑ της Περιφέρειας· ενώ το εισοδηματικό προφίλ διαφοροποιείται αισθητά, με τον Ν. Λασιθίου να αναδεικνύεται σε νομό υψηλής επίδοσης και τους υπόλοιπους νομούς, την περίοδο 2009-2022, να κινούνται χαμηλότερα.

Παρά τις ενδοπεριφερειακές ανισότητες, η συνολική εικόνα παραπέμπει σε μια περιφέρεια με εσωτερικές αποκλίσεις μεν, αλλά όχι ακραίες, όπου οι «ισχυροί» πυρήνες συνυπάρχουν με τρωτότητες και εποχικότητα. Σε εθνικό επίπεδο, η Κρήτη διατηρεί σταθερά ένα μερίδιο περίπου 5% στο ΑΕΠ της χώρας: έχει δηλαδή αξιοσημείωτο οικονομικό ειδικό βάρος, αλλά χωρίς τάση ουσιαστικής διεύρυνσης της συμβολής στο σύνολο της οικονομίας. Η επενδυτική εικόνα είναι συγκριτικά θετική: η Κρήτη ενισχύει το μερίδιό της στις ΑΕΠΚ και εμφανίζει υψηλότερη επενδυτική ένταση από τον εθνικό μέσο όρο, με ανάκαμψη μετά το 2016 και ειδικά την περίοδο 2021-2022. Ωστόσο, η κατανομή των επενδύσεων και η κλαδική διάρθρωση υποδηλώνουν ότι σημαντικό μέρος της δυναμικής εξακολουθεί να στηρίζεται σε δραστηριότητες συνδεδεμένες με τον τουρισμό, την αγροδιατροφή, τις υποδομές και (σε έναν βαθμό) την ακίνητη περιουσία, ενώ παραμένει περιορισμένη η ισχυρή διείσδυση κλάδων υψηλής τεχνολογίας και έντασης γνώσης. Η ανάλυση περιφερειακής εξειδίκευσης αποτυπώνει καθαρά αυτή τη συνέχεια. Η Κρήτη παραμένει από τις πιο έντονα αγροτικά εξειδικευμένες περιφέρειες της χώρας, ενώ ταυτόχρονα διατηρεί ισχυρό τουριστικό προσανατολισμό.

Αντίθετα, ο δευτερογενής τομέας και ειδικά η μεταποίηση εμφανίζονται διαχρονικά υποεκπροσωπημένοι. Η μεταποίηση δεν αποκτά βαρύτητα συγκρίσιμη με τον εθνικό μέσο όρο ούτε κατά την περίοδο ανάκαμψης, κάτι που υποδηλώνει ότι δεν διαμορφώνεται επαρκής μεταποιητική βάση ώστε να λειτουργήσει ως μηχανισμός διαφοροποίησης και αύξησης της προστιθέμενης αξίας. Παράλληλα, οι υπηρεσίες έντασης γνώσης παραμένουν σχετικά αδύναμες, παρά την παρουσία μιας κρίσιμης μάζας πανεπιστημιακών και ερευνητικών δομών. Το συμπέρασμα είναι ότι η ύπαρξη γνώσης και υποστηρικτικών θεσμών δεν αρκεί από μόνη της: λείπουν οι μηχανισμοί που μετατρέπουν αυτή τη γνώση σε παραγωγική εξειδίκευση και σε κλάδους με βάθος, κλίμακα και δυναμική εξαγωγών.

Το ίδιο μοτίβο αναδεικνύεται ακόμη πιο έντονα όταν περάσουμε από το «πού εξειδικεύεται η Κρήτη» στο «πώς συνδέονται οι κλάδοι μεταξύ τους». Οι δείκτες των προς τα πίσω διασυνδέσεων δείχνουν ότι οι ισχυρότερες ενδοπεριφερειακές αλληλεξαρτήσεις συγκροτούνται κυρίως στο πεδίο των υπηρεσιών. Δημόσιες και κοινωνικές υπηρεσίες, επαγγελματικές/διοικητικές δραστηριότητες και λοιπές υπηρεσίες εμφανίζουν μεγαλύτερη εξάρτηση από ενδιάμεσες εισροές της ίδιας περιφέρειας. Αντίθετα, η μεταποίηση και οι κατασκευές έχουν χαμηλούς δείκτες, γεγονός που σημαίνει ότι, όπως λειτουργούν στο περιφερειακό σύστημα, δεν δημιουργούν πυκνές αλυσίδες ενδιάμεσων συναλλαγών εντός Κρήτης.

Αυτό είναι κρίσιμο, καθώς χωρίς τέτοιες αλυσίδες, η παραγωγή δεν αποκτά εύκολα βάθος, και οι δευτερογενείς επιδράσεις μιας ενίσχυσης της ζήτησης «διαρρέουν» ευκολότερα εκτός περιφέρειας. Στην ίδια κατεύθυνση, οι προς τα μπρος διασυνδέσεις υποδεικνύουν ότι κομβικό ρόλο ως προμηθευτές προς άλλους κλάδους έχουν δραστηριότητες όπως η διαχείριση ακίνητης περιουσίας και το εμπόριο, μεταφορές, εστίαση, ενώ και η γεωργία λειτουργεί ως τροφοδότης άλλων δραστηριοτήτων. Ωστόσο, η μεταποίηση δεν αναδεικνύεται ως βασικός ενδιάμεσος προμηθευτής. Άρα, οι «κόμβοι» του παραγωγικού δικτύου της Κρήτης είναι κυρίως διαμεσολαβητικοί/υπηρεσιακοί και όχι βιομηχανικοί/τεχνολογικοί. Αυτό εξηγεί γιατί το σύστημα παραμένει λειτουργικό και συνεκτικό γύρω από τον τουρισμό και την κατανάλωση, αλλά δεν δημιουργεί εύκολα τις προϋποθέσεις για παραγωγική αναβάθμιση με όρους τεχνολογίας, εξαγωγικού προσανατολισμού και υψηλής προστιθέμενης αξίας. Οι πολλαπλασιαστές προϊόντος και απασχόλησης συμπληρώνουν την εικόνα, δείχνοντας ότι οι ισχυρότερες επιδράσεις στο συνολικό προϊόν προέρχονται κυρίως από τους κλάδους των υπηρεσιών, σε συμφωνία με τη δομή του περιφερειακού παραγωγικού δικτύου.

Αντίθετα, η απασχόληση ενισχύεται ιδιαίτερα με κλάδους υψηλής έντασης εργασίας, όπως είναι η αγροτική δραστηριότητα και ορισμένες υπηρεσίες, γεγονός που υποδηλώνει ισχυρή ικανότητα δημιουργίας θέσεων εργασίας στο πλαίσιο του υφιστάμενου προτύπου, χωρίς αντίστοιχη αύξηση της παραγωγικότητας. Η αντίφαση αυτή αποτυπώνεται καθαρά στον δείκτη παραγωγικότητας. Ο πρωτογενής τομέας δημιουργεί σχετικά πολλές θέσεις εργασίας σε σχέση με το προϊόν που κινητοποιεί και χαρακτηρίζεται από χαμηλότερη παραγωγικότητα, ενώ η βιομηχανία εμφανίζει καλύτερη επίδοση σε όρους παραγωγικότητας, παρά το μικρό της μέγεθος και την ασθενή ενσωμάτωσή της στις ενδοπεριφερειακές αλυσίδες.

Η Κρήτη βρίσκεται, έτσι, σε ένα σχήμα όπου οι κλάδοι που στηρίζουν την απασχόληση και τη βραχυχρόνια ζήτηση δεν είναι κατ’ ανάγκη εκείνοι που μπορούν να στηρίξουν την ταχύτερη αύξηση της παραγωγικότητας και τη μακροχρόνια σύγκλιση. Το υφιστάμενο πρότυπο είναι ικανό να παράγει δραστηριότητα, αλλά διαθέτει περιορισμένη ικανότητα διαρθρωτικού μετασχηματισμού. Η τουριστική δραστηριότητα αποτελεί τον κεντρικό άξονα γύρω από τον οποίο οργανώνεται η οικονομία της Κρήτης. Η Περιφέρεια αποτελεί τουριστικό υπόδειγμα υψηλής κλίμακας, ισχυρής αποδοτικότητας και δομικής ωρίμανσης, με υψηλό αριθμό επισκέψεων, μεγάλη μέση διάρκεια παραμονής και κυριαρχία του διεθνούς τουρισμού.

Η υψηλή δαπάνη ανά επίσκεψη δεν προκύπτει από ακραία ημερήσια τιμολόγηση αλλά από τον συνδυασμό ικανοποιητικής δαπάνης ανά διανυκτέρευση και μεγάλης διάρκειας παραμονής, γεγονός που επιτρέπει τη συνύπαρξη μαζικού και ποιοτικά αναβαθμισμένου τουρισμού. Οι τουριστικές εισπράξεις κατατάσσουν την Κρήτη στις κορυφαίες περιφέρειες της χώρας, με καθοριστική συμβολή τόσο στο περιφερειακό εισόδημα όσο και στη συνολική εξωτερική ισορροπία της ελληνικής οικονομίας. Η τουριστική δυναμική αποτυπώνεται άμεσα στη διάρθρωση της αγοράς εργασίας. Κεντρικό συμπέρασμα της ανάλυσης αποτελεί η έντονη υπερεξάρτηση της απασχόλησης από τον τουρισμό και τις υπηρεσίες, σε συνδυασμό με τη σταδιακή υποβάθμιση της ποιότητας της εργασίας. Η επιδείνωση αυτή δεν εκδηλώνεται μόνο μέσω της στροφής σε μορφές ελαστικής και μερικής απασχόλησης αλλά και μέσω της έντασης της προσωρινότητας και αστάθειας στις σχέσεις μισθωτής πλήρους απασχόλησης.

Το ισχύον παραγωγικό υπόδειγμα εγκλωβίζει την οικονομία σε ένα μονοπάτι χαμηλής παραγωγικότητας, βασισμένο στην εντατικοποίηση της εργασίας. Συνοπτικά, παρατηρείται το αδιέξοδο πρότυπο: «περισσότερη εργασία, χαμηλότερη παραγόμενη αξία». Στην Κρήτη, η αγορά εργασίας διαρθρώνεται σχεδόν αποκλειστικά γύρω από τις ανάγκες της τουριστικής οικονομίας. Περίπου 7 στους 10 απασχολουμένους συγκεντρώνονται στον τριτογενή τομέα, ενώ ο πρωτογενής τομέας απορροφά περίπου 2 στους 10 εργαζομένους. Ως εκ τούτου, ο δευτερογενής τομέας περιορίζεται σε μια οριακή συμμετοχή. Η τουριστική «μονοκαλλιέργεια» ενισχύεται ειδικά στα χρόνια της κρίσης και συνιστά την άλλη όψη της απότομης υποχώρησης της βιομηχανικής απασχόλησης και παραγωγής. Μετά τη διπλή κρίση, οι συνθήκες στην αγορά εργασίας στην Κρήτη εμφανίζονται βελτιωμένες με βάση τα συμβατικά μεγέθη, δεδομένου ότι η απασχόληση αυξάνεται, ενώ η ανεργία και η υποαπασχόληση μειώνονται.

Ωστόσο, οι νέες θέσεις αφορούν κυρίως μισθωτή και πλήρη απασχόληση σε κλάδους χαμηλής και ενδιάμεσης προστιθέμενης αξίας, περιορισμένης τεχνολογικής έντασης και αδύναμης ικανότητας απορρόφησης καινοτομίας. Η ζήτηση εργασίας προέρχεται κατά βάση από τα ξενοδοχεία, τις υπηρεσίες εστίασης-αναψυχής, τις προσωπικές υπηρεσίες και το εμπόριο, και αφορά κυρίως επαγγέλματα μεσαίας εξειδίκευσης, με ενδιάμεσο τυπικό επίπεδο δεξιοτήτων.

Υπό αυτές τις συνθήκες, η μετάβαση προς ένα νέο παραγωγικό υπόδειγμα βασισμένο στη γνώση και την τεχνολογία παραμένει βραδεία. Καίρια αδυναμία συνιστά η χαμηλή ικανότητα του επιχειρηματικού τομέα να απορροφήσει ανθρώπινο δυναμικό υψηλών γνώσεων και δεξιοτήτων, κάτι που παραπέμπει σε υστέρηση σε επενδύσεις σε δραστηριότητες Ε&Α. Οι εξελίξεις στην αγορά εργασίας της Κρήτης δεν μπορούν να ερμηνευθούν αποκομμένα από τις ευρύτερες χωρικές και διαρθρωτικές μεταβολές. Συναρτώνται με τις αναδιαρθρώσεις του εγχώριου οικονομικού συστήματος και με τη δυναμική άλλων περιφερειών και περιοχών. Σε εθνικό επίπεδο, ήδη από τις αρχές της κρίσης καταγράφεται ένας σημαντικός δομικός μετασχηματισμός με ενίσχυση των επαγγελμάτων μεσαίων και υψηλών επιπέδων εξειδίκευσης και δεξιοτήτων. Η τάση αυτή είναι διαφοροποιημένη στην Αττική, υπέρ της εργασίας υψηλού επιπέδου δεξιοτήτων, ενώ στις λοιπές περιφέρειες, συμπεριλαμβανομένης της Κρήτης, η σύγκλιση προς την «οικονομία της γνώσης» εξελίσσεται αργά και με μεγαλύτερη αβεβαιότητα για το μέλλον.

Οι μεγάλες δεξαμενές επαγγελμάτων, έχοντας υψηλή τυποποίηση καθηκόντων και ρουτίνα, καθίστανται ιδιαίτερα ευάλωτες στις πιέσεις της τεχνολογικής αλλαγής και της αυτοματοποίησης. Η Κρήτη καταλαμβάνει ενδιάμεση θέση, με πιο έντονη την πόλωση στο μεσαίο επίπεδο δεξιοτήτων του εργατικού δυναμικού. Τα παραπάνω δεν αντανακλούν έλλειψη υψηλής κατάρτισης και εξειδίκευσης εργαζομένων ή περιορισμένο ανθρώπινο κεφάλαιο. Η ανεργία μεταξύ ατόμων με υψηλά τυπικά εκπαιδευτικά προσόντα διατηρείται σε συγκριτικά αυξημένα επίπεδα, ενώ, παράλληλα, η ανεργία στην Περιφέρεια αφορά κυρίως τα επαγγέλματα ενδιάμεσης εξειδίκευσης, που είναι και τα κύρια και πιο «δυναμικά» στην αγορά εργασίας.

Το κρίσιμο ζήτημα δεν θεωρείται η προσφορά δεξιοτήτων αλλά η αξιοποίησή τους στις θέσεις εργασίας. Τελικά, η αύξηση της απασχόλησης στην Κρήτη δεν αντανακλά μια ριζική οικονομική αλλαγή ή στρατηγική διαφοροποίηση στο πλαίσιο του εγχώριου καταμερισμού της εργασίας. Ο συνδυασμός υψηλών επιπέδων απασχόλησης, υπερεργασίας και τουριστικής μονοειδίκευσης παγιώνει ένα «κατηφορικό μονοπάτι» ανάπτυξης (low road), με έμφαση στη συμπίεση του κόστους αντί στη διαφοροποίηση, την ποιότητα και την καινοτομία.

Πρόκειται για μια κατ’ ουσίαν παραδοσιακή «αμυντική στρατηγική» των επιχειρήσεων απέναντι στην παγκοσμιοποίηση, η οποία, ακόμα και αν αποδίδει βραχυπρόθεσμα, μακροπρόθεσμα υπονομεύει τη βιωσιμότητα σε όλες τις διαστάσεις της (οικονομική, κοινωνική και περιβαλλοντική). Οι διαρθρωτικές αυτές αδυναμίες αντανακλώνται στις κοινωνικές συνθήκες.

Ειδικότερα, το ποσοστό του πληθυσμού σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού μειώνεται αισθητά μετά το 2020 και σταθεροποιείται την περίοδο 2023-2024 γύρω στο 20%, καταγράφοντας απόκλιση άνω των 6 ποσοστιαίων μονάδων από τον εθνικό μέσο όρο. Παρά τη θετική αυτή εξέλιξη, ένα σημαντικό τμήμα του πληθυσμού εξακολουθεί να βιώνει συνθήκες κοινωνικής επισφάλειας. Αντίστοιχα, ο κίνδυνος εισοδηματικής φτώχειας στην Κρήτη παραμένει διαχρονικά χαμηλότερος από τον εθνικό μέσο όρο και σαφώς χαμηλότερος σε σύγκριση με περιφέρειες όπως η Δυτική Ελλάδα, το Βόρειο Αιγαίο και η Δυτική Μακεδονία.

Ωστόσο, η ανοδική τάση του δείκτη εισοδηματικής φτώχειας μετά το 2022 υποδηλώνει την ανάγκη διατήρησης στοχευμένων πολιτικών κοινωνικής προστασίας. Ιδιαίτερα θετική είναι η εξέλιξη στους δείκτες σοβαρής υλικής και κοινωνικής στέρησης, καθώς από το 2022 η Κρήτη εμφανίζει έντονη αποκλιμάκωση, κατατάσσοντάς τη μεταξύ των περιφερειών με τα χαμηλότερα ποσοστά πανελλαδικά. Αντίστοιχα, βελτίωση καταγράφεται και στη διατροφική επάρκεια, με σημαντική μείωση του ποσοστού του πληθυσμού που αδυνατεί να καλύψει βασικές διατροφικές ανάγκες, αν και η ύπαρξη επισιτιστικής επισφάλειας για ένα μη αμελητέο ποσοστό παραμένει ζήτημα πολιτικής παρέμβασης.

Στον τομέα της ενεργειακής επισφάλειας, η Κρήτη παρουσιάζει σαφή βελτίωση μετά το 2021, με αισθητά χαμηλότερα ποσοστά από τον εθνικό μέσο όρο, ακόμη και κατά την περίοδο της ενεργειακής κρίσης. Παρά ταύτα, περίπου 1 στους 7 κατοίκους εξακολουθεί να αντιμετωπίζει δυσκολίες επαρκούς θέρμανσης, αναδεικνύοντας την ανάγκη για παρεμβάσεις, μεταξύ άλλων, ενεργειακής αναβάθμισης των κατοικιών. Σε αντίθεση με τους παραπάνω δείκτες, αρνητική εξέλιξη καταγράφεται στο ποσοστό των νοικοκυριών με οφειλές, το οποίο αυξάνεται συνεχώς την περίοδο 2021- 2024 και υπερβαίνει σταθερά τον εθνικό μέσο όρο, ξεπερνώντας το 2024 το 50%.

Παράλληλα, παραμένει υψηλό το ποσοστό των νοικοκυριών που αδυνατούν να καλύψουν μια έκτακτη δαπάνη· στοιχείο που καταδεικνύει δομική οικονομική επισφάλεια, παρά τη βελτίωση σε δείκτες φτώχειας και υλικής στέρησης. Επιπλέον, ως προς το ποσοστό των ατόμων σε νοικοκυριά με χαμηλή ένταση εργασίας, η Κρήτη εμφανίζει μετά το 2022 σαφή αποκλιμάκωση και συγκαταλέγεται, μετά την προσωρινή επιδείνωση της πανδημικής περιόδου, στις περιφέρειες με τα χαμηλότερα ποσοστά.

Όπως προκύπτει από την ανάλυση των διαθέσιμων δεδομένων, παρά τη συνολική βελτίωση βασικών δεικτών φτώχειας, υλικής στέρησης και ενεργειακής επισφάλειας την περίοδο 2019-2024, η κοινωνική ευαλωτότητα στην Κρήτη δεν εκδηλώνεται κυρίως ως ακραία φτώχεια αλλά ως κατάσταση οικονομικής επισφάλειας. Πολλά νοικοκυριά κατορθώνουν να καλύπτουν τις βασικές τους ανάγκες και να παραμένουν εντός της αγοράς εργασίας, χωρίς όμως να διαθέτουν τα αναγκαία αποθέματα για να αντεπεξέλθουν σε έκτακτες οικονομικές πιέσεις. Η συγκεκριμένη εικόνα καθιστά αναγκαία τη χάραξη πολιτικών που θα στοχεύουν όχι μόνο στη μείωση της φτώχειας αλλά και στην ενίσχυση της οικονομικής ανθεκτικότητας των νοικοκυριών.

Με βάση τη συνολική διάγνωση της περιφερειακής οικονομίας της Κρήτης, προκύπτει η ανάγκη αναπροσανατολισμού της αναπτυξιακής στρατηγικής από ένα πρότυπο που παράγει υψηλά επίπεδα δραστηριότητας, αλλά περιορισμένη διαρθρωτική μεταβολή, προς ένα υπόδειγμα που ενισχύει συστηματικά την παραγωγικότητα και τη δημιουργία προστιθέμενης αξίας. Η ισχυρή εξάρτηση από τον τουρισμό και τον πρωτογενή τομέα, σε συνδυασμό με τη διαχρονική υποεκπροσώπηση της μεταποίησης και των δραστηριοτήτων έντασης γνώσης, καθιστά την Περιφέρεια ευάλωτη σε εξωγενείς διαταραχές και περιορίζει τις δυνατότητες σύγκλισης με τους ευρωπαϊκούς δείκτες.

Στο πλαίσιο αυτό, απαιτείται στρατηγική διαφοροποίηση του παραγωγικού υποδείγματος μέσω του σχεδιασμού και της εφαρμογής περιφερειακής βιομηχανικής πολιτικής με έμφαση σε κλάδους μεσαίας και υψηλής προστιθέμενης αξίας, όπως είναι η σύγχρονη αγροδιατροφή, οι πράσινες τεχνολογίες, οι πολιτιστικές και δημιουργικές βιομηχανίες και οι ψηφιακές υπηρεσίες, αξιοποιώντας τα υφιστάμενα συγκριτικά πλεονεκτήματα αλλά μετασχηματίζοντάς τα σε βαθύτερες αλυσίδες αξίας. Η κατεύθυνση αυτή συνδέεται άμεσα με την ανάγκη ενίσχυσης των ενδοπεριφερειακών διασυνδέσεων και περιορισμού των διαρροών προστιθέμενης αξίας εκτός Κρήτης. Η ανάλυση των διακλαδικών σχέσεων δείχνει ότι οι ισχυρότερες πολλαπλασιαστικές επιδράσεις προέρχονται σήμερα από υπηρεσιακούς και διαμεσολαβητικούς κλάδους, ενώ η μεταποίηση δεν λειτουργεί ως κόμβος του παραγωγικού δικτύου. Συνεπώς, η πολιτική δεν θα πρέπει να στοχεύει απλώς στη μεγέθυνση της ζήτησης αλλά στην αναδιάρθρωση της προσφοράς, ώστε οι βασικοί πυλώνες της περιφερειακής οικονομίας να συνδεθούν λειτουργικά με μεταποιητικές, τεχνολογικές και επιχειρηματικές υπηρεσίες που αυξάνουν το βάθος και την ανθεκτικότητα του παραγωγικού συστήματος.

Κρίσιμη διάσταση αυτής της στρατηγικής αποτελεί η καλύτερη αξιοποίηση του ανθρώπινου κεφαλαίου της Περιφέρειας. Παρά την παρουσία σημαντικών πανεπιστημιακών και ερευνητικών δομών, οι δραστηριότητες έντασης γνώσης παραμένουν περιορισμένες και ασθενώς ενσωματωμένες στην παραγωγική διαδικασία, γεγονός που υποδηλώνει υποαξιοποίηση δεξιοτήτων.

Στο πλαίσιο αυτό, κρίνεται αναγκαία η διεύρυνση των κινήτρων προς τις επιχειρήσεις για την απορρόφηση και αξιοποίηση εργατικού δυναμικού υψηλών δεξιοτήτων, μέσω της σύνδεσης επενδυτικών και φορολογικών κινήτρων με τη δημιουργία θέσεων εργασίας σε δραστηριότητες έρευνας και ανάπτυξης, καθώς και με επενδύσεις στην οργανωσιακή καινοτομία. Με τον τρόπο αυτό, η γνώση μπορεί να μετατραπεί σε παραγωγική εξειδίκευση με μετρήσιμο οικονομικό και κοινωνικό αποτύπωμα.

Ταυτόχρονα, η ανάλυση των πολλαπλασιαστών απασχόλησης και παραγωγικότητας αναδεικνύει μια βασική αναπτυξιακή αντίφαση: οι κλάδοι που δημιουργούν περισσότερες θέσεις εργασίας είναι κατά κανόνα χαμηλότερης παραγωγικότητας και υψηλής εποχικότητας. Για τον λόγο αυτό, η πολιτική απασχόλησης στην Κρήτη δεν μπορεί να περιορίζεται στη διατήρηση ή την αύξηση της απασχόλησης, αλλά οφείλει να στοχεύει στην αναβάθμιση της ποιότητάς της.

Η ενίσχυση των ελεγκτικών και θεσμικών μηχανισμών και των συλλογικών συμβάσεων εργασίας, ιδίως στους κλάδους του τουρισμού και των υπηρεσιών, είναι αναγκαία για τον περιορισμό της επισφάλειας, τη μείωση της εντατικοποίησης της εργασίας και τη δημιουργία συνθηκών που ευνοούν τον τεχνολογικό εκσυγχρονισμό και τη βιωσιμότητα της ανάπτυξης. Συμπληρωματικά, απαιτείται ενίσχυση των δημόσιων δαπανών για την τεχνολογική ανάπτυξη και τις δεξιότητες, με στοχευμένα προγράμματα στήριξης των μικρομεσαίων επιχειρήσεων, των πανεπιστημίων, των φορέων τοπικής αυτοδιοίκησης και άλλων οργανισμών που δραστηριοποιούνται στο περιφερειακό οικοσύστημα καινοτομίας.

Οι παρεμβάσεις αυτές θα πρέπει να εστιάζουν στην υιοθέτηση ψηφιακών τεχνολογιών, στην αναβάθμιση των δεξιοτήτων του εργατικού δυναμικού και στην ανάπτυξη ικανοτήτων διαχείρισης, οργάνωσης και επιχειρηματικότητας, οι οποίες συνδέονται άμεσα με την άνοδο της παραγωγικότητας και τη βελτίωση της ανταγωνιστικότητας.

Ειδικότερα για τον τουρισμό, η συνθετική αποτίμηση δείχνει ότι το τουριστικό υπόδειγμα της Κρήτης έχει εισέλθει σε φάση ωρίμανσης. Η περαιτέρω ενίσχυση των οικονομικών αποτελεσμάτων δεν προϋποθέτει αναγκαστικά αύξηση του όγκου των επισκέψεων, αλλά αναβάθμιση των ποιοτικών χαρακτηριστικών της ζήτησης και διατήρηση ή αύξηση της μέσης διάρκειας παραμονής, η οποία λειτουργεί ως βασικός μηχανισμός αύξησης της τουριστικής αξίας χωρίς αντίστοιχη επιβάρυνση των υποδομών και των φυσικών πόρων. Αντίστοιχα, η πολιτική για την προσφορά θα πρέπει να συνεχίσει να ευνοεί τον εκσυγχρονισμό και την ποιοτική αναβάθμιση του υφιστάμενου ξενοδοχειακού δυναμικού, αποφεύγοντας την άκριτη ποσοτική επέκταση.

Τέλος, η ισχυρή διεθνής εξάρτηση της τουριστικής ζήτησης καθιστά αναγκαία τη στρατηγική διαφοροποίηση των αγορών και την ενίσχυση της ανθεκτικότητας της περιφερειακής οικονομίας. Στο πλαίσιο αυτό, απαιτούνται παρεμβάσεις που θα ενισχύουν τη σταθερότητα και την ποιότητα της απασχόλησης, θα περιορίζουν την εποχικότητα και θα ενδυναμώνουν τα εργασιακά δικαιώματα, καθώς και στοχευμένες πολιτικές ενεργειακής και διατροφικής ασφάλειας και μηχανισμοί αντιμετώπισης έκτακτων οικονομικών αναγκών.

Η κοινωνική πολιτική στην Κρήτη οφείλει να έχει σαφή περιφερειακό προσανατολισμό, να λαμβάνει υπόψη τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της τοπικής οικονομίας και να στηρίζεται σε συνεχή παρακολούθηση δεικτών κοινωνικής ευαλωτότητας, ώστε οι παρεμβάσεις να είναι έγκαιρες, στοχευμένες και διατηρήσιμες. Η συνολική αποτίμηση των ευρημάτων οδηγεί στο συμπέρασμα ότι η Κρήτη διαθέτει ισχυρή ικανότητα παραγωγής οικονομικής δραστηριότητας και απασχόλησης, αλλά το υφιστάμενο αναπτυξιακό της πρότυπο παρουσιάζει περιορισμένη δυνατότητα διαρθρωτικής αναβάθμισης και σύγκλισης, καθώς παραμένει έντονα προσανατολισμένο σε κλάδους χαμηλότερης παραγωγικότητας και υψηλής ευαισθησίας σε εξωγενείς διαταραχές. Η βασική πρόκληση πολιτικής δεν έγκειται στην περαιτέρω μεγέθυνση της ζήτησης αλλά στη μετατροπή των υφιστάμενων συγκριτικών πλεονεκτημάτων, ιδίως στον τουρισμό και στο αγροτροφικό σύστημα, σε βαθύτερες αλυσίδες αξίας, μέσω της ενίσχυσης της μεταποίησης, των δραστηριοτήτων έντασης γνώσης και της ποιότητας της απασχόλησης, ώστε η περιφερειακή οικονομία να καταστεί πιο ανθεκτική, παραγωγική και ικανή να στηρίξει βιώσιμη μακροχρόνια ανάπτυξη.

Το πλήρες κείμενο της μελέτης έχει αναρτηθεί στην ιστοσελίδα του ΙΝΕ ΓΣΕΕ και είναι διαθέσιμο στον ακόλουθο σύνδεσμο: https://www.inegsee.gr/ekdosi/periferia-kritis-paragogi-apascholisi-anaptyxi/